Реформация дәуірінің неміс педагогы: Валентин Фридландтың өмірі мен еңбегі

Кіріспе

Неміс ғалымы және педагогы Валентин Фридланд (14 ақпан 1490 – 26 сәуір 1556), туған жерінің атымен Валентин Троицсендорф (немесе Трозендорф немесе Тротсендорф немесе Троцедорфиус) деп те аталады, ол Реформация дәуіріндегі неміс ғалымы және педагогы болды. Фридланд Мартин Лютер мен Меланхтонның досы болды. Оның ұстаздық шеберлігі Силезиядағы Голдберг қаласын танымал етті, онда ол алыс-жақын елдерден келген оқушыларды оқытты. Оның табысының кілті – оқушыларына өздерінің ар-намысын құрметтеуді сіңіру еді. Ол өзін айқын түрде таныта білетін зиялылыққа сенім арқалады.

Өмірбаян

Фридланд Үстіңгі Лузатиядағы Гёрлиц қаласына жақын Трозендорфта дүниеге келді. Оның ата-анасы тым кедей болғандықтан, оны мектепке жіберуге шамалары жетпеді. Бала мал бағып жүріп өзінен-өзі оқу мен жазуды үйренді, қайың қабығынан қағаз, көмірден сия жасады. Қиындықтар еңсерілген соң, оқуға Гёрлицке жіберілгенде анасының соңғы сөзі: «Мектепке бекіне бер, жаным балам» болды. Осы сөздер оның өмірін анықтады: ол шіркеудегі қызметтен бас тартып, мектеп мұғалімі болып өмір сүрді және қайтыс болды. Фридланд Лейпциг университетіндегі көрнекті студенттердің бірі болды, Питер Мозеланнан цицерондық латын тілін, ал Ричард Кроктан грек тілін үйренді. Бітіргеннен кейін 1515 жылы Гёрлиц мектебінде көмекші ұстаз болып тағайындалды. Ол ректор мен басқа мұғалімдерге де сабақ берді. Мартин Лютер индульгенцияға қарсы күресін бастағанда, Троцендорф лауазымынан кетіп, Виттенбергке Лютер мен Меланхтонның бағынында оқуға барып, жеке сабақтар беріп өмір көрінетін. Кейін ол Голдберг мектебіне ұстаз болып шақырылып, 1524 жылы ректор болды. Ол онда үш жыл қызмет етті, содан кейін Лигницаға жіберілді. Фридланд 1531 жылы Голдбергке оралып, Реформация дәуіріндегі неміс мектеп мұғалімінің үлгісіне айналған мансабын бастады. Оның білім беру және тәртіп жүйесі тез арада назар аударды. Ол ең жақсы үлгерімі жоғары оқушыларын кіші сыныптарға мұғалімдер етіп тағайындады және білудің жолы – оқыту екенін қатаң талап етті. Ол мектепті Рим Республикасының үлгісімен ұйымдастырды, сонда барлық тәртіп оқушылардың өзінде болды. Әр ай сайын оқушылардың арасынан консул, он екі сенатор және екі цензор сайланды, ал Троцендорф олардың үстінен мәңгілік диктатор ретінде билік жүргізді. Күннің бір сағаты кешегі сабақты қайталауға жұмсалды. Сабақтар академиялық пікірсайыстар үлгісінде өткізілген емтиханмен қайта-қайта еске түсірілді. Әр апта сайын әр оқушы бір прозалық және бір өлеңдік еңбек жазуға міндетті болды, ал Троцендорф әр еңбектің тақырыбы қызықты болуын қадағалады. Голдберг мектебінің даңқы барлық протестанттық Германияға тарады, ал келесі буынның көптеген белгілі тұлғалары Троцендорфтан білім алды. 1554 жылы Фридландтың мектебі, кітапханасы, мүлігі және Голдбергтің көп бөлігі өрттен қирағаннан кейін, ол герцогтың шақыруымен Лигницаға қайта оралды. Оның мектебі, қазір оқушылар саны айтарлықтай азайған, шіркеуде орын тапты. Ол Голдбергтегі мектепті қайта жаңарту үшін қаражат жинады, бірақ бұл жоба аяқталмас бұрын 1556 жылы қайтыс болды.

Friedland was born in Trozendorf near the town of Görlitz in Upper Lusatia, of parents so poor that they could not keep him at school. The boy taught himself to read and write while herding cattle; he made paper from birch bark and ink from soot. When difficulties were overcome and he was sent for education to Görlitz, his mother's last words were "Stick to the school, dear son". The words determined his career: he refused all ecclesiastical promotion, and lived and died a schoolmaster. Friedland became a distinguished student at the University of Leipzig, learned Ciceronian Latin from Peter Mosellanus and Greek from Richard Croke, and after graduation was appointed assistant master in the school at Görlitz in 1515. There he also taught the rector and other teachers. When Martin Luther began his attack on indulgences, Trotzendorff resigned his position and went to study under Luther and Melanchthon at Wittenberg, supporting himself by private tuition. Thence he was called to be a master in the school at Goldberg, and in 1524 became rector. There he remained three years, when he was sent to Liegnitz. Friedland returned to Goldberg in 1531 and began that career which has made him the typical German schoolmaster of the Reformation period. His system of education and discipline speedily attracted attention. He made his best elder scholars the teachers of the younger classes, and insisted that the way to learn was to teach. He organized the school modelled on the Roman Republic in such a way that the whole ordinary discipline was in the hands of the boys themselves. Every month a consul, twelve senators and two censors were chosen from the pupils, and over all Trotzendorff ruled as dictator perpetuus. One hour a day was spent in going over the lessons of the previous day. The lessons were repeatedly recalled by examinations, which were conducted on the plan of academical disputations. Every week each pupil had to write two exercitia styli, one in prose and the other in verse, and Trotzendorff took pains to see that the subject of each exercise was something interesting. The fame of the Goldberg School extended over all Protestant Germany, and a large number of the more famous men of the following generation were taught by Trotzendorf. After Friedland's school, his library, his assets, and the greater part of Goldberg were destroyed by a fire in 1554, he moved again to Liegnitz at the invitation of the duke there. His school, now with a significantly reduced number of pupils, found a place in a church. He gathered the means for rebuilding the school in Goldberg, but died before this was accomplished, in 1556.