Кіріспе

Ilex aquifolium, holly, жалпы holly, ағылшын holly, еуропалық holly немесе кейде Christmas holly – Aquifoliaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдік, ол батыс және оңтүстік Еуропа, солтүстік-батыс Африка және оңтүстік-батыс Азияда табиғи түрде өседі. Бұл Ilex туысының типтік түрі болып саналады, және осы себепті оны "холи" деп те атайды. Бұл мәңгі жасыл ағаш немесе бұта, мысалы, емен ормандарының көлеңкелі жерлерінде және бук шұңғылдарында кездеседі. Британ аралдарында бұл жергілікті қатты ағаштардың өте сирек мәңгі жасыл түрлерінің бірі. Ол түрлі жағдайларға бейімделуге қабілетті және орман шеттерінде немесе кесілген аймақтарда жаңадан өсетін алғашқы түр. I. aquifolium 10 метрден биікке жете алады, бірақ көбінесе одан да төменгі биіктікте кездеседі, әдетте биік және кең болып, тік сабағы мен пирамида тәрізді қабығынан басталады. Ол баяу өседі және кесілуі немесе өртенуі салдарынан толық пісіп жетілмейді. Оның өмір сүру ұзақтығы 500 жылға жетеді, бірақ көбінесе 100 жасқа жетпейді. Ilex aquifolium – Рождествомен және бұрынғы римдік Сатурналия мерекесімен байланысты холи түрі. Оның жылтыр жасыл, тікенді жапырақтары және жарқын қызыл жидектері (тек аналық өсімдіктерде пайда болады) Рождество тойланатын жерлерде гүл шоқтарында, гирляндаларда және қадаларда бейнеленеді. Бұл музыка мен халық мұрасының тақырыбы, әсіресе британдық дәстүрде. Сонымен қатар, ол көптеген түрлі-түсті сорттары бар сәндік бұта немесе шұңқыр ретінде де танымал.

Сипаттама

Ilex aquifolium ағашының биіктігі , ал диаметрі , сирек жағдайда одан да көп жетеді. Жапырақтары 5–12 см ұзындығында және 2–6 см енінде болады; олар мәңгі жасыл, шамамен бес жыл бойы сақталады, жоғарғы жағы қою жасыл, ал төменгі жағы ашық, сопақ, былғары, жылтыр және шамамен 5–9 см ұзындығында. Жас және ересек ағаштардың төменгі бұтақтарындағы жапырақтарының әр жағында үштен беске дейін өткір тікендер болады, олар кезектесіп жоғары және төмен қарай бағытталған, ал ересек ағаштардың жоғарғы бұтақтарындағы жапырақтарында тікендер болмайды. Сондықтан оларды қыс соңында, қыраудан кейін жұмсарып, дәмді болғанда ғана жейді. Оларды кеміргіштер, құстар және ірі шөпқоректі жануарлар жейді. Әрбір жемісте 3–4 тұқым болады, олар екінші немесе үшінші көктемге дейін өнім бермейді.

Тарату

Бүгінде қарағаш Азия мен Еуропаның батысында, әсіресе емен және шырша ормандарының арасында өседі, бірақ кейде ол басым түр ретінде тығыз бұталар құрай алады. Ол ылғалды, көлеңкелі ортада өседі, олар орман ішінде немесе көлбеу беткейлерде, жартастарда және тау шатқалдарында кездеседі. Кенозой дәуірінде Жерорта теңізі аймағы, Еуропа және Солтүстік-Батыс Африка ылғалды климатқа ие болды және көбінесе лавр ормандарымен жабылған. Қарағаш осы биомның әдеттегі өкілі болды, онда Ilex туысының көптеген қазіргі түрлері кездесетін. Плиоцен кезеңінде Жерорта теңізі бассейнінің құрғауымен лавр ормандары біртіндеп ығысып, олардың орнына құрғақшылыққа төзімді склерофиллді өсімдіктер қауымдастықтары келді. Қазіргі Ilex aquifolium осы өзгерістер нәтижесінде пайда болды. Жерорта теңізі маңындағы лавр ормандарының көп бөлігі шамамен 10 000 жыл бұрын Плейстоценнің соңында жойылған деп саналады.

Эпигенетика

Холли эпигенетика саласында кеңінен танымал. Кейбір сорттарының жапырақ шеттері тегіс болады, ал кейбіреулерінде бір өсімдікте тегіс және тікенді жапырақ шеттері кездеседі. Стресске жауап ретінде, бұл сорттар көбірек тікенді жапырақтар өндіре алады.

Өсіру

Ilex aquifolium орташа белдеудегі парктер мен бақшаларда кеңінен өсіріледі. Қырқылған қырлар жасау үшін жиі қолданылады; қабыршақты жапырақтары оны өткісіз етеді, сонымен қатар оларды оңай кесуге және пішіндеуге болады.

Химиясы, уыттылығы және қолданылуы

Қызылжан жемістері алкалоидтар, теобромин, сапониндер, кофе қышқылы және сары пигмент – илексантин қамтиды. Бұл жемістер адамдар үшін жалпы алғанда улы деп есептеледі. Мате немесе Парагвай шайы деп аталады.

Басқа қолданыстар

Он үшінші және он сегізінші ғасырлар аралығында, репа енгізілгенге дейін, Ilex aquifolium мал мен қойға қысқы азық ретінде өсірілген. Аз тікенді сорттары артықшылыққа ие болған, ал тәжірибе көрсеткендей, ағаштың жоғарғы жағындағы жапырақтарда тікендер аз болады, бұл оларды азық ретінде қолдануға ыңғайлырақ етеді. Ilex aquifolium бір кезде Ұлы Таулы аймақтың сыбызғыларының жасалуына қолданылатын дәстүрлі ағаштардың бірі болған, бірақ талғам кокус, эбони және Африкалық қара ағаш сияқты импортталған тығыз тропикалық ағаштарға бұрылды.