Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Манса Сүлеймен (منسا سليمان; ) – 14 ғасырдың ортасында Мали империясының мансасы. Ол Манса Мусаның інісі және Манса Мусаның ұлы Мағадан кейін манса болды. Манса ретінде Сүлеймен ағасы бастаған Маринид сұлтандығымен дипломатиялық қатынастарды жалғастырды. 1352 немесе 1353 жылы Сүлеймен өзінің басты әйелі Қасаны оны тақтан құлатуға сөз байласты деп айыптады. Сүлеймен 1359 жылы қайтыс болды, ал оның орнына ұлы Қаса келді, ол тек тоғыз ай ғана билік етті. Сүлейменнің өлімінен кейін көп ұзамай азаматтық соғыс басталды, және бұрынғы құлату қастандығына қатысқан Мағаның ұлы Джата билікті басып алды. 1352 жылы Маринид сұлтандығынан келген саяхатшы Ибн Баттута Сүлейменнің сарайын аралау үшін Малиге сапар жасады. Оның саяхаты туралы жазған "Тухфат ан Нузар" еңбектері Мали империясының өркендеген шағындағы ең толыққанды, бірінші қолынан алынған мәліметтерді ұсынады. Ибн Баттута Сүлейменді ағасымен салыстырып, оны Мұсаның даңқты жомарттығына қарағанда қисық, ашкөз санады. Сүлеймен Мали империясының соңғы ұлы билеушісі саналады, ал оның өлімі мен одан кейін болған азаматтық соғыс Малидің алтын ғасырының аяқталғанын көрсетеді.
Mansa Sulayman (منسا سليمان; ) was mansa of the Mali Empire during the middle of the 14th century. He was the brother of Mansa Musa and succeeded Musa's son Magha as mansa. As mansa, Sulayman continued the diplomatic relations with the Marinid Sultanate that had been initiated by his brother. In 1352 or 1353, Sulayman accused his principal wife, Qasa, of conspiring to overthrow him. Sulayman died 1359 and was succeeded by his son, also named Qasa, who would reign for only nine months. Soon after Sulayman's death, civil war broke out, and Magha's son Jata, who may have been part of the earlier conspiracy to overthrow Sulayman, seized power. Ibn Battuta, an explorer from the Marinid Sultanate, traveled to Mali in 1352 to visit Sulayman's court. His account of his travels, the Tuhfat an Nuzzar, provides the most detailed known firsthand account of the Mali Empire at its height. Ibn Battuta compared Sulayman unfavorably to his brother, regarding him as a miser in comparison to Musa's renowned generosity. Sulayman is regarded as the last great ruler of the Mali Empire, and his death and the ensuing civil war are considered to mark the end of Mali's golden age.
Өмірбаян
Сүлеймен – Мали империясын құрған Сунжатаның ағасы Әбу Бакрдың немересі еді. Сүлейменнің ағасы Мұса жиырма бес жыл манса болып билік етті, ал оның орнын ұлы Маға басып алды. Маға тек төрт жыл билік етіп, кейін оның орнын Сүлеймен иеленді. Тарихшы Нехемия Левционның пікірінше, билеуші әулеттің ең үлкен еркек мүшесі ретінде Сүлеймен Мұсаның заңды мұрагері болған, бірақ Мұса оны Мағаның пайдасына қанағаттандырмады. Левцион сондай-ақ Сүлеймен Мағаны тақтан құлатқан, ал Мағаның ұлы Джата елден қашқан болуы мүмкін деп санайды. Сүлейменнің басты әйелі және бірге билеушісі оның туысы Қаса болды. Таққа отырғаннан кейін көп ұзамай Сүлеймен Маринид сұлтаны Әбу әл-Хасаннан сыйлықтар алды, оларды 1337 жылы Маринидтер Тлемсенді басып алғаннан кейін Мұса жіберген елшілікке жауап ретінде жіберген. 1348 немесе 1349 жылы Маринидтер Ифрикияны басып алғаннан кейін Сүлеймен Әбу әл-Хасанды құттықтау үшін тағы бір елшілік жіберді. Сүлейменнің билік кезінде Еуропа мен Солтүстік Африкада болған Қара өлім оның дипломатиялық саясатына әсер еткен болуы мүмкін, бірақ ол 1352–1353 жылдардан кейін ғана Малиге жеткен сияқты. 1351 жылы Әбу әл-Хасан қайтыс болғаннан кейін Сүлейменнің сарайы 1352 жылы оған арналған еске алу тойын өткізді, оған Малиге жақында келген марокколық саяхатшы Ибн Батута қатысты. Екі айдан кейін, Рамазан айында Ибн Батута Сүлейменге алғашқы сыйлығының шала болуына шағымданды, ал Сүлеймен Ибн Батутаға тұруға орын және алтын сыйлық беруге бұйырды. Ибн Батута Малиде болған кезде Сүлеймен өзінің басты әйелі Қасаны түрмеге қамап, оның орнына басқа әйелі Банжуды қойды. Қасадан айырмашылығы, Банжу патшалық отбасынан емес еді. Сүлейменнің сарайы оған қарсы шығып, Сүлеймен Қасаны патшалық отбасының жер аударылған мүшесі Джатилмен бірге оны құлатуға сөз байласты деп айыптады, ол Мағаның ұлы болуы мүмкін. Сүлеймен Қасаның құлынан біреудің мойындауын алды, ал оның сарайы Қасаға өлім жазасын берді, ол хатибтен қорғаныс іздеді. Қасаның тағдыры белгісіз. Сүлеймен Маринид сұлтандығымен дипломатиялық қарым-қатынасын жалғастырды және сұлтанның өлімінен кейін оған сыйлықтар әкелетін тағы бір елшілікті дайындап жатқанда қайтыс болды. Оның орнын ұлы Қаса басып алды. Қаса тек тоғыз ай билік етті. Сүлейменнің өлімінен кейін көп ұзамай азаматтық соғыс басталды, ал Сүлейменді құлатуға сөз байласып, билікті қолға алған Мағаның ұлы, Сүлейменнің шөбересі Джата билікке келді.
Sulayman was the grandson of Abu Bakr, brother of the Mali Empire's founder Sunjata. Sulayman's brother Musa ruled as mansa for twenty five years and was succeeded by his son Magha. Magha reigned for only four years and was succeeded by Sulayman. The historian Nehemia Levtzion has suggested that, as the eldest male member of the ruling dynasty, Sulayman was Musa's rightful successor, but Musa passed him over in favor of Magha. Levtzion further suggests that Sulayman may have deposed Magha, and Magha's son Jata may have fled into exile. Sulayman's principal wife and co ruler was his cousin Qasa. Soon after his accession to the throne, Sulayman received gifts from Abu al Hasan, the Marinid sultan, which he had sent in response to a delegation Musa had sent him following the Marinid conquest of Tlemcen in 1337. In 1348 or 1349, after the Marinid conquest of Ifriqiya, Sulayman sent another delegation to Abu al Hasan to congratulate him. The Black Death, which broke out in Europe and North Africa during Sulayman's reign, may have affected Sulayman's diplomatic policy, but it does not seem to have reached Mali itself until some time after 1352–1353. After Abu al Hasan's death in 1351, Sulayman's court held a memorial feast for him in 1352, which was attended by the Moroccan explorer Ibn Battuta, who had recently arrived in Mali. Two months later, during Ramadan, Ibn Battuta complained to Sulayman about the meagreness of the reception gift he had initially received from him, and Sulayman arranged for Ibn Battuta to receive lodgings and a gift of gold. While Ibn Battuta was in Mali, Sulayman imprisoned his principal wife Qasa and replaced her with one of his other wives, Banju. Unlike Qasa, Banju was not of royal blood. Facing criticism from his court, Sulayman accused Qasa of conspiring to overthrow him with an exiled member of the royal family named Jatil, who may have been Magha's son. Sulayman obtained a confession from one of Qasa's slaves, and his court pronounced a death sentence on Qasa, who sought sanctuary with the khatib. Qasa's fate is not recorded. Sulayman continued to pursue diplomacy with the Marinid Sultanate, and was preparing another delegation bearing gifts for the sultan when he died. He was succeeded by his son Qasa. Qasa reigned only nine months. Soon after Sulayman's death, civil war broke out, and Sulayman's great nephew Jata, son of Magha—possibly the same as the Jatil who had conspired to overthrow Sulayman in 1352–1353—seized power.
Күндері
Сүлейменнің билік етуінің басталу және аяқталу мерзімдері нақты белгісіз, ал қолжетімді бастапқы дереккөздердегі мәліметтер қайшылыққа толы. Ибн Халдунның сөзіне қарағанда, Манса Джата билікке келгеннен кейін көп ұзамай, 1360 жылдың желтоқсанында немесе 1361 жылдың қаңтарында Фез қаласына сыйлықтар әкелген керуен келген. Қасаның билік ету мерзімін ескере отырып, Сүлейменнің өлімі мен Джатаның керуенді жіберуі арасында кем дегенде тоғыз ай өткен болуы керек, демек Сүлейменнің өлімі 1360 жылдың басында болған болуы мүмкін. Морис Делафос Сүлейменнің билігі 1359 жылы аяқталды деп санайды. Джибрил Тамсир Ниан Сүлейменнің билігі 1358 немесе 1359 жылдары аяқталды деп есептейді. 1963 жылғы мақаласында Нехемия Левцион Сүлейменнің 1360 жылдың басында қайтыс болғанын айтады, бірақ басқа жазбаларында ол және Джон Ф. П. Хопкинс Сүлейменнің шамамен 1358–1359 жылдары қайтыс болғанын көрсетеді. Джон Хунвик пен Дэвид Конрад екеуі де 1360 жылды пайдаланған. Ибн Халдунның мәліметінше, Сүлеймен 24 жыл билік еткен. Егер Сүлеймен 1360 жылы қайтыс болса, онда ол шамамен 1336 жылы манса болған, бұл Делафос пен Нианның Сүлейменнің билігінің басталуы деп санайтын жыл. Алайда, бұл Ибн Халдунның 1337 жылы Мұсаның әлі тірі болғаны туралы айтқан сөзімен келіспейді, себебі ол Мұсаның 1337 жылы Тлемсенді жаулап алғаннан кейін Әбу әл-Хасанға елшілік жібергенін хабарлайды. Тлемсенді жаулап алу мен Джатаның елшілігінің келуі арасындағы уақыт Ибн Халдунның Маға, Сүлеймен және Қасаның билік ету мерзімдерін есепке алу үшін тым қысқа. 1337 жылы елшілікті Мұса емес, Маған жіберген болуы мүмкін, бірақ бұл жағдайда да Сүлейменнің билігі Ибн Халдунның баяндауына қарағанда кем дегенде бір жылға қысқа болып шығады. Ибн Халдун Мағаның төрт жыл билік еткенін хабарлайды. Егер Мұса 1337 жылы қайтыс болса, онда Сүлейменнің билігі 1341 жылы басталған болар еді. Конрад пен Хунвик екеуі де 1341 жылды Сүлейменнің билігінің басталуы деп көрсетеді.
The dates of the beginning and end of Sulayman's reign are not precisely known, and the evidence provided by the available primary sources is contradictory. According to Ibn Khaldun, a caravan bearing gifts sent by Mansa Jata soon after he took power arrived in Fez in December 1360 or January 1361. As at least nine months must have passed between Sulayman's death and Jata sending the caravan, in order to fit Qasa's reign, Sulayman's death must have occurred no later than early 1360. Maurice Delafosse regarded Sulayman's reign as having ended in 1359. Djibril Tamsir Niane regarded Sulayman's reign as having ended in 1358 or 1359. In a 1963 paper, Nehemia Levtzion regarded Sulayman as having died at the beginning of 1360, but elsewhere, he and John F. P. Hopkins regarded Sulayman as having died in about 1358–1359. John Hunwick and David Conrad both used the 1360 date. According to Ibn Khaldun, Sulayman reigned for 24 years. If Sulayman died in 1360, this would indicate he became mansa in approximately 1336, which is the year Delafosse and Niane regarded Sulayman's reign as beginning. However, this is contradicted by Ibn Khaldun's indication that Musa was still alive in 1337, as he says Musa sent a delegation to Abu al Hasan after his conquest of Tlemcen in 1337. The time between the conquest of Tlemcen and arrival of Jata's delegation is too short to accommodate the reign lengths Ibn Khaldun attributes to Magha, Sulayman, and Qasa. It is possible that it was Maghan, rather than Musa, who sent the delegation in 1337, but this nonetheless leaves Sulayman's reign at least a year shorter than reported by Ibn Khaldun. Ibn Khaldun reports that Magha ruled for four years; if Musa died in 1337, this would place the beginning of Sulayman's reign in 1341, though it is possible that some of the four years attributed to Magha refer to him serving as viceroy during his father's hajj. Conrad and Hunwick have both listed 1341 as the beginning of Sulayman's reign.
Мұра
Мұса мен Сүлейменнің билік етуі Малидің билігінің шыңы деп есептеледі. Ибн Баттута Сүлейменнің тұсында Мали империясының қауіпсіздігіне оң баға берді, ұрылар туралы алаңдаудың қажеті жоқ екенін айтты. Дегенмен, Сүлейменнің тарихи мұрасы оның әйгілі ағасымен салыстырғанда көңіл көншітпейді, ал Ибн Баттута оны "қайырымдылық жасамайтын ашкөз патша" деп сипаттады. Сүлейменнің билігінің аяқталуы Мали империясының құлдырауының бастауы деп саналады. Ибн Баттутаның Сүлейменнің билігі кезінде Мали империясына жасаған сапары, Ибн Джузайдың "Тухфат ан Нузар" еңбегінде қалдырылған, Мали империясының гүлденген шағын түсіну үшін ең бағалы бастапқы деректердің бірі болып табылады, бірақ оның бірінші қолдан келген куәлік ретіндегі сенімділігі күмәнді. Тарихшы Әл-Умари да Сүлейменнің билігі кезінде Мали империясы туралы жазған. Лео Африкан Тімбукту қаласын негіздеуді Манса Сүлейменге бұрмалап жатқан; ол Сүлейменді оның інісі Мұсамен шатастырған болуы мүмкін, өйткені Мұсаның билігі Тімбуктудағы бірнеше құрылыс жобаларымен байланысты, ал Тімбукту Мали империясына қосылғанға дейін де болған. Ниан Сүлейменді Сунжатаның ұрпағы Манса Самамен теңестірді, ол ауызша дәстүрде Камаболонды, Кангабадағы қасиетті орынды салған адам ретінде танылады. Ниан Сүлейменнің хаж сапарынан кейін Камаболонды салғанын болжады. Алайда, Ибн Халдунның хажға барған Мали мансаларының тізімінде Сүлейменнің есімі жоқ, сондай-ақ Ибн Баттута да Сүлейменнің хажға барғанын айтпаған. Манса Сама Мали империясы құлағаннан кейін өмір сүрген Кангабаның жергілікті билеушісі болғанға ұқсайды.
The reigns of Musa and Sulayman have been considered the apex of Malian power. Ibn Battuta remarked positively on the security of the Mali Empire during Sulayman's reign, noting that there was no need to worry about thieves. However, Sulayman's legacy has suffered from unfavorable comparisons to his more renowned brother, and Ibn Battuta described him as "a miserly king from whom no great donation is to be expected." The end of Sulayman's reign has been considered the beginning of the decline of the Mali Empire. Ibn Battuta's visit to the Mali Empire during Sulayman's reign, recorded by Ibn Juzayy in the Tuhfat an Nuzzar, is one of the most valued primary sources for understanding the Mali Empire at its height, though doubts have been raised about its reliability as a firsthand account. The historian Al Umari also wrote his account of the Mali Empire during Sulayman's reign. Leo Africanus incorrectly attributed the founding of Timbuktu to Mansa Sulayman; he may have conflated Sulayman with his brother Musa, whose reign is associated with some building projects in Timbuktu, which had already existed for some time before being incorporated into the Mali Empire. Niane identified Sulayman with Mansa Sama, a descendant of Sunjata said in oral tradition to have built the Kamabolon, a shrine in Kangaba. Niane suggested that Sulayman built the Kamabolon after going on the hajj. However, Sulayman is not mentioned in Ibn Khaldun's list of mansas of Mali who went on the hajj, nor does Ibn Battuta mention Sulayman as having done so. Mansa Sama is likely to have been a local ruler of Kangaba who lived some time after the fall of the Mali Empire.