Кіріспе

Канадалық аумақтың астаналары (1870–)
Солтүстік-Батыс территориялары астаналары ҚалаЖылдарФорт Гарри1870–1876Форт Ливингстон1876–1877Бэтлфорд1877–1883Регина1883–1905Оттава1905–1967Форт Смит1911–1967Йеллоунайф1967–қазіргі уақыт
Солтүстік-Батыс территориялары астаналарының тарихы 1869 жылы Канаданың Гудзон шығанағы компаниясынан аумақтарды сатып алуымен басталады және сан алуан, көбінесе қиын даму жолын қамтиды. Солтүстік-Батыс территориясы Канаданың басқа провинциялары мен территорияларынан ерекшеленеді, өйткені оның тарихында жеті астана болған. Аумақ азаматтық қақтығыстар, инфрақұрылымның дамуы және аумақтық шекараларын маңызды түрде қайта қарау сияқты көптеген себептермен үкімет орнын өзгертіп келген. Осы өзгерістердің нәтижесінде жауапты үкіметке қарай ұзақ және күрделі жол салынды. Халыққа тиімді қызмет көрсету және өкілдік ету Солтүстік-Батыс территорияларының үкіметі үшін ерекше қиындық тудырады, бұл міндет аймақтың кең және өзгеріп отыратын географиялық аумағымен жиі күрделенеді. Солтүстік-Батыс территорияларындағы бірнеше қауымдар жылдар бойы астана болуға тырысып, сәтсіз аяқтады. Аумақ тарихында екі рет үкімет орнын өзінің аумақтық шекарасынан тысқары орналастырған. Канададағы өзінің шекарасында үкімет орны болмаған жалғыз саяси бөлім – 1876 жылдан 1905 жылға дейін болған Киуатин округі. "Астана" термині Солтүстік-Батыс территорияларының заң шығарушы жиналысының орналасқан жері болған қалаларды білдіреді, ол Солтүстік-Батыс территориясы үкіметінің заң шығарушы тармағы болып табылады. Канадада провинциялық және территориялық деңгейдегі үкіметтерде мемлекеттік қызметтің әкімшілік орталығы мен заң шығарушы билік әдетте бір қалада орналасқан. Алайда Солтүстік-Батыс территорияларында 1911 және 1967 жылдар аралығында әкімшілік және заңнамалық астаналар ресми түрде бөлек болды. Бұл Канада тарихында осындай тәжірибе жасаған жалғыз провинция немесе территория.

Гарри форты (1870-1876)

Канада үкіметі 1868 жылы Гудзон шығанағы компаниясынан Солтүстік-Батыс аумағы мен Руперт жерін 300,000 фунт стерлингке сатып алды, бұл сауда Руперт жері туралы 1868 жылғы заңмен жүзеге асырылды. Сатып алынған екі аумақтың көп бөлігі халқы жоқ, негізінен белгісіз жабайы жерлерден тұрды. Сатып алудан кейін үкімет екі аумақты бір юрисдикцияға біріктіріп, оларды басқару үшін бір аумақтық үкімет тағайындауға шешім қабылдады. Екі аумақтың сатып алынуы қазіргі Канаданың жер аумағының маңызды бөлігін құрады. Көтеріліс Манитоба провинциясының (Форт-Гарриді қоса) құрылуына және Аумақтарда басқаруды орнатудың кешігуіне әкелді. 1870 жылы Солтүстік-Батыс аумақтары мен Манитоба ресми түрде Канада конфедерациясына қосылды. Екі юрисдикция Уақытша үкімет туралы 1870 жылғы заңға сәйкес, ішінара біріктірілді. 1872 жылы Уақытша Солтүстік-Батыс кеңесі құрылды, оның құрамына негізінен Манитобаның жаңа заң шығарушы жиналысының мүшелері кірді, ал Манитобаның вице-губернаторы аумақтық үкіметтің басшысы болды. Губернатор мен Кеңес Манитоба заңы арқылы Аумақтарды басқаруға уәкілеттік алды және бұл басқару Солтүстік-Батыс аумақтарының шегінен тыс жерлерден жүзеге асырылды. Форт-Гарри екі юрисдикцияның да алғашқы үкімет орталығы болды. Уақытша үкімет алғаш рет 1872 жылы отырыс өткізді. Ол басқару мәселесі шешілгенге дейін әр жыл сайын федералды заңнамамен жаңартылып тұрды. Федералды үкімет 1875 жылы Уақытша кеңесті соңғы рет жаңартты және жаңа үкімет құру үшін Солтүстік-Батыс аумақтарының шегінде жаңа орын таңдады. Жаңа билік орталығымен бірге, Манитобаны басқармастан, тек Аумақтарды басқаруға арналған жаңа вице-губернатормен бірге, мүшелерінің саны айтарлықтай қысқартылған жаңа кеңес тағайындалды. 1870 жылдары Форт-Гарри екі бөлек елді мекеннен тұрды. Біріншісі – Үстіңгі Форт-Гарри, ал екіншісі – Ред-Ривер өзені бойындағы Төменгі Форт-Гарри.

Форт Ливингстон (18761877)

Солтүстік-Батыс территориялар туралы заң 1875 жылы Уақытша Солтүстік-Батыс кеңесін таратып, 1876 жылдың 7 қазанында күшіне енетін тұрақты үкіметті тағайындады. Жаңа кеңес Манитоба шекарасының батысында, қазіргі Саскачеван провинциясында салынған Форт Ливингстондан басқарды. Форт Ливингстон нағыз астана емес, шағын шекаралық бекет ретінде қызмет етті. Полиция күштерінің көп бөлігі 1876 жылы виски саудасын тоқтату үшін Форт Маклиодқа көшірілді. Бір жыл өткен соң вице-губернатор Дэвид Лэрд үкіметтің орнын Батлфордқа көшірді. Форт Ливингстон 1884 жылы дала өртінен толығымен қирағанға дейін шағын бекет ретінде қызметін жалғастырды. Форт Ливингстонның бастапқы орнына ең жақын қазіргі елді мекен – оңтүстікке қарай Саскачеван провинциясындағы Пелли қаласы. Ол кейде Форт Пелли немесе Суан Ривер деп те аталады. Форт Ливингстон орны Саскачеван провинциясының мұралық ескерткіші ретінде жарияланып, тақтамен белгіленген және тұрғындары жоқ.

Батлфорд (1877-1883)

Солтүстік-Батыс территорияларының үкіметі 1877 жылы вице-губернатордың бұйрығымен Батлфорд қаласына көшірілді. Батлфорд территорияның тұрақты астанасы болуы тиіс еді. Қаланың Канаданың Тынық мұхиты темір жолымен байланысатыны күтілді. Солтүстік-Батыс территорияларының алғашқы заң шығарушы ғимараты және «NWT үкімет үйі» деп аталған вице-губернатордың резиденциясы 1883 жылға дейін салынды және аумақтық үкімет пайдаланды. Үкімет басқа жерге көшкеннен кейін, ғимарат 2003 жылы өртенгенге дейін тарихи орын ретінде сақталды. Канаданың Тынық мұхиты темір жолының шенеуніктерімен кеңескеннен кейін, вице-губернатор Эдгар Дьюдни 1882 жылдың маусымында астананы Реджинаға, қазіргі Саскачеванға көшіру туралы шешім қабылдады. Премьер-министр Фредерик Хоултен басқаратын аумақтық үкімет 1905 жылдың басында Канаданың федералды үкіметімен территорияларға провинциялық өкілеттік беру туралы келісімге келді. Бұл территорияның оңтүстік және ең көп халқы бар аймақтарынан Саскачеван және Альберта провинцияларының құрылуына әкелді. Солтүстік-Батыс территориялары солтүстікке қарай, сирек қоныстанған аймаққа дейін қысқартылды және 1870-ші жылдардағы конституциялық мәртебесінде федералды үкімет бақылауында қалды. Аймақ мәселесін қарау үшін Оттавада (Онтарио штаты) жаңа кеңес құрылды. Аумақтық әкімшілік ғимараты 1979 жылы Саскачеван үкіметі толыққаннан кейін Саскачеван үкіметімен тарихи орын деп жарияланды және бүгінгі күнге дейін сақталды. Аумақтық үкімет 1993 жылға дейін өз дизайнымен тұрақты заң шығарушы органына ие болмады. 1905 жылдан кейін Реджина Саскачеван провинциясының астанасы ретінде қызметін жалғастырды.

Оттава (1905-1967 жылдар)

1905 жылы Уилфрид Лориердің басшылығымен Солтүстік-Батыс территорияларының үкімет отауы Оттаваға, Онтариоға, Канаданың астанасына көшірілді. Бұл өзгеріс Алберта мен Саскачеван 1 қыркүйекте аумақтан бөлінгеннен кейін, Солтүстік-Батыс территориялары 1870 жылғы конституциялық мәртебесіне қайта оралғанда жасалды. Аумақтың көпшілік тұрған аймақтары өздерінің басқару құқығына ие болғаннан кейін, аумақта маңызды халқы немесе инфрақұрылымы бар аз ғана елді мекендер қалды. Инуиттерді қоспағанда, халық саны шамамен 1000 адамды құрады. Инуиттер сол кезде есепке алынбады, өйткені олардың Канада заңнамасы бойынша мәртебесі болмады және олар әлі қалалар мен ауылдарға қоныстанбаған еді. Жаңа кеңестің бірінші отырысы 1921 жылы шақырылды, үкімет Регинада таратылғаннан кейін толық 16 жыл өткен соң. Бұл жаңа үкіметте территорияда тұратын бірде-бір мүше болған жоқ. Осы кезеңде кеңес негізінен Оттавада тұрып, жұмыс істейтін жоғары деңгейдегі мемлекеттік қызметкерлерден құралды. Оттавадағы кеңес аймақ тұрғындарының қажеттіліктерін жақсы түсіне бастады. 1951 жылғы алтыншы жалпы сайлауда демократия территорияларға қайта келді. Сайлаудан кейін кеңес белгілі бір дәрежеде көшпенді органға айналды, Оттавада және Солтүстік-Батыс территорияларындағы әртүрлі қауымдастықтарда кезекпен отырыстар өткізді. Кеңес мектеп спорт залдарында, қоғамдық залдарда, кеңес бөлмелерінде немесе басқа да қолайлы инфрақұрылымдарда жиналыстар өткізді. Кеңес тіпті спикер орындығы мен жезтау сияқты рәсімдік құралдарды алып жүріп, отырыстар өткізді. Екеуі де Вестминстер үлгісіндегі парламенттерге тән дәстүрлі артефакттар. Оттавада өткен заң шығару сессиялары Спаркс көшесіндегі кеңсе ғимаратында өтті. Солтүстік-Батыс территорияларының үкіметі бүгінгі күнге дейін Оттавадағы Спаркс көшесіндегі кеңсесін сақтап келеді. 1965 жылы үкіметтің жаңа орны мен аумақтың болашағын анықтау үшін федералды үкімет комиссиясы құрылды. 1967 жылы астана болып таңдалғаннан кейін үкімет орталығы территориялардың ішіндегі Йеллоунайфқа көшірілді. Форт-Смит 1967 жылға дейін территорияда жұмыс істейтін мемлекеттік қызметкерлердің ресми орны болды.

Каротерс комиссиясы (1965-1967)

"Солтүстік-Батыс Территорияларындағы үкіметті дамыту жөніндегі консультативтік комиссия", оны көбінесе төрағасы Альфред Карротерс есімімен Карротерс комиссиясы деп атайды, 1965 жылы Канада үкіметі құрды. Карротерс комиссиясы Солтүстік-Батыс Территорияларының қазіргі тарихындағы маңызды бетбұрыс болды. Комиссияның міндеті – Солтүстік-Батыс Территорияларындағы өздік басқаруға қатысты көптеген мәселелерді шешу үшін өзгерістерді бағалау және ұсыну болды. Карротерс комиссиясының ең айқын және ұзаққа созылған нәтижелерінің бірі – аумақтық үкімет үшін жаңа астананы таңдау болды. Карротерс комиссиясы тұңғыш рет Солтүстік-Батыс Территорияларының тұрғындарына аумақтық халықпен кеңейтілген консультациялар арқылы үн беру мүмкіндігін берді. Бұрынғы жылдары үкіметтің орнын өзгерту туралы шешімдер Солтүстік-Батыс Территорияларының тұрғындарымен ақылдасусыз қабылданатын. Мысалы, бас қаланы Батлфордтан Реджинаға көшіру туралы шешім қабылдаған Эдгар Дьюдни Реджинада жер иесі болғандықтан сынға ұшырады. Карротерс комиссиясы екі жыл бойы аумақтағы дерлік барлық қауымдарды аралап, тұрғындармен, қауымдық көшбасшылармен, кәсіпкерлермен және аумақтық саясаткерлермен кеңесті.

Yellowknife (1967 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

1967 жылы 18 қыркүйекте Йелоунайф ресми түрде астанаға айналды, себебі Карротерс комиссиясы оны орталық орналасқандығы, көлік қарым-қатынастары, өнеркәсіптік базасы және тұрғындардың пікірлері ескерілгендігі үшін таңдады. Солтүстік-Батыс территориялары 1993 жылы 17 қарашада заң шығарушы кеңес жаңа салынған заң шығарушы ғимаратқа көшкен кезде жаңа кезеңді бастады. Бұл жаңа заң шығарушы орган 88 жыл бұрын үкімет Регина қаласында орналасқаннан бері Солтүстік-Батыс территориялары үшін салынған алғашқы ғимарат болды. Заң шығарушы ғимарат инуиттер мәдениетінен алынған мотивтермен салынды, бұл үкіметтің аймақтағы тұрғындардың этникалық құрамына құрметпен қарастыратынын көрсетті. Қазіргі таңда білім беру аумақтық үкіметтің қарауында және аймақ басқа провинцияларға берілген көптеген өкілеттіктерге ие. Федералды үкімет болашақта аймақтарға провинция мәртебесі беру мүмкіндігін де қарастырып жатыр.

Нунавут астанасының сабақтары (1995 жылғы дауыс)

Жоғарыда баяндалғандай, Солтүстік-Батыс аумақтары тарихындағы барлық жеті астана сыртқы билік шешімімен таңдалды, алайда Каротерс комиссиясы өз шешімін қабылдауда аумақтық халықпен кеңес жүргізді. 1967 жылы Йеллоунайфты астана етіп таңдағаннан кейін, Шығыс Арктиканың көптеген тұрғындары аумақтық үкімет тарапынан өкілдіксіз қалғандай сезінді, нәтижесінде жағдайды түзету мақсатында көптеген қозғалыстар мен топтар құрылды. Солтүстік-Батыс аумақтарының билік орталығындағы тарихи өзгерістерден сабақ алынып, бірқатар аумақтық демократиялық процестерге жол ашылды, бұл 1999 жылы Солтүстік-Батыс аумақтарының шығыс бөлігінен құрылған Нунавут аумағының құрылуына әкелді. 1976 жылы Инуит Тапириит Канатами халқы мен Канада үкіметі арасындағы жер дауы туралы келіссөздер барысында тараптар инуиттер үшін жеке аумақ құру мақсатында Солтүстік-Батыс аумақтарын бөлуді талқылады. 1982 жылы Солтүстік-Батыс аумақтарында бөліну туралы референдум өтті, онда тұрғындардың көпшілігі бөлінуді қолдады. Жер дауына қатысты келісім 1992 жылдың қыркүйегінде жасалып, сайлаушылардың көпшілігімен бекітілді. 1993 жылдың 9 шілдесінде Канада Парламенті Нунавут жер дауына қатысты заң мен Нунавут заңын қабылдады. 1995 жылдың желтоқсан айында Нунавут астанасы бойынша референдум өтті, онда болашақ Нунавут аумағының сайлаушылары Ранкин-Инглетті жеңіп, Икалуитті астана ретінде таңдады. Икалуит 1999 жылдың 1 сәуірінде, Нунавут Солтүстік-Батыс аумақтарынан бөлінген кезде ресми астана атанды.