Кіріспе
Жаңа Зеландиядағы мультимодальды транзиттік бекет. Уайтемата темір жол станциясы, бұрын Бритомарт көлік орталығы деп аталған, Оклендтің орталық бизнес ауданындағы қоғамдық көліктің хабы және Солтүстік аралдың Басты магистральдық темір жолының солтүстік терминалы болып табылады. Ол бұрынғы Эдвард дәуіріндегі пошта кеңсесіндегі темір жол станциясын, кең модернистік сәулет элементтерімен кеңейтілген және автобус алмасу пунктымен біріктіреді. Станция Квин-стриттің басында орналасқан, ол КБР-дің басты коммерциялық көшесі, ал Quay Street арқылы негізгі паром терминалына қол жеткізуге болады. Станцияның жобасы көп рет қайта қарастырылды, кейбір нұсқалары әлдеқайда ірі болып, жер асты автобус терминалын және үлкен автотұрақтарды қамтыды. Саяси мәселелер мен шығындар осы жобалардың іске аспауына себеп болды. 2000 жылдардың басында салынысымен станция Оклендтің ең ірі көлік жобасы болды, мақсаты темір жол инфрақұрылымын қала орталығына жақындату және Оклендте қоғамдық көліктің төмен деңгейін арттыру болды. Бұл дизельді пойыздарға арналған әлемдегі сирек кездесетін жер асты темір жол станцияларының бірі, бірақ қазір олардың пайдаланылуына тыйым салынған. Гамильтон мен Веллингтоннан келген дизельді пойыздар The Strand станциясында тоқтайды. Бастапқыда жеткіліксіз пайдаланылған және қымбат деп есептелген станция қазір үлкен жетістікке қол жеткізіп, темір жолмен жүрушілердің саны артуымен толып жатыр. Келешектегі жолаушылар ағынының шектелуіне негізгі себеп – шығыстан станцияға тек екі рельс жолы бар туннель және Солтүстік жағалауға немесе Батыс желісіне темір жол арқылы тікелей байланыстың болмауы, бұл станцияны өтпелі станцияға айналдырар еді. Қалалық темір жол желісі жобасы аясында Батыс желісіне туннель құрылысы жүріп жатыр. 2023 жылдың наурыз айында Окленд Көлігі мен Окленд Кеңесінің бірлескен ұсынымы бойынша Жаңа Зеландия Географиялық Кеңесі станцияны ресми түрде Уайтемата темір жол станциясы деп атады.
Waitematā railway station, formerly known as Britomart Transport Centre, is the public transport hub in the central business district of Auckland and the northern terminus of the North Island Main Trunk railway line. It combines a railway station in a former Edwardian post office, extended with expansive modernist architectural elements, with a bus interchange. It is at the foot of Queen Street, the main commercial thoroughfare of the CBD, with the main ferry terminal just across Quay Street. The station was the result of many design iterations, some of them being substantially larger and including an underground bus terminal and a large underground car park. Political concerns and cost implications meant that those concepts did not proceed. At the time of its inception in the early 2000s the station was still Auckland's largest transport project ever, built to move rail access closer to the city's CBD and help boost Auckland's low usage of public transport. It is one of the few underground railway stations in the world designed for use by diesel trains, although their use is now prohibited. Diesel trains from Hamilton and Wellington terminate at The Strand station. Initially seen as underused and too costly, it is now considered a great success, heading for capacity with the growing uptake of rail commuting. Limitations on further patronage are primarily due to the access tunnel from the east which provides only two rail tracks, and the lack of a through connection via a rail link to the North Shore or to the Western line via a tunnel, which would change it into a through station. A tunnel to the Western Line is now under construction, as part of the City Rail Link project. In March 2023, following a joint submission to the New Zealand Geographic Board by Auckland Transport and Auckland Council, the station was officially re named to Waitematā railway station.
Бұрынғы қолданысы
Станция бұрынғы Коммерциялық шығанақтың ортасында орналасқан. Оның бастапқы атауы Коммерциялық шығанақтың шығыс жағындағы бұрынғы мүйіс Point Britomart-тан шыққан. 1870 және 1880 жылдары мүйіс тегістеліп, Квин-стриттің түбіне дейін теміржол желісін ұзарту үшін Коммерциялық шығанақты толтыруға пайдаланылды. 1930 жылы станция шығысқа қарай 1,2 км жердегі Бич-роудқа көшірілді, ал бұрынғы станция орны 1937 жылы автобус терминалына, 1958 жылы автотұраққа айналды. Станцияны Орталық бизнес-аймақта (ОБА) орналастыру туралы көптеген ұсыныстар жасалды, әсіресе 1973 және 1987 жылдары. Окленд қаласының мэрі Дов Майер Робинсонның 1970 жылдардағы ұсынысы Бритомартта жер асты станциясы мен туннельдік айналымды қарастырды, бірақ Мулдунның Ұлттық үкіметі оны негізсіз және тым қымбат деп мәлімдеп тоқтатты. 1995 жылы Окленд қалалық кеңесі ескі почта ғимаратын сатып алды (PostBank кеңселері 1988 жылы жабылды). 1998 жылы мүдделі тараптар мен азаматтармен кеңескеннен кейін, арзан нұсқаға шешім қабылданды. Архитектуралық жоба конкурстық жолмен таңдалды. Ол Королева Елизавета II алаңының бір бөлігі мен оны қоршаған көшелерді автобус алмасу пункты ретінде пайдаланды, ескірген автобус терминалы автобус қызметтерін және жаяу жүргіншілерге арналған аймақты қосу үшін қайта жаңартылды, бұл Транзитке бағытталған даму (TOD) деп те аталады. 1990 жылдардың соңында Quay Street қайта құрылған кезде, жер асты теміржол байланысын қамтамасыз ету үшін туннель салынды (2000 жылы аяқталды). Ескі автобус терминалынан басқа бағыттарға автобус қатынасы 2001 жылдың маусым айында ауыстырылды. Кейіннен станция Britomart Transport Centre болып ашылды.
In 1998, a cheaper option was decided on, partly after a consultation process with stakeholders and citizens. The architectural design was chosen via a competition. It used part of Queen Elizabeth II Square and surrounding streets as a bus interchange, with the existing dilapidated bus terminal redeveloped to incorporate both bus services and a pedestrianised area, also known as a Transit Oriented Development (TOD). When nearby Quay Street was realigned in the late 1990s, a tunnel was built (completed in 2000) to provide the underground railway link. Bus services using the old bus terminal were diverted to other locations in June 2001. The station itself later opened as Britomart Transport Centre.
Құрылыс
Калифорниялық сәулетші Марио Мадаяг жергілікті Окленд сәулетшілері Jasmax-пен бірлесіп жобалаған Britomart құрылысы 2001 жылдың қазан айында басталды, ал құрылымдық жобаны OPUS әзірледі. Жұмыс 14 км-ге созылатын қазық қағуды қамтыды, оның бір бөлігі 40 метрлік болса, 16 метрге дейін жердің тасты қабатына енгізілді, негізінен жақсы жер сілкінісінен қорғау мақсатында, сондай-ақ станцияның үстінде болашақта ғимараттар салу мүмкіндігін ескере отырып, аймақты дамытуға дайындық жасау үшін. Станция үшін 200 000 текше метр топырақ қазылды және 40 000 текше метр бетон құйылды. Шамамен 50 мың тонна жаңа рельс төселді, оның жартысы "қырлы-жабық" типтес туннельде салынды. Станцияның жалпы ауданы 5,2 гектарды құрайды, оның ішінде 236 шаршы метр сауда алаңы бар. Beach Road аялдамасына қызмет көрсету тоқтатылды, тек белгілі бір уақыттағы жолаушылар пойыздары мен бұрынғы 4-ші платформаны (бастапқыда 7-ші платформа) пайдаланған экскурсиялық пойыздар ғана "The Strand" деп аталды. Бірнеше айдан кейін жолаушылар пойыздары да тоқтатылды. Құрылыс бағасының өсуі және әртүрлі талғамдар осы орталықты саяси тұрғыдан даулы етті, дизайнды әдетте жердегі үлкен ойық ретінде сипаттады, тікелей де, ауыспалы мағынада да. Осыған қарамастан және 204 миллион долларлық құнына қарамастан, даудың басты себебі – Окленд аймағындағы қоғамдық көлікті дамытуға кеткен салыстырмалы түрде жоғары шығын болды, себебі ондаған жылдар бойы жеке көлік иелігі мен саяхатқа басымдық берілді.
Жаяу жүргіншілерге арналған жер асты өткелдері
Алғашқы жоспарларға Король Елизавета II алаңына, жақын орналасқан қалалық паром терминалына және Король көшесіндегі басты сауда көшесіне дейін жететін жер асты жаяу өткелдері кірген болатын. Құрылыс бағасының күрт өсуіне байланысты тек Король көшесінің астындағы қысқа жаяу өткел ғана салынды, ал қалған екеуінен бас тартылды. Олардың орнына алаңның жер үстінен шығу осынан солтүстікке қарай паром терминалына, ал оңтүстікке қарай Король көшесі мен Кеден көшесінің қиылысына дейін созылатын үлкен, жаңбырдан қорғайтын шатыр пайда болды. Қалалық теміржол желісіне дайындық жұмыстарын жүргізу үшін жер асты өткелі 2016 жылдың 29 наурызынан бастап жаяу жүргіншілерге жабылды. 2016 жылдың сәуір және мамыр айларында шатыр бөлшектелді және алып тасталды, ал 2016 жылдың 28 мамырында Downtown сауда орталығы жабылып, бұзуға дайындалып қоршауға алынды.
Қосымша жұмыстар
2000 жылдардың соңында станцияның артындағы алаңның шығыс жағында, шығыс жақтан келетін туннельдің үстіне ірі сауда ғимараты салынды.
Жүк сыйымдылығы және темір жол байланыстары
Станция сағаттың ең қызықты уақытында 10 500 жолаушыға дейін қызмет көрсету үшін жоспарланған, ол соңғы станция болып табылады. Сыйымдылық шектеулеріне байланысты, ұсынылған Гамильтон-Окленд қалааралық пойыз қызметі шығысқа қарай 1,5 км қашықтықтағы The Strand станциясына бағдарланатын еді.
Қызметтердің ұлғаюы
Бастапқыда Бритомарт сынға ұшырады, себебі ол теміржол желісінің мүмкіндіктері мен жолаушылар ағынынан әлдеқайда артық масштабта және әсемдік деңгейінде салынған. Окленд аймақтық кеңесінің көлік комитетінің төрағасы Кэтрин Харланд «Бритомарт өз уақытынан бұрын ашылғанын» мойындады, сол кездегі теміржол желісінің жағдайына байланысты туындаған қоғамдық үміттерді қанағаттандыру мүмкін болмады. Окленд теміржол желісіндегі жолаушылар саны 2003 жылы 2,5 миллионнан 2015 жылдың шілдесіне қарай 14,2 миллионға дейін, ал 2017 жылдың сәуірінде 19 миллионға жетті.
Электрмен жабдықтау
2007 жылдың 17 мамырында Окленд қаласының теміржол желісін электрлендіру жобасы жалғасатыны туралы хабарланды. Ауа желілерін орнату кейін басталды, ал Окленд Транспорт (бастапқыда ARTA) дизельді пойыздардың орнына жаңа электрлік пойыз құрамын сатып алды. Жобаның 2013 жылы аяқталуы күтілген. Бритомарт станциясы 2014 жылдың 31 наурызында ресми түрде электрлендірілді, Жаңа Зеландияның премьер-министрі Джон Кей естелік салтанатта электр желісін қосты. Бірінші электрлі жолаушылар пойыздары төрт аптадан кейін, 2014 жылдың 28 сәуірінде Onehunga желісінде Бритомарт пен Onehunga арасында қозғала бастады. 2015 жылдың шілдесінен бастап, Бритомарт станциясын қызмет көрсететін барлық қала маңы пойыздары AM классындағы EMU пойыз құрамымен жүрді, Northern Explorer дизельді пойзы аптасына үш рет қана осы станцияны пайдаланды. 2015 жылдың желтоқсанына қарай станцияның дизельді газдарды шығару желдеткіштерін жаңартуға 600 000 доллар қажет болды, және Окленд Транспорт Northern Explorer операторы KiwiRail компаниясынан станцияға қызмет көрсетуді жалғастыру үшін жаңартуды қаржыландыруды сұрады. KiwiRail бұл шығындардың өтелмейтініне шешім берді және 2015 жылдың 21 желтоқсанынан бастап Бритомарт станциясына қызмет көрсетуді тоқтатты, Окленд терминалын қала орталығының шығысындағы Strand станциясына көшірді.
Қалалық темір жол желісі
[[Файл:BritomartTemporaryStation.jpg|thumb|right|2017 жылғы қаңтардан 2021 жылғы сәуірге дейінгі CPO жөндеу кезеңінде қолданылған уақытша станса кіреберісі. Бритомарт 2003 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқандықтан, туннель пойыздарға сол теміржолдың үстінен кері жүрудің орнына станса арқылы өтуге мүмкіндік береді. 2008 жылдың 5 наурызында ARTA 3,5 км туннельдің алдын ала жоспарлауын бастағанын мәлімдеді, ол Альберт көшесінің астынан өтетін және үш жер асты стансасына қызмет көрсететін болады: біреуі Уэлсли көшесіне жақын (Аотеа алаңымен байланысты), біреуі Карангахапе жолы / Питт көшесі аймағында және Ньютон қаласындағы Верхняя Симмондс көшесіне жақын. Оңтүстік жағындағы желі жаңартылған Мт-Эден стансасымен қосылатын болады. Алғашқы есептер бойынша КЖЖ құны шамамен 1 миллиард долларды құрады, жоспарлау мен құрылысқа 5-7 жыл уақыт қажет болды. 2014 жылғы тамызда Ньютон стансасы Мт-Эдендегі жаңартылған стансаның пайдасына тоқтатылғаны туралы хабарланды. 2015 жылы КЖЖ құрылысына дайындық жұмыстары басталды. Негізгі жұмыстар 2018 жылы басталды. КЖЖ аяқталғаннан кейін кейбір пойыздар енді Бритомартта тоқтамайды. 5 және 1 платформалар өткізу платформалары болады, ал 2-4 платформалар соңғы аялдама платформалары болып қала береді.
Шығыс туннельдің сыйымдылығы
Қалалық теміржол желісіне (CRL) ұсынылған балама, қуатын арттыру мақсатында, қазіргі шығыс Britomart кіру туннелін дубликациялау болып табылды. Бұл үшін шамамен 500 метрлік екі рельсті жаңа туннельді қолданыстағы екі рельсті туннельге параллель салу қажет еді, нәтижесінде Quay Park Junction-нан төрт рельс пайда болып, Britomart стансасы сақталған болар еді. Жобалауға және салуға 4-5 жыл қажет болатын, шамамен бағасы 150-200 миллион долларды құрады. Мұндай жоба CRL-мен салыстырылатын қуаттылықты шамамен бір алтыншыдан бір бесікке дейін арзанға ұсынған болар еді, бірақ екі жаңа CRL жер асты станциясының немесе Батыс желісіне тікелей маршруттың қосымша артықшылықтары болмас еді. Бастапқыда CRL туннеліне қарағанда нашаррақ, бірақ арзан және саяси тұрғыдан қабылданатын балама ретінде қарастырылған шығыс кіру туннелінің дубликациясы салыстырмалы түрде қысқа құрылыс мерзіміне байланысты уақытша шешім ретінде де қолдау тапты. Егер жоспарлау дереу басталған болса да, CRL қолданыстағы дәліздің ең жоғары қуатына жеткеннен кейін бірнеше жыл өткен соң ғана пайдалануға берілуі мүмкін еді. 2019 жылы Папакура мен Гамильтон арасындағы бес жылдық жолаушылар пойызының сынақ жолына қаржыландыру мақұлданды, соңғы мақсат – Бритомартқа бір орындық сапар жасау.
Автобустар мен паромдар
Britomart пойыздар, автобустар және паромдар арасындағы маңызды айырбас пункті болып табылады. Ол көптеген автобус бағыттарының соңғы аялдамасы, оның ішінде Солтүстік экспресс NX1 маршруты Солтүстік автобус жолы арқылы Албани және Гибискус жағалауына қарай. Жиі жүретін CityLink автобусы Queen және Customs көшелерімен өтеді, ал InnerLink автобустары Britomart-та тоқтайды. Басқа автобустар стансаға бір блокқа дейін орналасқан жақын маңайдағы көшелердегі аялдамалардан кетеді. 2016 жылдың басына дейін автобустар станса ғимаратының алдындағы Queen Street көшесіне келіп, кетіп тұрды, бірақ сол бөлігі қазір көлік құралдарының қозғалысына толығымен жабық және CRL туннелі қазу жұмыстарына уақытша жабылудан кейін қоғамдық алаңға айналды. Станциядан Quay Street көшесі арқылы Аукленд паром терминалы орналасқан, ол Аукленд паром жүйесінің басты орталығы болып табылады. Devonport, Birkenhead және Half Moon Bay сияқты қалалық аудандарға, сондай-ақ Hauraki Gulf шығанағындағы Waiheke және Rangitoto аралдарына паром қатынасы бар.
Мұраны тіркеу
Бас пошта ғимараты 1986 жылғы 11 шілдеде Жаңа Зеландия мұрасы қорында I санаттағы тарихи ескерткіш ретінде тіркелді, тіркеу нөмірі 101.