Кіріспе

Мұхаммед пайғамбардың сахабы (шамамен 594 – 653 ж.)

Абдулла ибн Масуд (عبد الله بن مسعود; шамамен 594 – 653 ж.) – Мұхаммед пайғамбардың сахабы. Ислам дәстүрі бойынша, ол өз заманындағы Құранды ең жақсы түсіндіруші және осы істе екінші адам болып есептеледі. Ол Абу Абд әл-Рахман куниясымен де белгілі болған.

Алғашқы жылдар

Абдулла ибн Масуд 594 жылы Меккеде Масуд ибн Ғафил мен Умм Абд бинт Абдвадтың ұлы болып дүниеге келді. Екеуі де Худайл тайпасынан немесе төмен әлеуметтік статустан шыққан еді. Алайда, Умм Абдтің анасы Хинд бинт әл-Харит Құрайштің Зухра руынан еді, және Масуд оның бауырымен одақ құрды. Мұхаммедтің өмірінде ол кем дегенде екі әйелге үйленді. Бірі – қолөнермен айналысып, Абдулла мен олардың баласын өнер арқылы асыраған Рәйта бинт Абдулла. Екіншісі – Тақиф тайпасынан шыққан Зейнеб бинт Абдулла. Ол Мұхаммедтің төсек-орын жабдықтарын, тіс щеткасын, сандалдарын және саяхаттағы гигиенасын күтіп-ұстайтын жеке қызметші болып жұмыс істеді. "Ол оны жуынғанда қорғап, ұйықтағанда оятып, шөл далада серуендеуге шығарды". Оны "сыр сақшысы" деп есептеген. Бір күні ол одан оқуын сұрады; Абдулла қарсылық білдірді: «Саған оқуым керек пе, осы аяттар сеніңе түсіріліп, ашылған?» Мұхаммед: «Мен оны басқа біреуден естігенді жақсы көремін», - деп жауап берді. Абдулла оны оқығанда Мұхаммед көздерінен жас шығарды.

Усманмен қақтығыс

Усман Абдулланы Мәдинаға шақырды. Ол мешітке кірді, онда Усман сөйлеп тұрды, бірақ халифа Абдулланы қорлау үшін сөзін үзіп қалды. Содан кейін Айша «Алла Елшісінің серігіне» осылай сөйлеуге қарсылық білдірді. Усман Абдуллаға Мәдинадан ешқашан шығуға тыйым салды және оны мешіттен қуды. Оның қызметшілері Абдулланы соншалықты зорлықпен шығарды ki, екі қабырғасын сындырып алды, ал Айшаның қатты наразылығына қарамастан, оны үйге көтеріп әкелуге мәжбүр болды. Рамон Харви Ибн Масудтың оқуы қолданылып келгенін, тіпті оның өлімінен кейін кем дегенде бір ғасыр бойы Куфада басым оқу ретінде оқытылғанын және оның ерекше оқуларының кейбіреулері Ханафи фикхында маңызды рөл атқарғанын мәлімдейді. Ибн Масудтың оқулары Куфаның канондық оқуларының әрқайсысында белгілі бір дәрежеде орын алды. Профессор Шэди Нассердің сөзіне göre, ʿĀṣimнің Пайғамбарға дейінгі иснады екі негізгі тармақ арқылы жүзеге асырылады. Олардың бірі Зирр ибн Хубайш арқылы Ибн Масудқа дейін жетеді. Ибн Масудтың ықпалы Хамза мен оның шәкірті әл-Кисаидің канондық оқуларында зор. Хамза өзінің оқуын негізінен Куфалық Ибн Әби Лейла мен әл-Амаштан алды, әл-Амаштың оқуы Османдық рәсіммен (расм) үйлесетін болды. Әл-Амаш өзінің оқуының көп бөлігін Ибн Масудтан алған. Артур Джеффри көптеген көздерден Ибн Масудтың (сондай-ақ басқа серіктердің) оқуларындағы жүздеген айырмашылықтарды, текстос рецептімен, атап айтқанда Хафс оқуына негізделген Каир басылымымен салыстырып жинақтады. Осы айырмашылықтардың көптегені әл-Амашпен байланыстырылған және Ибн Әби Даудтың «Китаб әл-Масахиф» кітабында кездеседі. Сондай-ақ, Ибн Масудтың оқуы Куфаның канондық оқуларындағы әріптердің ерекше нүктеленуі тұрғысынан қаншалықты кездесетінін көрсететін деректер бар. «Кодекс Машхад» – ерте Құран қолжазбасы, ол бастапқыда Ибн Масуд кодексінен алынған сүрелер ретімен жазылған, бірақ стандартты Османдық рәсім мәтінімен жазылған. Кейіннен оның сүрелері стандартты реттілікке қайта ұйымдастырылды, бірақ түпнұсқаны қайта құруға жеткілікті дәлелдер сақталды.

Өлім

Абдулла ибн Мәсуд 653 жылы Мединеде қайтыс болды және түнде Әл-Бақиде жерленді. Оның жаназа намазын Аммар ибн Ясир немесе халифа Усман оқығандығы туралы пікір таласы бар. Ол 90 мың дирхамдық мүлік қалдырды. Әл-Зубайр ибн әл-Ауам халифаға Абдулланың зейнетақысын оның мұрагерлеріне беруді сұрады, себебі олар қазынадан гөрі оған көбірек мұқтаж. Усман бұл өтінішті қабылдады, алайда зейнетақының нақты сомасы туралы дау бар.