Кіріспе

Волей теориясы бойынша, есту жүйесіндегі нейрондық топтар дыбысқа жауап ретінде әрекет потенциалдарын бір-біріне қатысты сәл ығыстырып жібереді, нәтижесінде жиынтық сигнал жоғары жиілікті дыбысты кодтайды және оны миға талдау үшін жібереді. Бұл теорияны 1930 жылы Эрнест Вевер мен Чарльз Брей естудің жиілік теориясын толықтыру мақсатында ұсынды. Кейіннен бұл тек 500 Гц-тен 5000 Гц-ке дейінгі жиілікті дыбыстарға ғана қатысты екені анықталды.

Сипаттама

Волей теориясы 1949 жылы Эрнест Уэвердің "Есту теориясы" кітабында жан-жақты түсіндірілді. Кохлеадағы нейрондардың топтары естілетін дыбыстың құрамдас жиіліктеріне қарай жеке-жеке импульс жібереді және дыбыстың толық жиіліктерімен сәйкес келу үшін бірлесіп фазалық синхронизацияға түседі. Бұның себебі – нейрондар секундына шамамен 500 Гц жиілікте ғана импульс жібере алады, ал естудің басқа теориялары 5000 Гц-тан төмен жиілікті дыбыстарды қалай естілетінін түсіндіре алмады.

Гармоникалық спектрлер

Дыбыстар көбінесе бірнеше жиіліктердің қосындысы болып табылады. Егер бұл жиіліктер негізгі жиіліктің толық сан еселігі болса, олар гармония тудырады. Естің нейрондарының топтарына гармониялар ұсынылғанда, әр нейрон бір жиілікте оянады, ал олардың бірігуі нәтижесінде бүкіл гармония мидың алғашқы есті қабығына кодталады. Бұл – волейбол теориясының негізі.

Фазалық бұғаттау

Фазалық құлыптау – бұл амплитуда уақытын басқа толқынның белгілі бір фазасына келтіру. Есту нейрондары үшін бұл стимул дыбысы берілу кезінде белгілі бір фазада әрекет потенциалын тудыруды білдіреді. Таза тон ойнатылғанда, есту жүйке талшықтары тонның өзінің жиілігімен синхронды түрде қоздырылады. Волей теориясы есту нейрондарының топтары бір гармониялық дыбыстың субгармониялық жиіліктерін бейнелеу үшін фазалық құлыптауды пайдаланады деп ұсынады. Бұл теңіз шошқасы және мысық модельдерінде көрсетілген. 1980 жылы Дон Джонсон ересек мысықтың есту жүйке талшықтарында фазалық құлыптауды тәжірибе жүзінде анықтады. 15 немесе 30 секундқа созылған 40-100 децибелдік жеке тон қабылданғанда, есту жүйке талшықтарынан алынған тіркелгілер стимулмен синхронды атудың өзгеруін көрсетті. Джонсон 1000 Гц-тен төмен жиіліктерде стимулдың әр айналымы үшін екі шың тіркелгенін байқады, олар стимуляция жиілігіне сәйкес әртүрлі фазаларға ие болды. Бұл құбылыс екінші гармонияның стимул толқынына фазалық құлыпталуының нәтижесі ретінде түсіндірілді. Дегенмен, шамамен 1000 Гц-тен 5000 Гц-ке дейінгі жиіліктерде фазалық құлыптау прогрессивті түрде нашарлайды және интервалдар көбірек кездейсоқ сипатқа ие болады.

Биіктікті қабылдау

Биіктік – тыңдаушының дыбыс жиіліктерін төменнен жоғарыға қарай реттейтін, қабылдауға байланысты берілген қасиет. Биіктік, нейрондық аксондардан фазалық байланысқан сигналдарды қабылдау және осы ақпаратты гармоникаларға біріктіру арқылы анықталады деп болжанады. Бір ғана жиіліктен тұратын қарапайым дыбыстарда биіктік сол жиілікке тең. Биіктікті қабылдаудың екі моделі бар: спектральді және уақыттық. Төмен жиілікті дыбыстар ең күшті биіктікті тудырады, бұл биіктік дыбыстың уақыттық компоненттеріне негізделгенін көрсетеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, биіктікті қабылдаудың көптеген модельдері болған. (Терхардт, 1974; Голдштейн, 1973; Голдштейн фазалық байланыс және нейронның оқшаулау жиілігіне кодталған уақыттық жиіліктер арқылы мидың жиіліктерді жіктеуге қабілетті екенін ұсынды, одан кейін оны биіктікті бағалау үшін пайдалануға болады.)

Жиілік теориясы

Естудің жиілік теориясына қатысты идеялар 1800 жылдардың соңында көптеген зерттеушілердің жұмысының нәтижесінде пайда болды. 1865 жылы Генрих Адольф Ринне орын теориясын сынап, күрделі дыбыстарды қарапайым дыбыстарға бөліп, содан кейін мида қайта құрудың тиімді еместігін айтты. Кейін Фридрих Вольтолини әрбір дыбысқа кохлеядағы әрбір түк клеткасының қозғалатынын ұсынды. Осыған сәйкес, Уильям Рутерфорд бұл гипотезаның дұрыс екенін дәлелдеп, кохлеяның дәлдігін арттырды. 1886 жылы Рутерфорд мидың түк клеткаларының дірілісін қабылдайтынын және кохлеяның дыбыстың жиілігін немесе тонын талдамайтынын айтты. Содан кейін Макс Фридрих Мейер, басқа да идеялармен қатар, нервтердің стимулдың өзінің жиілігімен қозғалатынын теориялады. Бүгінде электронды осцилляторлар дәл жиіліктегі синусоидты немесе тіктөртбұрышты толқындар жасау үшін жиі қолданылады.

Электрофизиология

Есту жүйкесінен электрлік жазба алуға жасалған әрекеттер 1896 жылдан бастау алды. Нейрондардың қандай жылдамдықпен оқшауланатынын түсіну үшін түрлі жануарлар модельдерінің есту жүйкесіне электродтар орналастырылды. 1930 жылы мысықтың есту жүйкесіне қатысты экспериментте Уивер мен Брей мысыққа ойнатылған 100–5000 Гц дыбыстар жүйкеде сол дыбыстың жиілігімен сәйкес оқшаулануды тудыратынын анықтады. Бұл жиілік теориясын және волей теориясын растады. Бұл дыбыс нейрондардың барлық гармоникалық жиіліктерімен оқшаулану арқылы кодталады дегенді білдіреді, демек, бір дыбысты есту үшін нейрондар бір синхрондылықта болуы керек.

Есту қабілетінің төмендеуі және саңыраулық

Туа пайда болған саңыраулық немесе сенсорлы-нейрологиялық есту қабілетінің төмендеуі – дыбыс биіктігін қабылдау және есту теориясын зерттеу үшін ішкі құлақтың моделі ретінде жиі қолданылады. Бұл адамдардың есту жиілігін талдау, қалыпты күйлендіру қисықтарынан, қозу үлгілерінен және жиілік ажырату диапазондарынан кездесетін ауытқулар туралы мәліметтер берді. Таза немесе күрделі дыбыстарды қолдану арқылы дыбыс биіктігін қабылдау туралы ақпарат алуға болады. 1983 жылы төмен жиілікті сенсорлы-нейрологиялық есту қабілетінің төмендеуімен ауыратын адамдардың психофизикалық күйлендіру қисықтарының аномальды екені көрсетілді. Бұл емделушілердің кеңістіктік жауаптарының өзгеруі, қалыпты кеңістіктік жауаптары бар емделушілермен салыстырғанда, ұқсас дыбыс биіктігін бағалау қабілеттерін көрсетті. Бұл әсіресе төмен жиілікті стимулдарға қатысты болды. Бұл нәтижелер естудің орындық теориясы төмен жиіліктерде дыбыс биіктігін қабылдауды толық түсіндірмейді, бірақ уақыттық (жиіліктік) теория ықтималрақ екенін көрсетеді. Бұл қорытындыға базилярлық мембрананың орындық ақпаратынан айырылған кезде, бұл пациенттердің де қалыпты дыбыс биіктігін қабылдағаны себеп болды. Акустикалық бұзылыстары бар адамдарға арналған есту зерттеулерінде дыбыс биіктігін және күшін қабылдаудың компьютерлік модельдері жиі қолданылады. Бұл модельдеу және табиғи есту туралы білімнің үйлесімі есту аппараттарын жақсартуға көмектеседі.