Кіріспе
Қазіргі заманғы сол атпен Италиялық либералдық партиясы (PLI) – Италиядағы либералдық саяси партия. Тарихи оң және тарихи солшыл ағымдарының мұрагері болған PLI, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін шағын партия болды, бірақ 1979 жылдан бастап үкіметте жиі кіші партия ретінде қатысты. Ол бастапқыда итальяндық либералдық қозғалыстың оң қанатын, ал Италиялық Республикалық партиясы – сол қанатын білдірді. PLI 1994 жылы «Тангентополи» жемқорлық скандалынан кейін тарап, орнына бірнеше шағын партия келді. Партияның ең беделді басшылары – Джованни Джолитти, Бенедетто Кроче және Джованни Малагоди.
The Italian Liberal Party (, PLI) was a liberal political party in Italy. The PLI, which was heir to the liberal currents of both the Historical Right and the Historical Left, was a minor party after World War II, but also a frequent junior party in government, especially after 1979. It originally represented the right wing of the Italian liberal movement, while the Italian Republican Party the left wing. The PLI disintegrated in 1994 following the fallout of the Tangentopoli corruption scandal and was succeeded by several minor parties. The party's most influential leaders were Giovanni Giolitti, Benedetto Croce and Giovanni Malagodi.
Шығу тегі
Италиядағы либерализмнің бастауы Тарихи оңмен байланысты, ол Камилло Бенсо ди Кавурдың 1848 жылғы төңкерістен кейін Сардиния Корольдігі Парламентінде құрған парламенттік топ. Топ умеренно консервативті болды және орталықтандырылған үкіметті, шектеулі сайлау құқығын, регрессивті салық салуды және еркін сауданы қолдады. Олар 1861 жылы ел біріккеннен кейін Италия саясатына басымдық танытты, бірақ партия құрмады. Либералдар – жергілікті басшылардың кең коалициясы болды, олардың күші санақ бойынша сайлау құқығы мен көпшілік дауыс алған үміткердің жеңіске ие болу жүйесіне негізделген. Оңға қарсы тұрған прогрессивті әріптесі – Тарихи солшылдар, 1876 жылғы «парламенттік төңкеріс» кезінде Марко Мингетти үкіметін құлатты, осының нәтижесінде Агостино Депретис премьер-министр болды. Депретис бірден оңшыл депутаттардан қолдау іздеді, олар кең таралған сыбайлас жемқорлық аясында өз ұстанымдарын оңай өзгертіп отырды. Бұл құбылыс итальян тілінде «трансформатизм» деп аталады (ағылшын тілінде шамамен «трансформатизм» деп аударуға болады – сатирикалық газетте премьер-министр хамелеон ретінде бейнеленген), ол Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін парламенттегі саяси айырмашылықтарды тиімді түрде жойды, онда үлкен басымдыққа ие либералды блок үстемдік құрды. Екі либералды парламенттік фракция үкіметте кезектесіп отырды: консерватор Сидни Соннино басқарған және прогрессивті Джованни Джиолитти басқарған, ол Тарихи солшылдың мүшесі ретінде бастап, 1903–1905, 1906–1909, 1911–1914 және 1920–1921 жылдары премьер-министр қызметін атқарды. Джиолитти, оның фракциясы ең ірі болды, 1913 жылы Либералдық одақ құру арқылы либералды элиталарды біріктіруге тырысты, онда Соннино да қатысты. Либералдар радикалдармен, демократтармен және, ақырында, реформатор социалистермен одақтасып үкімет құрды.
Қысқа партия
Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында жалпы сайлау құқығы мен пропорционалдық сайлау жүйесі енгізілді. Бұл реформалар либералдар үшін үлкен қиындықтар тудырды, олар соғыстан бұрын Солтүстік Италияның көптеген жергілікті билік органдарын бақылауға алған екі ірі партия – Италияның социалистік партиясы (PSI) мен Италияның халық партиясының (PPI) өркендеуін тоқтатуға күш жеткізбеді. Христиан-демократиялық PPI арқылы, Римді басып алудың салдарынан және Киелі Тақ пен Италия мемлекеті арасындағы күрес кесірінен ұзақ уақыт бойы саяси аренадан шетте тұрған католиктер, PSI және либералдық элитаға қарсы, елді шамамен алпыс жыл бойы басқарып келген саясатқа қатыса бастады. Осылайша Парламент үш түрлі топқа бөлінді, ал бөлшектену тұрақсыздыққа алып келді, социалистер мен саяси зорлық-зомбылықты қоздырған фашистер қарама-қарсы лагерьде болды. Осы хаостық жағдайда 1922 жылы либералдар Италия либералдық партиясы (PLI) құрамында қайта топтасты, ол дереу Ұлттық фашистік партия басқаратын одаққа қосылып, 1924 жылғы жалпы сайлауға бірлескен тізім жасады, фашистерді шағын саяси күштен абсолютті көпшілік партияға айналдырды. Фашистерді бағындыра алмаған PLI-ді Бенито Муссолини 1926 жылы барлық басқа партиялармен бірге таратып жіберді, ал көптеген ескі либерал саясаткерлерге Сенат сияқты, фашистік реформалармен нақты биліктен айырылған, престижді бірақ ықпалды емес лауазымдар берілді.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең
PLI 1943 жылы көрнекті зиялы және сенатор Бенедетто Кроче қайта құрылды. Оның халықаралық деңгейде танылуы және парламент мүшесі болуы, өзінің фашизмге қарсы көзқарастарына қарамастан, фашистік режим кезінде оған еркін адам ретінде қалуға мүмкіндік берді және ол Ұлттық Азаттық Комитетіне қосылды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін либерал Энрико Де Никола «уақытша мемлекет басшысы» болды, ал 1945-1948 жылдар аралығында Италия экономикасын қайта құрған Экономика министрі және Италия Банкінің губернаторы Луиджи Эйнауди оны Италия Президенті қызметіне ауыстырды. 1946 жылғы жалпы сайлауда PLI Ұлттық Демократиялық Одақтың құрамында 6,8% дауыс жинады, бұл фашизмге дейінгі саяси элиталарды білдіретін коалиция үшін күтілгеннен сәл төмен болды. Шындығында, Одақты фашизмнің өркендеуінен бұрын итальяндық саяси қауымдастықтың барлық аман қалған өкілдері қолдады, Витторио Эммануэле Орландодан радикал Франческо Саверио Ниттиге дейін. PLI алғашқы жылдары өте әртүрлі идеологиялық топтарға бөлінді, мысалы, оны ішкі солшыл жақтасы Леоне Каттани, содан кейін монархист консерватор Роберто Луциферо басқарды. 1948 жылы Бруно Виллабруна, орталық саясатты ұстанатын саясаткер, хатшы болып сайланды және барлық либералдарды партияның біріктіруге тырысты (Люциферо сайланғаннан кейін партиядан шыққан Каттани де қайтадан қатарына қосылды).
Джованни Малагоди
Джованни Малагоди ПЛИ үшін ықпалды көшбасшы болды. Оның 18 жылдық басшылығында Малагоди партияны экономикалық мәселелер бойынша оңға қарай жылжытты. Бұл 1956 жылы партияның сол қанатының, Каттани, Виллабруна, Эухенио Скальфари және Марко Паннелла сияқты мүшелерінің Радикалдық партияны құруына әкеп соқты. Атап айтқанда, PLI Италия Социалистік партиясын да қамтитын жаңа орталық-сол коалициясына қарсы шығып, Италиядағы басты консервативтік партия ретінде өзін көрсетті. Малагоди Италияның әлеуметтік қозғалысынан, Монархистік ұлттық партиясынан және әсіресе Христиан демократиясынан дауыстар тартып алды, оның сайлау базасы негізінен социалистерге күдікпен қараған консервативтерден тұрды, бұл партияның үлесін 1963 жылғы жалпы сайлауда тарихи 7,0%-ға дейін өсірді. Малагоди партия басшылығынан кеткеннен кейін PLI 1976 жылғы жалпы сайлауда үлкен жеңіліске ұшырап, 1,3% ғана нәтиже көрсетті, бірақ радикалдар қолдаған әлеуметтік реформаларды қолдау және саяси орталыққа қайта бағдарлау арқылы қайта күш алуға тырысты, мысалы, ажырасуды қолдады.
Пентапартито
1976 жылы Валерио Заноне партия хатшысы болғаннан кейін, PLI орталықтанған және белгілі бір дәрежеде әлеуметтік либералдық бағытқа көшті. Жаңа хатшы Социалистерге ашылды, 1977-1979 жылдары Ұлыбританияда Еңбекші партия мен Либералдар арасында тәжірибеленген "Либ-лаб" келісімі сияқты, "либерал-еңбекші" ынтымақтастығын іске асыруға үміттенді. 1983 жылы PLI Христиандық демократия (DC), Италия Социалистік партиясы (PSI), Италия Демократиялық Социалистік партиясы (PSDI) және Италия Республикалық партиясы (PRI) құрамындағы Пентапартито коалициясына қосылды. 1980 жылдары партияны Ренато Альтиссимо және Альфредо Бионди басқарды. 1992-1994 жылдары "Мани пулите" тергеуімен ашылған "Тангентополи" атты жемқорлық жүйесі Италия партиялық жүйесін дүрліктірді. Бастапқыда PLI тергеуден зардап көрмегендей көрінді. Алайда, тергеулер тереңдеген сайын, партияның және оның коалициялық серіктестерінің де жемқорлық схемасына қатысы бар екені анықталды. Либералдық денсаулық сақтау министрі Франческо Де Лоренцо, науқастардан қаражат ұрлау және параға негізделген дәрі-дәрмектерді коммерцияландыруға рұқсат беру сияқты жемқорлығы үшін Италиядағы ең жек көрілетін саясаткерлердің бірі болды.
Қайта құру
Партия 1997 жылы Стефано Де Лука тарапынан қайта құрылды және 2004 жылы бастапқы атын қайта алды. Жаңа PLI бұрынғы оңшыл либералдардың бір бөлігін біріктірді, бірақ FI жетекшілігіндегі оңшыл орталық коалициядан тез арада алшақтады, тәуелсіз бағыт ұстап, барлық либералдарды – солдан оңға дейін – бір партияда біріктіруге тырысты.
Идеология, позиция, фракциялар
Партияның идеологиялық дәстүрі либерализм болды, оның ішінде әртүрлі түрлері мен фракциялары бар еді. Шындығында, партия кейде зайырлы консерватизм мен монархияның тірегі болғандықтан, оны әртүрлі жағдайларда классикалық либерал, консервативті либерал, либерал (экономикалық либерал және/немесе оң либертариандық), либералды консервативті және консервативті деп сипаттаған. Партияның саяси позициясы көбінесе оң орталық және Христиан демократиясынан оңға қарай деп сипатталған, бірақ кейде орталық деп те айтылған. Бұған қоса, партия Пентапартитодағы тағы екі орталық партияға – Италия Республикалық партиясы мен Италия Демократиялық Социалистік партиясына ұқсас, лайықты көзқарастарды ұстанды.
Еуропалық Парламент
Еуропа Парламенті Сайлау жылы Дауыстар % Орындықтар +/−Лидер 1979 1,271,159 (жетінші) 3.6 – Валерио Занон 1984 2,140,501 (бесінші) 6.1 – Валерио Занон 1989 1,532,388 (бесінші) 4.4 Ренато Альтиссимо
Облыстық сайлау
Италия аймақтары Сайлау жылыДауыс берушілер саны% Орындықтар+/−Лидер 1970 1 290 715 (6-шы) 4.8 – Джованни Малагоди 1975 749 821 (жетінші) 2.5 Валерио Занон 1980 816 418 (жетінші) 2.7 Валерио Занон 1985 702 273 (жетінші) 2.2 Валерио Занон 1990 630 242 (тоғызыншы) 2.0 Ренато Альтиссимо