Кіріспе

Ишан (санскрит: ईशान, IAST: Īśāna) – индуизм құдайы және солтүстік-шығыс бағытының қорғаушысы. Ол көбінесе Шива құдайының бір бейнесі ретінде қарастырылады. Оған индуизмде, буддизмнің және джайнизмнің кейбір ағымдарында табынушылық етеді. "Васту-шастрада" жер учаскесінің солтүстік-шығыс бұрышы "Ишан" деп аталады. Ишан сонымен қатар Самара Бхайравамен ортақ қасиеттерге ие және осылайша Ашта Бхайраваның бір бөлігі болып табылады.

Ведалар

Ишан туралы алғашқы айтылым Кришна Яджурведасының (б.з.д. 1200 ж.) Тайттирия Араньякасында (ТА 10.21.1) кездесетін Пачхабрахма Мантранидің бірінде: ईशानस्सर्वविद्यानां ईश्वरस्सर्वभूतानां ब्रह्माधिपतिर्ब्रह्मणोऽधिपतिर्ब्रह्माशिवो मे अस्तु सदाशिवोम्. Шива Пурана оны "Ишан Мантрасы" деп атайды, алайда Пурана Ишанды еске алатын сол Самхитадан басқа өлеңді де (VS 39.8) "Ишан Мантрасы" деп атайды.

Линг Пурана

Линг пуранасының бір шумағында Ишана "барлыққа толыққанды ие" деп сипатталған. Тағы бір шумақта Ишананың бейнесін жасаған адам "Вишну әлемінде құрметке ие болады" делінген. Бір шумақта ол айбалта ұстаған, екіншісінде үш тілбілеу ұстаған деп айтылған. Ишананың әрбір жанда сөздік мүше ретінде орналасқаны туралы айтылады. Пуранада Ишананың Вирабхадра шабуыл жасаған Дакшаның құрбандығында болған құдайлардың бірі екендігі жазылған. Сондай-ақ, ол Парватидің Шиваға үйлену тойына (сваямвара) қатысқандығы да айтылған.

Брахмавайварта Пурана

Брахмавайварта Пуранада Ишан Кришнаның сол көзінен туғандығы айтылады. Ол жолбарыс терісін киіп, басына ай тәрізді тәж тағып, үш көзімен және қолында үш тіс, патисса (қылыш) және тоқмақ ұстаған күйде сипатталған. Ол Дикпалалардың жетекшісі атанды.

Пачхабрахма

Панчабрахма – Шиваның бес нақтылы аспектісінің жиынтығы. Бұл аспектілерге Садёжата, Вамадева, Агора, Татпуруша және Ишана кіреді. Панчабрахманың бірі ретінде, Ишана – барлық тіршілік иелеріне және барлық әлемдерге бағытталған, өзінен туындайтын құдайлық инабаттың бастауы болып табылады.

Васту шастра

Васту-шастраға сәйкес, үйлер мен кеңселердің солтүстік-шығыста орналасуы ырысқа шақырады. Солтүстік – Куберамен байланысты байлықтың ордасы, ал шығыс – Индрамен байланысты білімнің ордасы. Осы себепті Ишана білім мен байлықтың толыққанды үйлесімін бейнелейді.

Буддизм мен синтоизм

Ол Қамадахуттың алтыншы аспанындағы Паранирмитавашаварти құдайларының бастысы. Айношо бойынша, бұл құдай Папиясқа және синтоизм құдайы Изанагиге тең деп саналатын теория бар. Джинно Шотокиде Жапонияның алғашқы жаратушы құдайлары Изанаги мен Изанамидың есімдері санскрит тіліндегі Īśāna және Īśānī есімдерімен сәйкес келеді деген теория келтірілген. Īśānī – Īśānaның әйелі. Құпия қойма жазбаларында (祕藏記) оның терісі аппақ, ал қолында найза бар делінеді.