Кіріспе
Фридрих Вильгельм Август Фребель немесе Фребель (21 сәуір 1782 – 21 маусым 1852) – неміс педагогы, Иоганн Генрих Песталоццидің шәкірті, балалардың ерекше қажеттіліктері мен қабілеттері бар екенін мойындауға негізделген қазіргі білім берудің негізін салған адам. Ол балабақша ұғымын жасап, осы сөзді ойлап тапты, ол көп ұзамай ағылшын тіліне де енді. Сонымен қатар, ол Froebel сыйлықтары деп аталатын оқулық ойыншықтарды да жасады.
Friedrich Wilhelm August Fröbel or Froebel (; 21 April 1782 – 21 June 1852) was a German pedagogue, a student of Johann Heinrich Pestalozzi, who laid the foundation for modern education based on the recognition that children have unique needs and capabilities. He created the concept of the kindergarten and coined the word, which soon entered the English language as well. He also developed the educational toys known as Froebel gifts.
Өмірбаян
Фридрих Фребель Тюрингиядағы Шварцбург-Рудольштадт княздығының Обервейсбах қаласында дүниеге келген. Оның туысы Генриетте Шредер-Брейманның анасы болды, ал Генриетте оның шәкірті болды. Фребельдің 1802 жылы қайтыс болған әкесі Иоганн Якоб Фребель сол жердегі ескі лютеран (alt lutherisch) шіркеуінің пасторы болған. Фребельдің анасының аты Якобина Элеонора Фридерика (туған Хоффман) болды. Шіркеу және лютеран діні Фребельдің алғашқы біліміне негіз болды. Обервейсбах – Тюрингия орманындағы бай елді мекен болатын және ғасырлар бойы табиғи шөптерден жасалған емдік заттар, эссенциялар, горьковаттар, сабындар мен майлармен танымал болған. Отбасылар орманның мұрагерлік участаларын иеленген, онда шөптер мен тамырлар өсіріліп, жиналған. Әр отбасы өнімдерін дайындап, құтыларға салып, өндірген, олар сауда жолдары арқылы Еуропаға әкелінетін, әкеден ұлға беріліп, оларды «Рюкзак фармацевттері» (Buckelapotheker) деп лақаптайтын. Олар саяхаттарынан әкелген өнер туындыларымен шіркеуді безендірген, олардың көптеген үлгілерін жаңартылған ғимаратта көруге болады. Фребель әкесінің уағыздаған мінбері Еуропадағы ең үлкені болып табылады, ол пастор мен 12 адамды қабылдай алады, бұл Исаның апостолдарына тікелей сілтеме. Фребель дүниеге келгеннен кейін көп ұзамай анасының денсаулығы нашарлай бастады. Ол тоғыз айлық болғанда қайтыс болды, бұл оның өміріне терең әсер етті. 1792 жылы Фребель мейірімді және жылы жүректі ағасымен бірге Штадт-Ильм деген шағын қалаға көшті. 15 жасында табиғатты сүйетін Фребель орманшының шәкірті болды. 1799 жылы ол шәкірттігін тастап, Йенада математика мен ботаниканы оқуға түсті. 1802 жылдан 1805 жылға дейін ол жер өлшеуші болып жұмыс істеді. 11 қыркүйек 1818 жылы Фребель Берлинде Вильгельмина Хенриетта Хоффмайстерге (1780 ж.т.) үйленді. Олардың балалары болмады. Вильгельмина 1839 жылы қайтыс болды, ал Фребель 1851 жылы қайтадан үйленді. Оның екінші әйелі Луиза Левин болды.
Мансап
Фребель өзінің мансабында табиғатқа және білім беруге деген қызығушылығы арасында жүре берді. 1805 жылы Франкфурттағы Мустершюледе (орта мектепте) педагог ретінде жұмыс істей бастады, онда Иоганн Генрих Песталоццидің идеяларын таныды. Кейіннен ол Швейцарияда Песталоццимен бірге жұмыс істеді, онда оның идеялары одан әрі дамыды. 1806 жылдан бастап Фребель Франкфурттағы әулетті отбасының үш ұлына жеке сабақ берді. 1808 жылдан 1810 жылға дейін ол үш баламен бірге Швейцариядағы Ивердон-ле-Бенс қаласындағы Песталоцци институтында тұрды. 1811 жылы Фребель тағы да Геттинген мен Берлиндегі мектептерде оқыды, бірақ ақырында ешқандай куәлік алмай кетіп қалды. Ол Берлиндегі Пламманш Шкуледе, ұлдарға арналған пансионда, сонымен қатар педагогикалық және патриоттық орталықта мұғалім болды. 1813 және 1814 жылдары Лютцов ерікті корпусында қызмет еткен кезде – Наполеонға қарсы екі әскери науқанға қатысқанда – Фребель теолог және педагог Вильгельм Миддендорфпен, сондай-ақ педагог Генрих Лангеталмен дос болып кетті. Ватерлоо және Вена конгресінен кейін Фребель тағы да азамат ретінде өмірге қайта оралды және 1814–1816 жылдары Кристиан Самуэль Вайс басшылығымен Минералогия музейінде көмекші болып жұмыс істеді, минералды кристалдарды зерттеді және тізімдеді. Ол «Froebel Gifts» немесе «Fröbelgaben» деп аталатын оқулық ойын материалдарын жасады, оларға геометриялық құрылыс блоктары мен үлгілік іс-әрекет блоктары кірді. Норман Бростерманның «Балабақшаны ойлап табу» атты кітабында Фридрих Фребельдің Франк Ллойд Райт пен қазіргі заманғы өнерге тигізген әсері зерттеледі. Фридрих Фребельдің ең маңызды жаңалықтарының бірі – баланың оқу процесіндегі белсенділігінің маңыздылығын түсіну болды. Ол педагогикаға «еркін жұмыс» (Freiarbeit) тұжырымын енгізді және «ойынды» балалық шақтағы өмірдің ерекше формасы ретінде, сондай-ақ оның білім берудегі құндылығын анықтады. Бірінші балабақшадағы іс-шараларға ән салу, билеу, бағбандалық және «Froebel Gifts» арқылы өздігінен ойнау кірді. Фребель өзінің «Mutter und Koselieder» ән жинағы арқылы кішкентай балаларды ересектер әлемімен таныстыруды мақсат етті. Балалық шақтағы даму және білім беру туралы осы идеялар академиялық және патшалық шеңберлерге оның ең жақтаушысы болған баронша (Freiherrin) Берта Мари фон Маренхольц Бюлоның талмай еңбегі арқасында енгізілді. Ол арқылы Фребель Нидерландтың корольдік үйімен, Тюрингіяның әртүрлі герцогтарымен және герцогиняларымен, соның ішінде Саксен-Веймардың ұлы герцогының Романов әйелімен танысты. Баронша фон Маренхольц Бюлов, герцог фон Майнинген және Фребель Гете туғанына 100 жыл толуына орай балаларға арналған өнер білімін қолдау үшін қайырымдылық жинады. Майнинген герцогы Фребельге Бад-Либенштейн курортындағы Мариентал (Марияның аңшылық үйі) деп аталатын аңшылық үйін пайдалануға рұқсат берді, онда ол алғашқы әйелдерді балабақша тәрбиешілері (Kindergärtnerinnen) ретінде даярлады. 1848–49 жылдардағы Германия төңкерістерін басып жаншудан кейін Пруссия үкіметі жаңа идеяларға қарсы күресін жалғастырып, 1851 жылы балабақшаларды жапты. Оның қабірі әлі күнге дейін Швайнадағы зиратта сақталған, ал оның жесірі, Гамбургте қайтыс болған, 1900 жылдың 10 қаңтарында сол жерге жерленді.
Мұра
Фребельдің балабақша туралы идеясы қызығушылық тудырды, бірақ Германиядағы оның таралуына Пруссия үкіметі кедергі келтірді, оның білім беру министрлігі оны 7 тамыздағы Kindergartenverbot жарлығымен «теистік емес және демагогиялық» деп айыптап, тыйым салды. Оның себебі, дін мен саясат салаларындағы «жойқын тенденциялары» болды. Басқа неміс мемлекеттері де осы үрдіске қосылды. Алайда, тыйым салудың себебі есімдердің шатасуы болуы мүмкін. Фребельдің жүрегі туған інісі Карл Фребель «Weibliche Hochschulen und Kindergärten» («Әйелдер колледждері мен балабақшалары») атты кітап жазып, жариялаған, ол кейбір наразылықтарға ұшырады. Карл Август Варнхаген фон Энсе айтқандай: «Ақымақ министр (Карл Отто) фон Раумер Карл Фребельдің кітабына сүйене отырып, балабақшаларға тыйым салу туралы жарлық шығарды. Ол Фридрих пен Карл Фребельді шатастырып алған». Кенеттен тыйым салу Германиядан мұғалімдердің таралуына әкелді, олар өз идеяларын басқа елдерге жеткізді. Екі мектепте де оқыту неміс тілінде жүргізілді және көбінесе иммигранттар қауымдастығына қызмет етті. Ол 1860 жылы Бостонда АҚШ-та алғашқы ағылшын тіліндегі балабақшаны құрған Элизабет Пибодиге шабыт берді. Неміс эмигранты Адольф Дуай 1859 жылы Бостонда балабақша ашты, бірақ бір жылдан кейін жабуға мәжбүр болды. Бірақ 1866 жылы ол Нью-Йоркте басқаларын ашты. XIX ғасырдың ортасынан соңына дейін Батыс елдерінен келген көптеген миссионер әйелдер Фребельдің балабақша білімі туралы теориясын Жапония бойынша таратуға көмектесті. Американың көрнекті миссионері және фробелиандық әдіс қолданушысы Энни Л. Хоу (1852–1943) өзінің Glory балабақшасы мұғалімдерді даярлау мектебін құру арқылы үлкен әсер етті. Хоу жапон студенттері үшін арнайы оқу бағдарламасын жасады және жүздеген жапон әйелдерін балабақшадағы білім беруде фробельдік әдістерді қолдануға үйретті. Педагог Август Кёлер 1863 жылы Deutscher Fröbelverein (Германияның Фребель қауымдастығы) құруын бастап, оның негізін қалады, алдымен Тюрингия үшін, одан 1872 жылы Allgemeiner Fröbelverein (Жалпы Фребель қауымдастығы) және бір жылдан кейін Deutscher Fröbelverband (Германияның Фребель федерациясы) құрылды. Кёлер Фребель теориясын сын тұрғысынан талдап, бағалады, оның негізгі ұғымдарын өзінің балабақша педагогикасына енгізіп, кеңейтіп, тәуелсіз «Кёлер балабақша педагогикасын» жасады. Ол 1857 жылы Готта балабақша мұғалімдерін оқытты. Бастапқыда Кёлер тек еркек педагогтарды тартуды жоспарлаған, бірақ өтініш бергендердің саны өте аз болды. Текла Навоу 1853 жылдың қазан айында Сондерсхаузенде алғашқы балабақшаны, ал 1867 жылдың 1 сәуірінде Пруссия тыйымын алып тастағаннан кейін Нордхаузенде алғашқы балабақшаны ашты. Анжелика Хартман 1864 жылы Ангальт аймағындағы Кётен қаласында Фребель үлгісіндегі алғашқы балабақшаны құрды. 1908 және 1911 жылдары Германияда балабақша мұғалімдерін даярлау мемлекеттік ережелермен реттелді. Содан бері Германияда Фребельдің есімімен аталған көптеген балабақшалар оның әдісін жалғастырып келеді. Көптеген балабақшалар ата-аналардың немесе басқа жеке бастамалардың нәтижесінде ашылды. Fröbel e.V. ең ірі қауымдастығы Fröbel Gruppe арқылы бүкіл елде 100-ден астам балабақша мен басқа да ерте балалар мекемелерін басқарады. Neuer Thüringer Fröbelverein (NTFV; Жаңа Тюрингиялық Фребель қауымдастығы) да Фребельдің мұрасын сақтауға, әсіресе оның қаржылық түсімдерін қорғауға мүкіндік береді. Сонымен қатар, қауымдастық мектеп мұражайын және Кейлхаудағы Фребель мұрағатын басқарады. Бұған қоса, ол әлемдегі Fröbel мекемелерімен (АҚШ, Ұлыбритания, Жапония) байланыс орнатып жұмыс істейді. Осы желі арқылы NTFV Keilhau-дың түпнұсқа «Фребель қалашығынан» заманауи педагогиканың ең маңызды бағыттарының бірін жалғастыра береді. Fröbel дипломын қазір Нордхаузендегі Fröbel академиясы береді, оның тамыры NTFV-ге дейін жетеді. Бұл Фребельдің идеялары болашақта да жалғаса беретініне кепілдік береді. 1892 жылы Фребельдің ізбасарлары оның дәстүрін жалғастыру үшін Оңтүстік-Батыс Лондонда мұғалімдерді даярлау колледжін құрды. Фробель колледжі қазір Рохэмптон университетінің бөлігі болып табылады және университеттің білім беру факультеті орналасқан. Рохэмптон университетінің кітапханасында Фредерик Фребельдің білім беру мұрасы, ерте және бастауыш білім беруге арналған кітаптар, мұрағаттар, фотосуреттер, заттар мен мультимедиалық материалдардан тұратын Фребельдің балалық шақ туралы зерттеулер мұрағаты сақталған. Бастапқыда Колет Корт, Кенсингтон қаласында орналасқан демонстрациялық мектеп Роемптон қаласындағы Ибсток Плейс мектебіне айналды. Бүгінгі күні Берлиндегі Pestalozzi Fröbel Haus балабақша мұғалімдерін даярлауды жалғастыруда. АҚШ-та оның туған күні, 21 сәуірде Ұлттық балабақша күні аталып өтеді.
Мәдениеттің әсері
Фребельдің құрылыс формалары мен қимыл ойындары абстрактты өнерге арналған алғашқы қадамдардың бірі және Баухаус қозғалысына шабыт берген.