Кіріспе
Қаржылық қылмыс – салықтан заңсыз жалтару. Салықтан жалтару – жеке тұлғалардың, корпорациялардың, трасттардың және басқа да субъектілердің салық салудан заңсыз түрде қашуға жасалған әрекеті. Салықтан жалтару көбінесе салық төлеушінің салық міндеттемесін азайту мақсатында салық органдарына өзінің қаржылық жағдайын қасақана бұрмалауды, адал емес салық есептемесін ұсынуды, нақты алған табыстан, пайдадан немесе кірістен кем соманы көрсетуді, шегерімдерді көбейтіп көрсетуді, жоғары коррупция деңгейі бар елдерде билік өкілдеріне пара беруді және ақшаны құпия жерлерде жасыруды қамтиды. Салықтан жалтару көбінесе көлеңкелі экономикамен байланысты. Салықтан жалтарудың деңгейін анықтаудың бір өлшемі ("салық саңылауы") – салық органы талап ететін және шындығында есептелген табыс арасындағы айырмашылық, яғни есептелмеген табыстың сомасы. Ал салықтан жалтару – заң аясында салық заңдарын пайдаланып, салық жүктемесін азайту. Салықтан жалтару мен салықтан қашудың екеуі де мемлекеттің салық жүйесін құлдыратуға бағытталған әрекеттер ретінде салық сақталымсыздықтың түрлері болып қарастырылады, бірақ салықтан қашудың осылай жіктелуі күмәнді, себебі қашу заңмен рұқсат етілген. Салықтан жалтаруды да, салықтан қашуды да корпорациялар, трасттар немесе жеке тұлғалар жүзеге асыра алады.
the illegal evasion of taxes
Tax evasion is an illegal attempt to defeat the imposition of taxes by individuals, corporations, trusts, and others. Tax evasion often entails the deliberate misrepresentation of the taxpayer's affairs to the tax authorities to reduce the taxpayer's tax liability, and it includes dishonest tax reporting, declaring less income, profits or gains than the amounts actually earned, overstating deductions, using bribes against authorities in countries with high corruption rates and hiding money in secret locations. Tax evasion is an activity commonly associated with the informal economy. One measure of the extent of tax evasion (the "tax gap") is the amount of unreported income, which is the difference between the amount of income that the tax authority requests be reported and the actual amount reported. In contrast, tax avoidance is the legal use of tax laws to reduce one's tax burden. Both tax evasion and tax avoidance can be viewed as forms of tax noncompliance, as they describe a range of activities that intend to subvert a state's tax system, but such classification of tax avoidance is disputable since avoidance is lawful in self creating systems. Both tax evasion and tax avoidance can be practiced by corporations, trusts, or individuals.
Экономика
1968 жылы Нобель сыйлығының лауреаты экономист Гари Беккер алғаш рет қылмыстың экономикасын теориялық тұрғыдан қарастырды, оның негізінде авторлар М. Г. Аллингхэм және А. Сандмо 1972 жылы салықтан жалтарып төлеудің экономикалық моделін жасады. Бұл модель табыс салығынан жалтарып төлеуді қарастырады, ол дамыған елдерде салықтық кірістің басты көзі болып табылады. Авторлардың пікірінше, табыс салығынан жалтарып төлеу деңгейі анықталу ықтималдығына және заңмен белгіленген жазаның ауырлығына байланысты. Бірақ кейінгі зерттеулер бұл модельдің шектеулерін көрсетті, сондай-ақ адамдар салық ақшасы тиісінше қолданылады деп сенгенде және мемлекеттік шешімдерге қатыса алатын болса, салық төлеуге көбірек бейім екендігін атап өтті. Әдебиеттегі теориялық модельдер, сәйкестікті сақтамауға ықпал ететін факторларды анықтауға бағытталғандықтан, әдемі құрылымдалған. Дегенмен, басқа да нұсқалар салық төлеуден жалтарып төлеуге әсер ететін факторлардың мәні мен шамасы туралы қайшылықты нәтижелер береді. Теориялық түсініспеушіліктерді жою үшін тәжірибелік зерттеулер қажет. Табыс салығынан жалтарып төлеуге салық мөлшерлемесі, жұмыссыздық деңгейі, табыс деңгейі және үкіметке қанағаттанбаушылық ықпал етеді. 1986 жылғы АҚШ Салық реформасы АҚШ-та салық төлеуден жалтарып төлеуді азайтқан сияқты. 2017 жылғы зерттеуде Alstadsæter және авторлар тобы кездейсоқ тексерулер мен құпия ақпараттарға сүйене отырып, байлықтың артуымен салық төлеуден жалтарып төлеудің жиілігі күрт өсетінін және ең бай адамдардың салық төлеуден жалтарып төлеу мүмкіндігі орташа адамдарға қарағанда 10 есе жоғары екенін анықтады.
Салықтық алшақтық
Салықтық айырма – бұл тиіс салық мөлшері мен жиналған салық мөлшері арасындағы қатысты сипаттайды. IRS жалпы салықтық айырманы белгілі бір жылға тиіс салық міндеттемесі мен уақтылы төленген салықтар арасындағы айырма ретінде анықтайды. Оған есеп беруден жалтарту, салықты жеткіліксіз көрсету және төлемнің (немесе аударымның) жеткіліксіздігі кіреді. АҚШ-тағы ерікті салық төлеу деңгейі тиіс салықтың шамамен 85% құрайды, бұл шамамен 15% жалпы салықтық айырманы қалдырады. Салықтық айырманың өсуіне екі фактор ықпал етеді: біріншіден, заңды орындаудың жеткіліксіздігі, екіншіден, салық төлеуге қанағаттанбаушылық. Бірінші фактор салық салу заңын орындаудың қымбаттылығымен байланысты. Екінші фактор жеке тұлғалар мен компаниялар үшін салық төлеудің (салық декларациясын толтыру, бюрократия) қымбат екендігіне негізделген, сондықтан олар салық төлемеуді экономикалық тұрғыдан тиімді деп санайды.
Кедендік алымдардан жалтару
Кедендік баждар дамушы елдердің маңызды кіріс көзі болып табылады. Импорттаушылар кедендік баж салығын төлеуден қашуға (а) төмендетілген шот-фактуралар мен (б) өнімнің саны мен сипаттамасын бұрмалау арқылы тырысады. Егер импортқа құндық баж салығы қолданылса, төмендетілген шот-фактура арқылы салық базасын төмендетуге болады. Санының бұрмалануы белгілі бір баж ставкалары бар өнімдер үшін маңыздырақ. Өнімнің сипаттамасы төмен баж ставкаларына сәйкес келетін H.S. кодына өзгертіледі. 20-шы ғасырдың екінші жартысында қосылған құн салығы (ҚҚС) бүкіл әлемде тұтыну салығының қазіргі заманғы түрі ретінде пайда болды, АҚШ-ты ерекше жағдай ретінде атап өткен жөн. Тұтынушылардан ҚҚС жинайтын өндірушілер сату сомасын кем көрсету арқылы салықтан қашуы мүмкін. АҚШ-та федералдық деңгейде кең ауқымды тұтыну салығы жоқ, және ешбір штат қазіргі уақытта ҚҚС жинамайды; штаттардың көпшілігі сату салығын жинайды. Канадада федералдық деңгейде ҚҚС (Тауарлар мен қызметтер салығы) және провинциялық деңгейде сату салығы қолданылады; кейбір провинциялар екі түрді біріктіретін бірыңғай салықты қолданады. Сонымен қатар, ҚҚС немесе сату салығын қабылдайтын көптеген юрисдикциялар өз резиденттерінен басқа юрисдикцияда сатып алынған тауарларға салық төлеуді талап етеді. Бұл тұтынушылар төмен салық салынатын немесе салықтан босатылған юрисдикциядан ҚҚС немесе сату салығын төлеуден қашу мақсатымен бірдеңе сатып алса, көп жағдайда заңды бұзады дегенді білдіреді. Бұл әсіресе АҚШ және Канада сияқты федеративтік елдерде кең таралған, онда субұлттық юрисдикциялар ҚҚС немесе сату салығының әртүрлі ставкаларына ие. Либералды демократияларда жергілікті сату салығынан қашуға кедергі келтіретін негізгі мәселе – либералды демократиялардың өзіндік ерекшелігіне байланысты, олардың ішкі юрисдикциялары арасында шекаралық бақылаудың аздығы (немесе мүлдем болмауы). Сондықтан, жеке көліктермен бір юрисдикциядан екіншісіне әртүрлі салық ставкаларымен тасымалданатын төмен құнды тауарларға салық салуды жүзеге асыру көбінесе тиімді емес. Дегенмен, жергілікті билік органдары көбінесе автомобильдер сияқты жоғары құнды заттарға сату салығын алуға тырысады.
Салық төлеуден жалтару мақсаттары
Салық төлеушілердің салықтан жалтаруының бір себебі – олардан келетін жеке пайда, демек, осы шешімге әкелетін жекелеген мәселелер. Сонымен қатар, Уоллшуцкийдің айырбас қатынасы гипотезасы көптеген адамдар үшін жеткілікті себеп болып табылады. Бұл гипотезаға сәйкес, салық төлеушілер өз салықтары мен мемлекеттік қызметтер/әлеуметтік жеңілдіктер арасындағы қатынасты теңгерімсіз деп есептейді. Бұған қоса, салықтан жалтарушыларды анықтау жүйесінің мүмкіндігі шектеулі болғандықтан, тәуекел де азаяды. Көбінесе салықтан жалтару, ұсталған жағдайда айып төлеуге қарағанда, жылдар бойы жинақталған салық жүгін төлеуден экономикалық тұрғыдан тиімді. Сондықтан, салықтан жалтару көрсеткіштері одан да жоғары болуы мүмкін, алайда көптеген адамдар үшін осыған қарсы моральдық принциптер де бар сияқты.
Үкіметтің жауабы
Алдау деңгейі бірнеше факторға байланысты, соның ішінде жеке тұлғаның немесе корпорацияның қанша ақшаға ие екені. Адамдар табыс салығын төлеуден қашуға тырысуы, қатысты сомалар аз болғанда төмендейді. Салықтан жалтару деңгейі сондай-ақ салық әкімшілігінің тиімділігіне де байланысты. Салық қызметкерлерінің сыбайлас жемқорлығы салықтан жалтаруды бақылауды қиындатады. Салық әкімшіліктері салықтан жалтаруды азайту және құқық қолдану деңгейін арттыру үшін түрлі шаралар қолданады: мысалы, салық құқық қолдануын жекешелендіру немесе салық жинауды шаруаға беру. 2011 жылы Ұлыбританияның салық жинау агенттігі HMRC 2015 жылға дейін 18 миллиард фунт стерлинг кіріс жинау мақсатымен салықтан жалтарумен күресін жалғастыратынын мәлімдеді. 2010 жылы HMRC орта тапқа жататын маманды білгендерге бағытталған, 500 миллион фунт жинаған ерікті кешірім бағдарламасын бастады.
Салық қызметкерлерінің сыбайлас жемқорлығы
Жемқорлықпен күресетін салық қызметкерлері салық төлеуден жалтарғысы келетін салық төлеушілермен келіседі. Олар салықтан қашқан жағдайды анықтағанда, пара алған үшін оны хабарламайды. Салық қызметкерлерінің жемқорлығы көптеген елдерде салық басқармасы үшін ауыр проблема болып табылады.
Құқық бұзушылық пен жазалау деңгейі
Салық төлеуден жалтарту дерлік барлық дамыған елдерде қылмыс болып саналады, ал кінәлі тұлға айыппұл төлеуге және/немесе түрмеге қамалуға жазаланады. Швейцарияда басқа елдерде салық төлеуден жалтарту қылмысы болып есептелетін көптеген әрекеттер азаматтық мәселелер ретінде қарастырылады. Салық декларациясында табыс туралы жалған мәлімдеме жасау міндетті түрде қылмыс деп есептелмейді. Мұндай мәселелер швейцариялық салық соттарында, қылмыстық соттарда емес қарастырылады. Дегенмен, Швейцарияда кейбір салық тәртібін бұзушылықтар (мысалы, деректерді қасақана бұрмалау) қылмыстық құқық бұзушылық болып саналады. Сонымен қатар, азаматтық салық тәртібін бұзушылықтарға қатысты айыппұлдар салындырылуы мүмкін. Көптеген жағдайларда, жалтартудың мөлшері салдарынан болатын жазаның ауырлығына байланысты деп саналады.
Салықтарды орындауды жекешелендіру
Профессор Кристофер Худ салық салуды қамтамасыз етуді жекешелендіруді ұсынды, бұл мемлекеттік департаментке қарағанда салықтан қашуды тиімдірек бақылауға мүмкіндік береді, және кейбір үкіметтер осы тәсілді қабылдады. Бангладеште 1991 жылы кеден әкімшілігінің бір бөлігі жекешелендірілді. 2005 жылдың тамызында Бангладеш төрт PSI компаниясын – Cotecna Inspection SA, SGS (Bangladesh) Limited, Bureau Veritas BIVAC (Bangladesh) Limited және INtertek Testing Limited – үш жылға импортталатын тауарлардың бағасын, сапасын және мөлшерін сертификаттау үшін жалдады. 2008 жылдың наурыз айында Бангладештің Ұлттық кіріс басқармасы Cotecna компаниясының сертификатын ауыр бұзушылықтар болғандықтан жойды, ал импорттаушылардың қалған үш PSI компаниясына қатысты шағымдары көбейді. Бангладеш кедендік департаментін инспекцияларды өз күшімен жүргізу үшін "ДСҰ бағалау, сауда саясаты, ASYCUDA жүйесі, тәуекелдерді басқару" салаларында оқытуды жоспарлады. Cotecna компаниясының Пәкістанның премьер-министрі Беназир Бхуттоға пара беріп, PSI келісімшартын алуға тырысқандығы Пәкістандық импорттаушылар тарапынан анықталды. Ол және оның күйеуі Пакистан мен Швейцарияда сотталды.
Біріккен Араб Әмірліктері
2021 жылдың қазан айының басында Халықаралық тергеуші журналистер консорциумы (ICIJ) «Пандора қағаздары» деген атпен 11,9 миллион қаржылық құжатты және 2,9 ТБ деректерді жариялады. Бұл деректер салықтан қашу мақсатымен салық бейкенттеріндегі 35 әлемдік көшбасшының құпия офшорлық шоттарын ашты. Аталған деректердің ішінде Дубай билеушісі және Біріккен Араб Әмірліктерінің премьер-министрі шейх Мохаммед бин Рашид әл-Мактум да болды. Шейх Мохаммед Багам және Британдық Виргин аралдарында тіркелген үш компанияның акционері екені анықталды, бұл компаниялар біріккен Араб Әмірліктерінің компаниясы арқылы басқарылды. Бұл компанияның бір бөлігі инвестициялық конгломерат «Дубай Холдинг» және «Axiom Limited» компанияларына тиесілі болды, олардың басым үлесі билеушіге қарасты. Жарға таралған деректерге сәйкес, Дубай билеушісі салық бейкенттерінде тіркелген аталған офшорлық компаниялар арқылы Еуропа бойынша көптеген жоғары деңгейлі және сәнді жылжымайтын мүліктерге ие болған. Сонымен қатар, «Пандора қағаздары» бұрынғы Халықаралық валюта қорының бас директоры және Францияның қаржы министрі Доминик Стросс-Канға 2018 жылы марокколық компаниясының салық жеңілдіктері мерзімі біткеннен кейін Біріккен Араб Әмірліктерінде консалтингтік фирма құруға рұқсат берілгенін де көрсетеді. Ол бұл фирманы миллиондаған долларлық салықтан босатылған консалтингтік қызметтерден табыс табу үшін пайдаланған.
Германия, Франция, Италия, Дания, Бельгия
Банктер, қор саудагерлері және жоғары деңгейдегі заңгерлердің желісі дивиденд салығымен байланысты күдікті алаяқтық пен спекуляциялар арқылы Еуропалық мемлекеттердің қазынасынан миллиардтаған долларлар қол жеткізді. Ең көп зардап шеккен бес елдің жалпы шығыны кем дегенде 62,9 миллиард долларды құрады. Германия ең көп зардап шеккен ел, оның қазынасынан шамамен 31 миллиард евро алыныпты. Басқа елдердің шамамен шығындары: Франция үшін кем дегенде 17 миллиард евро, Италия үшін 4,5 миллиард евро, Дания үшін 1,7 миллиард евро және Бельгия үшін 201 миллион евро.
Скандинавия
Экономистер Аннет Альстадсатер, Нильс Йоханнессен және Габриэль Зукманның HSBC Швейцария ("Швейцария ағып кетуі") және Mossack Fonseca ("Панама құжаттары") деректерін пайдаланған зерттемесінде "Скандинавияда жеке салықтардың орташа алғанда шамамен 3% қашқындалады, бірақ байлықтың ең жоғарғы 0,01% бөлігінде бұл көрсеткіш шамамен 30% дейін жетеді. Салықтан жалтаруды ескергенде 1970 жылдардан бері салық деректерінде байлықтың теңсіздігінің өсуі айқын түрде күшейеді, бұл табыс пен байлықтың жоғарғы жағын қамту үшін салық деректерінен асып түсу қажеттігін көрсетеді, тіпті салық төлеуге қатысты жоғары деңгейдегі елдерде де. Сондай-ақ, салықтан жалтаруды азайтудың (салық кешірімі арқылы) салықтан жалтарушылардың заңды түрде салықтан қашқандығын көрсетпегенін анықтадық. Бұл нәтиже салықтан жалтарумен күресудің аса байлардан салық кірістерін арттырудың тиімді тәсілі болуы мүмкін екенін көрсетеді."
Ұлыбритания
HMRC, Ұлыбританияның салық жинау агенттігі, 2016–17 салық жылында таза салықтан қашу (яғни көлеңкелі экономика немесе қылмыстық қызмет сияқты жайттарды ескермей) үкіметке 5,3 миллиард фунт стерлинг шығын келтірді деп бағалады. Бұл көрсеткіш сол жылы 33 миллиард фунт стерлингке жеткен салықтық айырмашылықпен (HMRC теория бойынша жинауы тиіс салық сомасы мен нақты жиналған сома арасындағы келеспеушілік) салыстырылды, бұл міндеттемелердің 5,7% құрады. Сонымен қатар, салықтан қашу 1,7 миллиард фунт стерлинг деп есептелді (мұнда Ұлыбритания заңнамасы бойынша шарасыздық танытуға болмайтын халықаралық салық келісімдері, соның ішінде салық базасын кемсіту және пайданы көшірудің (BEPS) кейбір түрлері кірмейді). 2013 жылы коалициялық үкімет экономикалық қылмысқа қарсы күресті күшейту туралы мәлімдеді. Ол салықтан қашуға көмектесуді жаңа қылмыстық құқық бұзушылық ретінде қарастырды және салық инспекциялау органдарына қылмыскерлерді соттау үшін "салықтан қашуға ниеттілік" дәлелдеу қажеттілігін жойды. 2015 жылы Қаржы министрі Джордж Осборн салықтан қашушыларға қарсы "соғыс ашу" арқылы 5 миллиард фунт жинауға уәде берді, сондай-ақ HMRC-ге шетелдегі банк шоттары бар адамдарды анықтау үшін жаңа өкілеттіктер берді. 2014/15 жылы салықтан қашу фактісі бойынша сотталғандардың саны алдыңғы жылға қарағанда екі есеге артып, 1258 адамды құрады.
Америка Құрама Штаттары
Америка Құрама Штаттарында федералды салықтан жалтарғандық – федералды заңмен белгіленген салықты есептеуден немесе төлеуден әдейі, заңсыз түрде жалтарту болып табылады. Салықтан жалтарғандық үшін айыппұл салынуы және бас бостандығынан айырылуы мүмкін. Ішкі кірістер қызметі (IRS) шағын бизнес және жеке кәсіпкерлерді американдықтардың федералды салық бойынша берешегі мен федералды үкіметтің түсетін сомасы арасындағы салықтың жоғалуының ең үлкен себебі деп анықтады. Шағын бизнес пен жеке кәсіпкерлер салықтың жоғалуына себеп болады, себебі үкіметке табыстың жасырылуын немесе табыс туралы есеп бермеуін анықтау үшін үлкен тергеулер жүргізбестен мүмкіндіктер шектеулі. Салықтан жалтарғандықтың ең көп таралған тәсілі – қайырымдылық көмектерін, әсіресе шіркеулерге берілген сыйлықтарды арттырып көрсету.
Мемлекеттік кірістердің жоғалуының бағалауы
Салық қызметі 2001 жылы салықтың жоғалған сомасын 345 миллиард долларға, ал 2006 жылы 450 миллиард долларға бағалап отыр. 2008 жылғы салықтың жоғалған сомасын зерттеу нәтижесінде 450-500 миллиард доллар аралығында екені және жарияланбаған табыстың шамамен 2 триллион долларға жететіні анықталды. Бұл жалпы жарияланатын табыстың 18-19 пайызы Салық қызметіне дұрыс берілмегенін көрсетеді. Көбінесе, салық төлемеу үшін құпия оффшорлық активтер салық оазистерінде сақталады және кездейсоқ тексерулерде анықталмайды. Салықтан қашқандардың арасында әртүрлілік болғанымен, ең жоғары кіріс тобында осының болу ықтималдығы жоғары. Alstadsæter, Johannesen және Zucman (2019) бойынша, салықтан қашу деңгейі кіріс жоғарылаған сайын едәуір артады, ал ең жоғары кіріс тобындағы адамдар арасында бұл көрсеткіш ерекше жоғары. Осыған байланысты, Панама құжаттарында байлық тобының ең жоғарғы 0,01 пайызының аты-жөнінің кездесу ықтималдығы, сондай-ақ HSBC банкінде жарияланбаған шотқа ие болу ықтималдығы да айтарлықтай жоғарылайды. Дегенмен, жоғары кіріс тобы салық амнистиясын пайдалануға көбірек бейім.