Вильгельм фон Гумбольдт: философ, дипломат және білім беруші

Кіріспе

Пруссиялық философ, мемлекеттік қызметкер, дипломат және педагог (1767–1835)

Фридрих Вильгельм Кристиан Карл Фердинанд фон Гумбольдт (22 маусым 1767 – 8 сәуір 1835) – неміс философы, тіл білімі маманы, мемлекеттік қызметкер, дипломат және Берлиннің Гумбольдт университетінің негізін қалаушы, ол 1949 жылы оның және оның кіші інісі, табиғатты зерттеуші Александр фон Гумбольдт есімдерімен аталды. Ол тіл философиясына, этнолингвистикаға және білім беру теориясы мен тәжірибесіне маңызды үлес қосқан тіл білімі маманы ретінде ерекше есте қалды. Ол білім беруді жастарға дәстүрлі идеяларды сіңірудің құралы емес, жеке тұлғаның мүмкіндіктерін іске асырудың жолы ретінде қарастырып, либерализмнің дамуына үлкен үлес қосты, осы арқылы оларды бұрыннан қалыптасқан кәсіпке немесе қоғамдық рөлге дайындады. Ол, әсіресе, Гумбольдттың білім беру идеалының авторы болды, ол Пруссияда, сондай-ақ АҚШ және Жапонияда мемлекеттік білім беру жүйесінің үлгісі ретінде қолданылды. 1822 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды.

Өмірбаян

Гумбольдт Бранденбург маркграфтығының Потсдам қаласында дүниеге келді және Бранденбург провинциясының Тегель қаласында қайтыс болды. Гумбольдттың әкесі Александр Георг фон Гумбольдт Померанияның белгілі бір отбасынан шыққан. Ол титул иесі болмаса да, Пруссия армиясында майор болды және Брансвик герцогымен бірге қызмет еткен. 42 жасында Александр Георг Жеті жылдық соғыстағы қызметі үшін патшаның жеке кеңесшісі лауазымымен марапатталды. Ол мемлекеттік лотереяларды жалға алу және темекі сату шартынан пайда тапты. Алғашқыда ол Пруссияның генерал-адъютанты Шведердің қызына үйленді. 1766 жылы Александр Георг Мария Элизабет Колумбқа үйленді, ол жақсы білім алған және барон Холлведеден баласы бар жесір әйел болды. Александр Георг пен Мария Элизаветаның үш баласы болды: ерте қайтыс болған қыз және содан кейін Вильгельм мен Александр есімді екі ұл. Оның үлкен ұлы Вильгельм, Александрдың жартылай бауыры, отбасы тарихында көбінесе еске алынбайтын, жақсылыққа ұмтылмаған адам болды. 1791 жылдың маусым айында Гумбольдт Каролина фон Дашероденге үйленді. Олардың сегіз баласы болды, олардың бесеуі (соның ішінде Габриэль фон Гумбольдт) ересек жасқа жетті.

Философ

Гумбольдт философ болды; ол 1791–1792 жылдары «Мемлекеттік әрекет шегі» атты еңбегін жазды (бірақ ол 1850 жылға дейін, Гумбольдт қайтыс болғаннан кейін ғана жарияланды), бұл Ағарту дәуірінің бостандықтарын қорғауға арналған ең батыл еңбектердің бірі. Ол Джон Стюарт Миллдің «Еркіндік туралы» эссесіне әсер етті, осылайша фон Гумбольдттың идеялары ағылшын тілді әлемге танылды. Гумбольдт Милл кейін «зияндар принципі» деп атаған нәрсенің алғашқы нұсқасын жасады. Римдегі үйі Каролина фон Гумбольдт басқаратын мәдени орталыққа айналды. Білім беруге қатысты бөлім 1792 жылдың желтоқсан айында «Berlinische Monatsschrift» журналында «Халыққа арналған мемлекеттік білім туралы» деген тақырыппен жарияланды. Осы жарияланыммен Гумбольдт француз революциясынан кейін Германияда және басқа елдерде жүргізіліп жатқан ұлттық білім беру бағыты туралы философиялық пікірталасқа қатысты.

Білім беру реформалары

Гумбольдт үйде оқыған және Франкфурт (Одер) және Геттинген университеттеріндегі салыстырмалы түрде қысқа университет оқуларын аяқтамаған. Дегенмен, ол неміс білім беру жүйесіндегі ең ықпалды шенеуніктердің біріне айналды. Шындығында, Гумбольдт білім министрі болуға ниеттенген, бірақ сол лауазымға қол жеткізе алмады. Пруссия королі 1809 жылы оны Римнен қайтуға және Фридрих Фердинанд Александр цу Дохна-Шлобиттен басқаратын білім дирекциясын басқаруға шақырды. Гумбольдт тағайындауға бірнеше апта жауап бермеді және Римдегі елшілікте қалуды артық көрді. Оның әйелі Пруссияға онымен бірге қайтып оралмады; жұбайлар Гумбольдт білім беру қызметінен кетіп, Венадағы елшіліктің басшысы болып тағайындалғанда қайта кездесті. Гумбольдт бастауыш мектептерден орта білімге дейін мемлекеттік білім берудің стандартизацияланған жүйесін құрды және Берлин университетін негіздеді. Ол мемлекеттік емтихандар мен тексерулерді стандартизациялады және оқу бағдарламаларын, оқулықтар мен оқу құралдарын бақылау және жобалау үшін министрлік ішінде арнайы бөлімше құрды. Гумбольдттың білім беру моделі кәсіби дайындықтан асып түсті. Пруссия короліне жазған хатында ол былай деді: "Күдіссіз, белгілі бір білімдер жалпы сипатта болуы керек, және одан да маңыздысы – әркімнің дені саулық пен мінез-құлқының қалыптасуы, одан айырылуға ешкімнің құқығы жоқ. Адамдар, кез келген мамандығына қарамастан, жақсы қолөнерші, саудагер, әскер немесе кәсіпкер бола алмайды, егер олар жақсы, адал және өз жағдайларына сәйкес хабардар азаматтар болмаса. Егер мектепте оқыған кезде осы негіз қаланса, кәсіби дағдыларды кейін оңай меңгеруге болады және адам өмірде жиі болатындай, бір мамандықтан екіншісіне еркін ауыса алады". Философ Джулиан Нида Рюмелин Гумбольдттың идеалдары мен қазіргі Еуропа білім беру саясаты арасындағы қарама-қайшылықты сынады, ол білімді еңбек нарығына дайындық ретінде қарастырады және біз МакКинзи мен Гумбольдт арасында таңдау жасауымыз керек деді.

Humboldt had been home schooled and never finished his comparatively short university studies at the universities of Frankfurt (Oder) and Göttingen. Nevertheless, he became one of the most influential officials in German education. Actually, Humboldt had intended to become Minister of education, but failed to attain that position. The Prussian King asked him to leave Rome in 1809 and to lead the directorate of education under Friedrich Ferdinand Alexander zu Dohna Schlobitten. Humboldt did not reply to the appointment for several weeks and would have preferred to stay on at the embassy in Rome. His wife did not return with him to Prussia; the couple met again when Humboldt stepped down from the educational post and was appointed head of the Embassy in Vienna. Humboldt installed a standardized system of public instruction, from basic schools till secondary education, and founded Berlin University. He imposed a standardization of state examinations and inspections and created a special department within the ministry to oversee and design curricula, textbooks and learning aids. Humboldt's educational model went beyond vocational training. In a letter to the Prussian king, he wrote: "There are undeniably certain kinds of knowledge that must be of a general nature and, more importantly, a certain cultivation of the mind and character that nobody can afford to be without. People obviously cannot be good craftworkers, merchants, soldiers or businessmen unless, regardless of their occupation, they are good, upstanding and – according to their condition – well informed human beings and citizens. If this basis is laid through schooling, vocational skills are easily acquired later on, and a person is always free to move from one occupation to another, as so often happens in life." The philosopher Julian Nida Rümelin has criticized discrepancies between Humboldt's ideals and modern European education policy, which narrowly understands education as a preparation for the labor market, and argued that we need to decide between McKinsey and Humboldt.

Дипломат

1802-1819 жылдар аралығында сәтті дипломат болған Гумбольдт 1802 жылдан бастап Римде Пруссияның толық өкілетті министрі, 1812 жылдан бастап Наполеон соғыстарының соңғы кезеңінде Венадағы елші, 1813 жылғы Прага конгресінде Австрияны Наполеонға қарсы Пруссия және Ресеймен одақтасуға ықпал еткен, Париждегі бейбіт келісімге және жеңілген Саксониямен Пруссия арасындағы келісімге (1815) қол қойған, сондай-ақ 1818 жылы Ахенде өткен конгреске қатысқан. Алайда, Пруссия үкіметінің күшейе берген консервативтік саясаты оны 1819 жылы саяси өмірден кетуге мәжбүр етті; және одан кейін ол өзін толығымен әдебиет пен ғылымға арнады.

Тілші

Вильгельм фон Гумбольдт – баск тілін зерттеген тіл білгірі және ол баск тілін үйренді. Ол Пиндар мен Эсхилдің шығармаларын неміс тіліне аударды. Гумбольдттың баск тіліндегі филолог ретіндегі еңбегі оның басқа жұмыстарынан гөрі зор әсер етті. Баск еліне жасаған екі сапары нәтижесінде «Баск тілінің көмегімен Испанияның ерте тұрғындары туралы зерттеулер» (1821) атты еңбегі жарық көрді. Осы еңбегінде Гумбольдт географиялық атауларды зерттеу арқылы, бір кезде Испания, Оңтүстік Франция және Балеар аралдарында қазіргі баск тіліне ұқсас диалектілерде сөйлейтін халықтар болғанын көрсетуге тырысты; ол осы халықтарды классикалық авторлардың иберийліктерімен байланыстырды және олардың Солтүстік Африканың берберлерімен одақтас болғандығын болжады. Гумбольдттың пионерлік еңбегі қазіргі лингвистика мен археологияның жетістіктерімен толықтырылды, бірақ кейде бүгінгі күнге дейін сынсыз қабылданады. Ол 1820 жылы Америкалық Антикварлық қоғамның мүшесі болып сайланды, ал 1822 жылы Америкалық өнер және ғылым академиясының шетелдік құрметті мүшесі аталды. Гумбольдт өзінің ең маңызды еңбегін – Яваның ежелгі кави тіліне арналған зерттеуін аяқтау кезінде қайтыс болды, бірақ оның кіріспесі 1836 жылы «Тілдің әртүрлілігі және оның адам интеллектісінің дамуына әсері» деген атпен жарияланды. Оның 1836 жылғы сөйлеу философиясы туралы кітабында «тілдің ішкі формасы» (Encyclopædia Britannica 1911 бойынша) тұжырымы енгізілді: [F] алғаш рет тілдің мінезі мен құрылымы оның сөйлеушілерінің ішкі өмірі мен білімін көрсетеді және тілдерді қолданушылар сияқты бір-бірінен бірдей және бірдей дәрежеде ерекшеленуі керек екені нақты айтылды. Дыбыстар мағына берілмейінше сөздерге айналмайды, ал бұл мағына қоғамдық ой-пікірді бейнелейді. Гумбольдт «тілдің ішкі формасы» деп атаған нәрсе – сөйлемнің бөліктері арасындағы қатынастарды көрсететін және сол халықтың әлемді қабылдауын бейнелейтін тәсіл. Сөйлеу морфологиясының міндеті – тілдердің ішкі формасы жағынан ерекшеленетін түрлі жолдарды анықтау және оларды сәйкес классификациялау. Ноам Хомский Гумбольдттың тіл туралы сипаттамасын – «шексіз құралдарды шексіз пайдаланатын» ережеге бағынған жүйе ретінде жиі келтіреді, яғни шексіз көптеген сөйлемдерді шектеулі грамматикалық ережелерді қолдану арқылы жасауға болады. Гумбольдт зерттеушісі Тильман Борше Гумбольдт пен Хомскийдің тілге деген көзқарастары арасындағы айқын айырмашылықтарды атап өтеді. Соңғы кезде Гумбольдт тілдік қатысу гипотезасының (көбінесе Сапир-Ворф гипотезасы деп аталады) бастаушысы ретінде танылды, оны бір ғасырдан кейін лингвистер Эдвард Сапир немесе Бенджамин Ворф дамытты. Гумбольдттың еңбектерінің қабылдануы ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде Лэнгем Браун, Манчестер және Джеймс У. Андерхиллдің (Гумбольдт, Worldview and Language, 2009) жұмыстарына қарамастан, проблемалық болып қала береді, себебі ол «Weltansicht» деп атаған дүниетанымы, лингвистикалық дүниетанымы, «Weltanschauung» терминінің неміс және ағылшын тілдерінде идеологиялар мен мәдени көзқарастармен байланысты болуына байланысты. Гумбольдт еңбектерін түсінудегі ерекшеліктің маңыздылығын қазіргі заманғы жетекші неміс Гумбольдт зерттеушісі Юрген Трабант неміс және француз тілдеріндегі еңбектерінде көрсетті. Люблин мектебінің поляк лингвистері (Jerzy Bartmiński қараңыз) Гумбольдтты зерттеуде жеке немесе саяси сипаттағы дүниетанымы мен ұғымдық жүйе ретінде тілге байланысты дүниетанымы арасындағы осы айырмашылықты баса көрсетеді. Алайда, ағылшын тілінде тілдік дүниетанымы мен осы дүниетанымын жеке сөйлеушілердің өзгеруі мен сақтауы арасындағы байланысты зерттеуге аз қатаң зерттеулер жүргізілді. Бір ерекше жағдай – Андерхиллдің жұмысы, ол салыстырмалы лингвистикалық зерттеулерде «Creating Worldviews: Language, Ideology & Metaphor» (2011) және «Ethnolinguistics and Cultural Concepts: Truth, Love, Hate & War» (2012) еңбектерінде зерттелген. Андерхиллдің еңбегінде әлемді қабылдау, әлемді түсіну, мәдени көзқарас, жеке әлем және перспектива сияқты әлемдік көзқарастың бес түріне бөлінеді, Гумбольдттың этнолингвистикасында сақтауға тырысқан айырмашылықтарды жеткізу үшін. Бүгінде ағылшын тілінде шын мәнінде Гумбольдттық көзқараспен жұмыс істейтін ең танымал лингвист – Анна Вирцбикка, ол семантикалық универсалдар мен тілдегі тұжырымдамалық айырмашылықтар туралы бірқатар салыстырмалы еңбектер жариялады. Францияның Руан этнолингвистика жобасы Берлиндегі маман профессор Трабантпен бірге Гумбольдттың тіл туралы ой-пікірлеріне арналған 7 сағаттық лекциялар сериясын онлайн жариялады. Чарльз Тейлордың маңызды жиынтық еңбегі «The Language Animal: The Full Shape of the Human Linguistic Capacity» (2016) Гумбольдтқа, Йохан Георг Хаманн мен Йохан Готфрид Гердерге қатар, Тейлордың тіл философиясына қатысты «HHH» көзқарасын шабыттандырғаны үшін алғыс айтады, тілдің шығармашылық күші мен мәдени ерекшелігін баса көрсетеді.

Wilhelm von Humboldt was an adept linguist and studied the Basque language. He translated Pindar and Aeschylus into German. Humboldt's work as a philologist in Basque has had more extensive impact than his other work. His two visits to the Basque country resulted in Researches into the Early Inhabitants of Spain by the help of the Basque language (1821). In this work, Humboldt endeavored to show by examining geographical placenames that at one time a race or races speaking dialects allied to modern Basque extended throughout Spain, southern France and the Balearic Islands; he identified these people with the Iberians of classical writers, and further surmised that they had been allied with the Berbers of northern Africa. Humboldt's pioneering work has been superseded in its details by modern linguistics and archaeology, but is sometimes still uncritically followed even today. He was elected a member of the American Antiquarian Society in 1820, and a Foreign Honorary Member of the American Academy of Arts and Sciences in 1822. Humboldt died while preparing his greatest work, on the ancient Kawi language of Java, but its introduction was published in 1836 as The Heterogeneity of Language and its Influence on the Intellectual Development of Mankind. His 1836 book on the philosophy of speech introduces the concept of "the inner form of language" (according to Encyclopædia Britannica 1911):

[F]irst clearly laid down that the character and structure of a language expresses the inner life and knowledge of its speakers, and that languages must differ from one another in the same way and to the same degree as those who use them. Sounds do not become words until a meaning has been put into them, and this meaning embodies the thought of a community. What Humboldt terms the inner form of a language is just that mode of denoting the relations between the parts of a sentence which reflects the manner in which a particular body of men regards the world about them. It is the task of the morphology of speech to distinguish the various ways in which languages differ from each other as regards their inner form, and to classify and arrange them accordingly. Noam Chomsky frequently quotes Humboldt's description of language as a rule governed system which "makes infinite use of finite means", meaning that an infinite number of sentences can be created using a finite number of grammatical rules. Humboldt scholar Tilman Borsche notes profound differences between von Humboldt's view of language and that of Chomsky. More recently, Humboldt has also been credited as an originator of the linguistic relativity hypothesis (more commonly known as the Sapir–Whorf hypothesis), developed by linguists Edward Sapir or Benjamin Whorf a century later. The reception of Humboldt's work remains problematic in English speaking countries, despite the work of Langham Brown, Manchester and James W. Underhill (Humboldt, Worldview and Language, 2009), on account of his concept of what he called Weltansicht, the linguistic worldview, with Weltanschauung being translated simply as 'worldview', a term associated with ideologies and cultural mindsets in both German and English. The centrality of distinction in understanding Humboldt's work was set out by one of the leading contemporary German Humboldt scholars, Jürgen Trabant, in his works in both German and French. Polish linguists at the Lublin School (see Jerzy Bartmiński), in their research of Humboldt, also stress this distinction between the worldviews of a personal or political kind and the worldview that is implicit in language as a conceptual system. However, little rigorous research in English has gone into exploring the relationship between the linguistic worldview and the transformation and maintenance of this worldview by individual speakers. One notable exception is the work of Underhill, who explores comparative linguistic studies in both Creating Worldviews: Language, Ideology & Metaphor (2011) and in Ethnolinguistics and Cultural Concepts: Truth, Love, Hate & War (2012). In Underhill's work, a distinction is made between five forms of worldview: world perceiving, world conceiving, cultural mindset, personal world and perspective, in order to convey the distinctions Humboldt was concerned with preserving in his ethnolinguistics. Probably the best known linguist working with a truly Humboldtian perspective writing in English today is Anna Wierzbicka, who has published a number of comparative works on semantic universals and conceptual distinctions in language. The Rouen Ethnolinguistics Project, in France, published online a 7 hour series of lectures on Humboldt's thought on language, with the Berlin specialist Professor Trabant. In Charles Taylor's important summative work, The Language Animal: The Full Shape of the Human Linguistic Capacity (2016), von Humboldt is given credit, along with Johann Georg Hamann and Johann Gottfried Herder, for inspiring Taylor's "HHH" approach to the philosophy of language, emphasizing the creative power and cultural specificity of language.

Жазбалар жинағы

Гумбольдт, Вильгельм фон. Жиналған еңбектер. Пруссия ғылым академиясының басылымы. Томдар I–XVII, Берлин 1903–36. (ГС деп сілтеме жасалған; римдық сандар томды, ал араб сандары бетті көрсетеді; түпнұсқа немісше жазуы қазіргі заманғы форматқа келтірілген.)

Басқа тілдерде

Азурменди, Жоксе. Гумбольдт. Hizkuntza eta pentsamendua, Бильбо, UEU, 2007. Азурменди, Жоксе: "Ахтунг және Любви ескерткіші. Humboldt über die baskische Landschaft", RIEV, 48–1: 125–142, Eusko Ikaskuntza, 2003.
Берман, Антуан. Шетелдік сынақ. Мәдениет және романтикалық Германиядағы аударма: Гердер, Гёте, Шлегел, Новалис, Гумбольдт, Шлейермахер, Хольдерлин, Париж, Gallimard, Essais, 1984.
Борше, Тилман. Вильгельм фон Гумбольдт, Мюнхен, Beck, 1990.
Даум, Андреас В. "Александр және Вильгельм фон Гумбольдт: Оринокодан Яваға дейін". Германияда. Бір ұлттың әлемдік тарихы. Мюнхен, C. H. Beck: 2020, 303–307 бб.
Лалатта Костербоса, Марина. Рациональдық және дәстүрлі: Вильгельм фон Гумбольдттың заңдық және саяси ой-пікірлері, Милан, Giuffrè, 2000.
Марра, Реалино. Ла рационе ель казо. Вильгельм фон Гумбольдттың тарихи реализмдегі конституциялық процесі, "Юридикалық мәдениет тарихы үшін материалдар", XXXII–2, 2002, 453–464 бб.
Pajević, Marko/David Nowell Smith (ред.). "Тіл туралы ойлау: Вильгельм фон Гумбольдт қазір" – Forum for Modern Language Studies журналының арнайы саны, 53/1, 2017.
Шультейс, Франц. Гумбольдттың қасіреті: Еуропаның жоғары білім беру реформалары, Париж, Raisons d'agir éditions, 2008.
Трабант, Юрген. "Гумбольдт немесе тіл сезімі", Mardaga, 1995.
Трабант, Юрген. "Sprachsinn: le sens du langage, de la linguistique et de la philosophie du langage" – Гумбольдт және одан кейін, P. U. V., 1995.
Трабант, Юрген. "Гумбольдт дәстүрлері", "Адам ғылымдарының үйі" баспасы, Париж, 1999.
Трабант, Юрген. "Quand l'Europe oublie Herder: Humboldt et les langues", Revue Germanique Internationale, 2003, 20, 153–165 (2005 сәуірде жаңартылды).
Валентин, Жан Мари. Александр фон Гумбольдт: оның қайтыс болуының 150 жылдығы, Париж, Didier Érudition, 2011.