Кіріспе

Chaparral Cars – 1963 жылдан 1970 жылға дейін автомобильдерді жасап, құрастырып, жарысқа қатысқан американдық автокөлік жарысы командасы және жарыс машиналарын әзірлеуші. 1962 жылы американдық Формула-1 жүргізушілері Хап Шарп пен Джим Холл құрған бұл команда, шапшаңдықпен көзге түсетін шаппар құсының атымен аталады. Бұл құс жерде тіршілік ететін, жылдам жүгіретін көкек түріне жатады.

Өмірбаян

Дик Траутман және Том Барнс түпнұсқа Chaparral жарыс машиналарын (кейін Chaparral 1 деп аталды) құрастырушылары болды. Джим Холл жарыс үшін екі Chaparral 1 сатып алды. Холл мен Шарп өз машиналарын құрастыруды бастағанда, олар Траутман мен Барнстен Chaparral атауын пайдалануды жалғастыруға рұқсат сұрады. Сондықтан Холл/Шарп машиналарының барлығы Chaparral 2 деп аталды (спорттық машиналар/CanAm машиналары үшін 2A-дан 2J-ге дейінгі модельдер және 1979–1982 жылдарғы Indycar болған 2K). 1980 жылы Индианаполис 500 жарысын жеңіп алғандарына қарамастан, олар 1982 жылы мотор спортын тастап кетті. Chaparral машиналары SCCA/CASC Can Am сериясында және төзімділік жарыстарында да көзге түсті. Джим Холл спойлерлер, қанаттар және жер эффектілерінің инновациясы мен дизайнындағы жетекші болды. 1966 жылғы 2E Can Am машинасы ең үлкен жетістіктердің бірі болды. 2J Can Am "сору машинасы" алғашқы "жер эффектісі" машинасы еді. Chaparral-дың дамуы 1960 және 1970 жылдардағы жарыс машиналарын аэродинамика және шиналар саласындағы маңызды өзгерістерді көрсетеді. Холлдың инженерлік білімі оған проблемаларды әдістемелік тұрғыдан қарауға үйретті, ал Chevrolet және Firestone инженерлік командаларына қол жеткізуі жарыс машиналарын аэродинамикасы мен басқаруын өнерден эмпирикалық ғылымға айналдыруда шешуші роль атқарды. GM зерттеу және әзірлеу тобы құрған алғашқы деректерді жинау жүйелері осы жұмыстарға көмектесті. Пол Хейнидің Холлмен жасаған сұхбаты осы дамулардың көптерін көрсетеді.

1 - ші

1957 жылы Холл 1962 жылға дейін Troutman және Barnes-тен сатып алынған алдыңғы қозғалтқышты Chaparral (кейіннен "Chaparral 1" деп аталды) көлігінде жарысты (Scarab сияқты, Chaparral 1 машиналары да Калифорнияда Troutman және Barnes құрастырған). Холл мен Хап Шарп Chaparral көлігін көптеген өзгерістерге ұшыратты және ақырында өздерінің көлігін жасауға бел буды. Олар Troutman және Barnes-тен Chaparral атауын қолдануға рұқсат алды, осы себепті Холлдың барлық көліктері Chaparral 2 деп аталады.

2 - ші

Chaparral 2 сериясының алғашқы моделі АҚШ жол жарыстары чемпионатында және сол кездегі басқа жарыстарда, әсіресе, әр күзде өткізілетін Батыс жағалаудағы Pro сериясында бәсекелесу үшін жобаланған және салынған. Холл GM-нен «үстел астында» маңызды көмек алды, соның ішінде машинаны және оның автоматты берілісін әзірлеуде инженерлік және техникалық қолдау (бұл Chevy Corvette GS II «зерттеу және әзірлеу» моделі мен Chaparral 2A-дан 2C-ге дейінгі модельдердің ұқсастығынан көрінеді). 1963 жылдың соңында жарысқа шыққан Chaparral 2, 1966 және 1967 жылдары Can Am сериясында өте бәсекеге қабілетті машинаға айналды. 200 мильдік жарыстарға арналған, сонымен қатар ұзаққа созылған төзімділік жарыстарында да жеңіске жетті. 1965 жылы ол Солтүстік Америкадағы ең қиын трассалардың бірінде, жаңбырлы дауыл кезінде Себрингтің 12 сағаттық жарысында жеңіске жетіп, спорттық автомобильдер әлемін таң қалдырды. Chaparral 2 шасси материалы ретінде шыны талшықты инновациялық қолдануды ұсынды. Chaparral 2C-де дәстүрлі алюминий шассиі болды. Жаңа идеялар үнемі сыналып жатқандықтан, көліктің барлық нұсқаларын анықтау өте қиын. 2A – бұл бастапқыда жарысқа шыққан машина, ауадан кесу үшін өте дәстүрлі өткір жиегі бар. Сонымен қатар, бұл модельде Вунибальд Камның теориясын еске түсіретін қуыс құйрық бар. Бірінші аэродинамикалық қосымшалар 2A-да бірден пайда бола бастады, бұл жылдамдықта алдыңғы жағының өте жеңіл болуымен байланысты, бұл бағыттаудың дәлдігі мен жүргізушінің сенімділігіне әсер етеді. Көлік дамыған сайын, оның пішіні де өсті. Көпшілігі оларды 2B деп атайды және 1965 жылдың аяғына дейін жарысты. 2C артқы қанатын өзгертіп, реттеуге мүмкіндік берді. Интеграцияланған спойлер қанаты тік жолдарда төмен соғу үшін жазық болып, бұрыштарда тежеу кезінде жоғары қарай бұрылады. Көліктің қос автоматты берілісі жүргізушінің сол аяғын қанатты механизмді басқаруға еркін қалдырды. 2C Chevrolet-тің алюминий шассиіне негізделген және 2B-ге қарағанда әр өлшемде кішірек болды. Шыны талшықтан жасалған шассидің табиғи резонанссыз демпферлеуі болмағандықтан, Хэп Шарп оны EBJ – «көз алмасының дірілдеуі» деп атады. Аэродинамиканың дамуымен қатар Холл жарыс дөңгелектерін де әзірледі. Джим Холл өзінің жарыс шеберханасына жақын орналасқан Rattlesnake Raceway-ге ие болды; оның жақындығы оған Firestone-ның жарыс дөңгелектерін дамытуға көп қатысуға мүмкіндік берді. Car and Driver журналындағы екі мақалалар сериясында Холлдың дизайн теориялары көрсетілген, көліктерді басқару туралы болжамдарды қолданбалы физикаға айналдырды. Холлдың теориялары қазіргі жарыс командаларының деректерді жинау және басқаруының алғы күші болды. 2D – бұл 1966 жылы төзімділік жарыстарына арналған 2 сериясының алғашқы жабық кокпит нұсқасы. Ол 1966 жылы Фил Хилл мен Жоаким Бонье жүргізушілерімен 1000 км Нюрбургрингте жеңіп алды. Ол сондай-ақ 1966 жылы Ле-Манның 24 сағатына қатысып, 111 айналымнан кейін кері қайтып кетті. 2D-де 420 ат күші бар алюминий қорытпасынан жасалған 327 текше дюймдік (5,3 литрлік) Chevrolet қозғалтқышы бар; машинаның салмағы тек 924 кг. 2E Chevrolet-тің алюминийден жасалған 2C шассиіне негізделген және 1966 жылы жарыс әлеміне Холлдың ең озық аэродинамикалық теорияларын ұсынды. 2E сол кезден бастап жасалған барлық жарыс машиналарының парадигмасын орнатты. Оның радиаторлары дәстүрлі мұрыннан екі арналы шанаққа көшіріліп, пилот кабинасының екі жағында орналасқан. Ұшақ қанатынан айырмашылығы, ол көтеру орнына төменгі күшті тудырады және тікелей артқы аспаның тік тұғырына бекітіледі, бұрылыстар кезінде қосымша жабысу үшін шиналарды жүктейді. Құбырлы мұрын машинаның алдыңғы жағынан жоғары қарай ауаны бағыттап, қосымша жүк түсіру күшін де тудырады. Басқа машиналарда тұтқаның орнында тұрған еден педалін басып, Холл соғуды азайту және ең жоғары жылдамдықты арттыру үшін (тікелей жол учаскесінде сияқты) downforce қажет болмаған кезде «әдетте» теріс бұрыш қанатының бұрышын қанаттай немесе жалпақтата алды. Бір-бірімен байланысты ауа бөгеті де ағындылық жүйелерді тиімді ету үшін мұрындықты жапты. Педаль босатылғанда алдыңғы құбыр мен қанаты толық жүк түсіру күйіне оралады. Тыйым салынғанға дейін көптеген жарыс машиналары, соның ішінде Формула 1-де жоғары тіректерде қанаттары болды. Олардың ақаулықтарынан туындаған апаттар толық тыйым салуға дейін аспаға орнатылған айналмалы қанаттарға әкелді. 2E 1966 жылы Лагуна Сека Raceway Can Am-де Хиллдің жүргізуімен бір ғана жеңіске жетті. Холл өзінің жеңіл жарыста алюминийден жасалған 5,3 литрлік Chevrolet қозғалтқышын сақтап қалды, ал басқа командалар 6-7 литрлік темір қозғалтқыштарды қолданды, салмақты қуатқа айырбастады. 2E көрермендердің сүйіктісі болды және Холлдың сүйікті машинасы болып қалады. 2F-де Холл алюминийден жасалған 2E-нің аэродинамикалық жетістіктерін 1967 жылғы жарыс маусымында ескі шыны талшық шассиі бар жабық кокпит 2D-ге қолданды. Артқы аспаны жүктеу үшін тіректерге орнатылған қозғалмалы қанат, ал ауа бөгеті алдыңғы жағын тұрақтандырды. Радиаторлар пилот кабинасының жанына көшірілді. 5,3 литрлік қозғалтқышты 2D-де 7 литрлік Chevrolet «үлкен блок» қозғалтқышы ауыстырды. Әрқашан өте жылдам болғанымен, үлкен қозғалтқыштың қосымша қуаты автоматты беріліс көтере алмайтын, ол үнемі бұзылып жатты. Беріліс проблемаларын шешкеннен кейін, 2F 30 шілдеде 1967 жылы BOAC 500 жарысында Brands Hatch трассасында Хилл мен Майк Спенс жүргізушілерімен жеңіске жетті. Етектер жанкыштардың вакуум жасауына мүмкіндік беретін аймақты құрды, бұл машина толық жүктелген кезде (жанармай, май, салқындатқыш) 1,25-1,50 g жүк түсіру күшін тудырды. Өте күшті ұстау күші және барлық жылдамдықтарда жоғары маневрленуге мүмкіндік берді. 2J Can Am сериясында қатысты және ең жылдам машинадан кемінде екі секундқа тезірек ілікті, бірақ механикалық проблемалар оның табысын шектеді. Ол тек 1970 жылы жарысқа қатысты, содан кейін Sports Car Club of America (SCCA) тарапынан тыйым салынды. Бастапқыда SCCA бекіткенімен, олар басқа командалардың қысымына көнді, олар жанкыштар «қозғалмалы аэродинамикалық құрылғылар» екенін айтты. FIA санкциялық органы 2E-мен бастап мұндай құрылғыларды тыйым салған. Жанкыштардың келесі машиналарға зиян келтіретін қоқыс тудырғаны туралы шағымдар да болды. McLaren 2J тыйым салынбаса, Can Am сериясы оның үстемдігінен бұзылатынын айтты – McLaren 1967 жылдан бері жасап келе жатқан нәрсе. Ұқсас жанкыш 1978 жылы F1 маусымында Brabham BT46B машинасына орнатылды.

2 мың

2K – Формула-1 шабыттандырылған, жер эффектісін пайдаланатын, британдық Джон Барнард жасаған Инди машинасы. 1979 жылы Ал Унсер аға басқарып, жарыс жолына шықты, үш маусымда 27 старттың алтауында жеңіске жетті. Оның ең үлкен жетістігі 1980 жылы Джонни Разерфорд Инди 500 және CART чемпионатында жеңіс однып алғанда болды.

1970 жылдар

Шапаррал 1978 жылы Аль Унсерді No. 2 машинаны жүргізуге тарта отырып, Инди машиналарын сынақтан өткізе бастады. Бірінші Ұлттық қала саяхатшыларының чектері бар Lola T500 Cosworth DFX. Унсер содан кейін 1978 жылғы Индианаполис 500 жарысын жеңіп алды. Маусымның соңында Унсер Онтарио моторлы трассасындағы Калифорния 500 және Поконо халықаралық жарыс трассасындағы Шефер 500 жарыстарында да жеңіске жетті; бұл бір жүргізушінің үштік тәжді жеңген жалғыз жағдайы болып қала береді. Осы жеңістерге қарамастан, Унсер Том Сневаға (жарысқа жеңіске жете алмаған) чемпиондық атақты жоғалтты. CART құрылғаннан кейін Холл Унсерді No. 2 Pennzoil Lola T500 Cosworth DFX машинасымен жарысқа шығарды. 1979 жылғы Индианаполис 500 жарысында Холл және оның CART кеңесінің мүшелері – Роджер Пенске, Пат Патрик, Тедди Майер, Тед Филд және Роберт Флетчер бастапқыда жарысқа қатысуға рұқсат алмады, себебі ол USAC Ұлттық чемпионатының бөлігі болды. Сол кезде Холл Chaparral 2K Cosworth DFX машинасымен таныстыруды жоспарлап отырды. Жарыс барысында Унсер 200 айналымның 89-ын жетекке шықты, бірақ 105-ші айналымда қозғалтқышта өрт шығып, оның қатысуы аяқталды. Кейін ол маусымды аяқтаған Феникс халықаралық жарыс трассасындағы Miller High Life 150 жарысын жеңіп, CART турнир кестесінде бесінші орынды иеленді, бірақ USAC ұпайларын алуға құқылы болмады.

1980 жылдар

1980 жылы Ансердің орнына Джонни Резерфорд келді, себебі ол Холлмен келіспеушіліктерге тап болған еді. 2K машинасының жалғыз өзгерісі – нөмірі, енді ол төртінші болды. Рутерфорд сол маусымда бес жарыста жеңіске жетті, оның ішінде 1980 жылғы Индианаполис 500, Онтарио моторлы трассасындағы Datsun Twin 200, Мид-Огайо спорттық автомобиль трассасындағы Red Roof Inn 150, Мичиган халықаралық трассасындағы Norton 200 және Висконсин штатының Fair Park трассасындағы Тони Беттенхаузен 200 жарыстары кірді. Ол сондай-ақ 1980 жылы IndyCar және CRL чемпионаттарында жеңімпаз атанды. 1981 жылы Рутерфорд №1 Pennzoil Chaparral 2K Cosworth DFX машинасымен қайта оралды және Феникс халықаралық трассасындағы Kraco Car Stereos 150 маусымын ашты. Маусымның қалған бөлігі тұрақсыз болды, ол ұпайлар бойынша бесінші орынға түсті. Команда сондай-ақ 1981 жылы Индианаполис 500-де USAC Алтын Тажы маусымының ашылу турында қатысты. Рутерфорд бастапқыда үш айналымға жетекке шықты, бірақ отын сорғысының ақауы команданың жарысын 25 айналымнан кейін аяқтады. 1982 жылғы IndyCar маусымында 2K машинасы ескірген болатын, ең жақсы нәтижесі Miller High Life 150 жарысында төртінші орын болды. Төрт жарыстан кейін ол ұпайлар бойынша 18-орында тұрды. Мичиган халықаралық трассасындағы Norton Michigan 500 кезінде команда Боб Флетчер Racing-тен сатып алынған March 82C Cosworth DFX машинасына көшті. Рутерфордтың нәтижелері жақсарды, ол Риверсайд халықаралық трассасындағы AirCal 500K жарысында үшінші орынды иеленді. Рутерфорд сол жылы ұпайлар бойынша 12-орында аяқтады. Команда сондай-ақ 1982 жылы Индианаполис 500-де USAC Алтын Тажының финалында қатысты, онда Рутерфорд 12-орыннан бастап 8-орынға жетті.

1990 жылдар

1991 жылғы CART маусымында Холл VDS Racing командасымен бірігіп Indy машиналарына оралды, команда Hall VDS Racing деп аталды, Джон Андретти No. 4 Pennzoil Z 7 Lola T91/00 Ilmor Chevrolet Indy V8 басқарды. Команда дебюттік жарысында, Голд-Кост Индикар Гран-присінде Surfers Paradise Street Circuit трассасында жеңіске жетті. Команда сондай-ақ Милуоки Майлындағы Miller Genuine Draft 200 жарысында екінші орын алды. 1991 жылғы Индианаполис 500 жарысында Андретти бесінші орынды иеленді. Маусым соңында Андретти мансабындағы ең жақсы көрсеткіш – сегізінші орынды иеленді. 1992 жылғы CART маусымында Андретти No. 8 Pennzoil Z 7 Lola T92/00 Ilmor Chevrolet Indy V8 көлігімен команда үшін өнер көрсетті. Алайда, Андреттидің ең жақсы нәтижесі Mid Ohio Sports Car Course трассасында өткен Pioneer Electronics 200 жарысында төртінші орын болды. Жыл соңында Андретти тағы да сегізінші орынды иеленді. Содан кейін ол маусым соңында команданы тастап, Джек Кларк үшін NHRA Winston Drag Racing Series жарысына қатысты. 1993 жылғы CART маусымында команда No. 8 Pennzoil Lola T93/00 Ilmor Chevrolet Indy V8 көлігімен Teo Fabi-ді алаңға шығарды. Фабидің ең жақсы нәтижесі Лонг-Бичте өткен Toyota Grand Prix жарысында төртінші орын болды, нәтижесінде ол ұпай кестесінде 11-орынды иеленді. 1994 жылғы CART маусымында Фаби No. 11 Pennzoil Reynard 94i Ilmor D көлігімен жарысты. Фабидің сол маусымдағы ең жақсы нәтижелері Мичиган халықаралық жылдамдық трассасында өткен Marlboro 500 және Road America трассасындағы Texaco/Havoline 200 жарыстарында төртінші орынды иеленуі болды. Фаби маусымды ұпай бойынша тоғызыншы орынмен аяқтады. Маусым соңында ол Forsythe Racing командасы үшін жарысқа қатысты. 1995 жылғы CART маусымында VDS жобадан шығып, команда Hall Racing деп аталды, ал жаңадан келген Гил де Ферран No. 8 Pennzoil Reynard 95i Ilmor Mercedes Benz IC108 көлігін басқаруға шақырылды. Алғашқы алты жарыстың төртеуінде де Ферран үздік 10-дыққа енді. Бірақ ол осы уақыт ішінде тек екі ұпай ғана жинады. Оның маусымы Кливлендтің Кливленд Берк көл жағалауындағы әуежайда өткен Budweiser Grand Prix жарысында бірінші орыннан старт алып, жарыс барысында бес айналыммен жетекке шығып, содан кейін Скотт Пруэттің машинасымен соқтығысып, жарыстан шығып кеткеннен кейін өзгере бастады. Де Ферран маусымды Лагуна Сека трассасында өткен Toyota Monterey Grand Prix жарысын жеңіп аяқтады. Ол ұпай бойынша 14-орынды иеленді және Джим Труман PPG IndyCar World Series Rookie of the Year Award сыйлығын жеңіп алды. 1996 жылғы IndyCar маусымында ол No. 8 Pennzoil Reynard 96i Honda Indy V8 көлігімен жарысты және 1996 жылғы Лонг-Бичте өткен Toyota Grand Prix жарысында поул позициясын жеңіп алды. Сондай-ақ, ол Кливлендте өткен Medic Drug Grand Prix жарысын жеңіп алды және соңғы ұпай кестесінде алтыншы орынды иеленді. Соңғы жетістіктерге қарамастан, Холл Indy car командасын жапты, содан кейін де Ферран 1997 жылғы CART маусымында Walker Racing командасы үшін өнер көрсетті. Барлығында Холл 13 жарыста жеңіске жетті және екі чемпионатты жеңіп алды.

Мұражай

2005 жылы Техас штатының Мидленд қаласындағы Пермь бассейні мұнай мұражайының бір бөлігі қалған Чапараль автомобильдерін және олардың жасалу тарихын көрсетуге арналған тұрақты көрме ретінде ашылды. Автомобильдердің жақсы жағдайда болуын қамтамасыз ету үшін оларды музей аумағында мерзімімен жүргізіп тұрады.

Құрметтеулер

2005 жылы Монтерейдегі тарихи автомобиль жарыстары Шапарралды ерекше марка ретінде құрметтеді. Холлдың Chaparral 2A 1964 жылы Лагуна Сека трассасында Монтерей спорттық автомобильдер чемпионатында жеңіске жетті. 2009 жылғы Монтерей спорттық автомобильдер чемпионатында Гил де Ферран өзінің Acura ARX 02a көлігін Джим Холлға құрмет көрсету үшін Шапарралға ұқсатып бояды, өйткені ол CART-тағы алғашқы екі маусымында оның командасы үшін жүргізді, сондай-ақ өзінің соңғы кәсіби жарысын тойлау үшін. Осы күні Acura және үш Chaparral қатысқан көрмелік жарыс өтті, ал Холл жарысқа аз уақыт бұрын демонстрациялық шеңбер жасады.

Джим Холл жарыс - Индикаро жеңімпазы

# Маусым Күні Жарыс Трасса/Жарыс № Жеңімпаз Жүргізуші Шасси Двигатель Шина Старт Орамы Жеңілген Айналымдар11978 Мамыр 28 USAC Индианаполис 500 (O) 2 Ал Унсер Lola T500 Cosworth DFX V8t Goodyear 5 1212 Маусым 25 USAC Поконо 500 (O) 2 Ал Унсер (2) Lola T500 Cosworth DFX V8t Goodyear 10 653 Қыркүйек 3 USAC Онтарио 500 (O) 2 Ал Унсер (3) Lola T500 Cosworth DFX V8t Goodyear 7 7441979 Қазан 20 CART Финикс Халықаралық Жарыс Трассасы (O) 2 Ал Унсер (4) Chaparral 2K Cosworth DFX V8t Goodyear 2 13851980 Сәуір 13 CART Онтарио (O) 4 Джонни Рутерфорд Chaparral 2K Cosworth DFX V8t Goodyear Старттан 746 Мамыр 25 USAC Индианаполис 500 (O) 4 Джонни Рутерфорд (2) Chaparral 2K Cosworth DFX V8t Goodyear Старттан 1187 Шілде 13 CART Мид-Охайо Спорттық Автокөлік Трассасы (R) 4 Джонни Рутерфорд (3) Chaparral 2K Cosworth DFX V8t Goodyear 4 198 Шілде 20 CART Мичиган (O) 4 Джонни Рутерфорд (4) Chaparral 2K Cosworth DFX V8t Goodyear 2 629 Тамыз 10 CART Милуоки Майлы (O) 4 Джонни Рутерфорд (5) Chaparral 2K Cosworth DFX V8t Goodyear Старттан 63101981 Наурыз 22 CART Финикс Халықаралық Жарыс Трассасы (O) 1 Джонни Рутерфорд (6) Chaparral 2K Cosworth DFX V8t Goodyear 3 68111991 Наурыз 17 CART Голд Кост Инди 300 (S) 4 Джон Андретти Lola T91/00 Chevrolet 265A V8t Goodyear 9 4121995 Қыркүйек 10 CART Лагуна Сека Жарыс Трассасы (R) 8 Жил де Ферран (R) Reynard 95i Mercedes Benz IC108B V8t Goodyear 3 54131996 Маусым 30 CART Кливленд Гран-приі (S) 8 Жил де Ферран (2) Reynard 96i Honda HRH V8t Goodyear 7 34