Кіріспе

1942–1945 жылдардағы Сингапур үстінен жапон әскери билігі
Синтоизм ғибадатханасы

Сёнан (昭南), ресми түрде Сёнан аралы (昭南島) – Сингапурдың 1942 жылғы 15 ақпандағы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде британ әскерлерінің жеңілісінен және капитуляциясынан кейін Жапон империясы басып алып, басқарған кездегі атауы. Жапон әскерлері Сингапур шайқасында британдық, үнді, австралиялық, малай және жоғары орналасқан елді мекендердің біріккен гарнизонын жеңгеннен кейін оны басып алды. Бұл жаулап алу Жапония, Ұлыбритания және Сингапур сияқты бірнеше елдер тарихында маңызды бұрылыс болды. Сингапур «Оңтүстік аралдың нұры» деген мағына беретін Сёнан деп аталды және Ұлы Шығыс Азияның өркендеу аймағына (大東亜共栄圏) қосылды. Сингапур 1945 жылғы 12 қыркүйекте, қазіргі қалалық әкімшілік ғимараты деп белгілі муниципалдық ғимаратта капитуляция туралы ресми қол қоюдан кейін британдық отаршылдық билігіне қайтарылды. Британдықтардың оралуынан кейін жергілікті халық арасында отаршылдыққа қарсы және ұлтшылдық сезімдер күшейді, көптеген адамдар британдықтардың патшалық колонияны және оның халқын басқару мен қорғауға лайық емес деп санады. Соғыстан кейін көп ұзамай жоғары орналасқан елді мекендер таратылды және Сингапур 1946 жылы жеке тәжді колония болды. Ол 1959 жылы өзін-өзі басқару құқығына ие болды, ал бірнеше жылдан кейін 1965 жылы тәуелсіз қала-мемлекетке айналды. 1942 жылы британдықтардың жапондықтарға берілу күні Сингапурда Тотальді қорғаныс күні ретінде тойланады, ол әр жыл сайын 15 ақпанда атап өтіледі.

Оккупацияға әкелген оқиғалар

1941 жылдың 8 желтоқсанында Сингапурға алғашқы жапон бомбалары түсті. Әуе шабуылынан кейін жапон әскерлері шабуылын Малайяға (қазіргі Малайзия түбегіне) бағыттады. Сол кезде Малайя мен Сингапур халқы британдық билеушілер оларды қорғайды деп ойлады. Бірақ жапондықтардың джунглидегі соғысқа жақсы даярланған әскерлері болды. Олар жеңіл танктерді пайдаланып, орманды жылдам аралап өтетін. Соның салдарынан олар 55 күн ішінде Малайяны басып алды. 1942 жылдың 31 қаңтарына дейін жапон әскерлері Джохор-Бахруды басып алды. Британ әскерлері Малайядан Сингапурға шегінді. Содан кейін олар Малайя мен Сингапурды байланыстыратын Джохор-Сингапур тас жолын (causeway) жарып, бұзды. Олар жапон әскерлерінің Сингапурге кіруін кешіктіргісі келді. Сингапурды қорғау жоспары британдықтардың теңізден болатын шабуылдардан қорғануға бағытталған болатын. Мысалы, Сингапурдің оңтүстік жағалауын қорғайтын жағалау қорғаныстары болды. Алайда жапон әскерлері Сингапурге солтүстік-батыс жағалау арқылы кірді. 1942 жылдың 7 ақпанында жапондықтар Сингапурға солтүстік-шығыстан шабуыл жасайды деп ойлап, британдықтарды жаңылыстыру үшін Пулау-Убинге шабуыл жасады. Келесі күні жапондықтар Джохор бұғазын қайықтармен кешіп өтті. 1942 жылдың 9 ақпанында жапон әскерлері британдықтар жарып тастаған тас жолды жөндеп алды. Содан кейін олар Сингапурге өтті. Екі күннен кейін жапон әскерлері Букит-Тимаға жетіп, су қоймасы орналасқан жерге келді. Осы жерде британдықтар азық-түлік пен қару-жарағын сақтап тұрды. Қытайлық еріктілер мен британдықтар жапондықтарға қарсы қаһармандық күрес жүргізді. Ақырында британдықтар шайқаста жеңіліп қалды. Екі тараптан да көптеген сарбаздар қаза тапты. 12 ақпанда жапон әскерлері Сентосадағы Силосо фортына шабуыл жасады. Британдықтар жапондық кемелердің бірін батырды. Келесі күні британдықтар мен жапондықтар арасында Пасир-Панжангта, британдықтардың әскери қоймалары орналасқан жерде қызыл қанды шайқас болды. Британдықтармен бірге Малай полкінің сарбаздары да соғысты. Оларды лейтенант Аднан бин Саиди басқарды, ол шайқаста қаза тапты. Келесі күні жапондық сарбаздар Александра әскери ауруханасына (қазіргі Александра ауруханасы) шабуыл жасап, аурухана қызметкерлері мен науқастарының 200-ден астамын өлтірді. Британдықтар капитуляциялауға шешім қабылдады. Су, азық-түлік және оқ-дәрі таусылып бара жатқанда, сарбаздар шаршады. Британдықтар одан артық өлім-жұлымның алдын алуға тырысты. 1942 жылдың 15 ақпанының кешінде Сингапурдағы британдық күштердің басшысы генерал-лейтенант Артур Эрнест Персиваль, Малайя мен Сингапурды басып алуға тағайындалған жапон күштерінің басшысы генерал-лейтенант Томоюки Ямашитамен кездесті. Кездесуде британдықтар Сингапурды жапондықтарға тапсырды.

Жаппай террорлық жағдай

Малайяны алған негізгі армия, 25-ші армия, Сингапурдың құлауынан кейін көп ұзамай Филиппин және Жаңа Гвинея сияқты басқа майдандарға қайта орналастырылды. Сингапурдың басымды әскери бөлімі болған Кемпейтай (жапондық әскери полициясы) қарапайым халыққа көптеген зұлматтар жасады. Жапон империясына қарсы деп саналғандарды, әсіресе этникалық қытайларды жою мақсатымен, олар қытай тілінде "тазалау арқылы тазарту" деген мағына беретін "Сук Цзин" жүйесін енгізді. "Сук Цзин" қырғыны Сингапур мен көршілес Малайяда 25 000-ден 55 000-ға дейін этникалық қытайлардың өмірін қиды. Негізінен 18 мен 50 жас аралығындағы ер адамдардан құралған бұл құрбандар жиналып, аралдың айналасындағы Чанги жағажайы, Пунгголь нүктесі және Сиглап сияқты қараусыз қалған жерлерге әкелінді және автоматтар мен мылтықтарды қолданып жүйелі түрде өлтірілді. Бұдан өзге, Кемпейтай жапондықтарға қарсы күдіктілерді анықтауға көмектесетін жергілікті хабаршылар желісін құрды. Бұл хабаршылар Кемпейтайден жақсы жалақы алып, оккупациялық күштерге адалдығы күмәнді болмағандықтан тұтқындалудан қорқа алмады. Бұл хабаршылар Кемпейтайдың іріктеу орталықтарында жұмыс істеді, онда жапондықтар жапондықтарға қарсы элементтерді анықтап, өлім жазасына кесуге тырысты. Жапон әскері мен Кемпейтай офицерлері көшелерді жиі патрульдеп, барлық қарапайым адамдар олардың қасынан өткенде оларға құрметпен иілуге міндетті болды. Олай етпегендер сапалап, ұрып-соғылып, тіпті түрмеге қамалып немесе өлім жазасына кесілуі мүмкін еді.

Сингапурдағы өмірге басқа өзгерістер

Батыс ықпалын жоюға тырысқан, Жапонияның басып алуының бастапқы күндерінен бері, жапондықтар мектептер мен білім беру орындарын құрып, жергілікті халыққа өз тілін (жапон тілін) үйренуге күш салды. Оқулықтар мен тілдік нұсқаулықтар жапон тілінде басылды, радио және кинолар жапон тілінде көрсетілді. Әр таңда, мектеп оқушылары Жапония бағытына қарап (Сингапур үшін – солтүстік-шығысқа қарап) тұрып, жапон әнұранын ("Кимигайо") шырқауға міндетті болды. Сингапурдың түкпір-түкпірінде жапондық тулар мен плакаттар ілінді, сондай-ақ көптеген маңызды ғимараттарға Жапонның "Күннің шығуы" туы көтеріліп, ілінді.

Негізгі қажеттіліктердің жетіспеушілігі

Аумақ басылып алынған кезде азық-түлік, дәрі-дәрмек сияқты негізгі ресурстар тапшы болды. Гиперинфляцияның салдарынан соңғы үш жарым жылда негізгі қажеттіліктердің бағасы күрт өсті. Мысалы, 100 кати күріштің бағасы 5 доллардан 1945 жылғы тамыз-қыркүйек айларында оккупация аяқталғанға дейін 5000 долларға дейін жетті. Жапондықтар халыққа ресурстарды бөлуді шектеу үшін сол кезде өте құнды болған «Бейбіт өмір сүру куәлігі» деп аталатын рациондық карточкалар берді. Ересектер ай сайын белгілі бір мөлшерде күріш ала алатын болса, балалар да соған сәйкес мөлшерде алатын. Соғыс барысында Жапон әскерін қамтамасыз ету үшін күріш жетіспегендіктен ересектерге берілетін күріш мөлшері 25%-ға азайтылды. Жапондықтар оккупация кезеңінде, 1942 жылы британдық валютаның сиретіп қалғандығына байланысты, «Банана ақшасы» деп аталатын (көптеген банкноталарында банан ағашының суреті бейнеленгендіктен) валютаны негізгі төлем құралы ретінде пайдаланды. Олар ресурстардың сұранысы мен ұсынысына шектеулер қоятын, командалық экономика элементтерін енгізді, осылайша жергілікті тұрғындар күріш, ет және дәрі-дәрмек сияқты тапшы ресурстарды алуға болатын қара нарық құрылды. «Банана» валютасы жоғары инфляцияға ұшырап, құны күрт төмендеді, себебі оккупациялық билік қажет болған сайын одан көптеп басып шығарды. Соның салдарынан қара нарықта британдық валюта кеңінен қолданылды. Тағамның сапасы мен қолжетімділігі күрт төмендеді. Тәтті картоп, тапиока және ямс көптеген сингапурлықтардың негізгі тағамына айналды, себебі олар күріштен әлдеқайда арзан болды және арт жардағы бақшаларда оңай және жылдам өсірілуге болатын. Олардан десерттер де, күні бойы желінетін тағамдар да дайындалды. Бұл тағамдар аштықтан сақтауға көмектесті, бірақ алынған қоректік заттардың мөлшері шектеулі болды, сондықтан тәтті картоп, тапиока және ямспен басқа өнімдерді қолданудың жаңа тәсілдері үнемі ойлап табылып, бірқалыптылықты болдырмауға тырысты. Британдық колониялық және жапондық оккупациялық билік жергілікті халықты, тіпті ең аз жері болса да, өздеріне тамақ өсіруге ынталандырды. Бұл ынталандыру және өндіріс Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Батыс елдерінде (әсіресе Еуропада) азық-түлік қоры азайып бара жатқанда құрылған «Жеңіс бақтарына» ұқсас болды. Суға жақын жерлерде оңай өсіп, жақсы дамыған Ipomoea aquatica басқа көкөністер сияқты кең таралған азық-түлік дақылына айналды.

Білім

Сингапурды басып алғаннан кейін, жапондықтар малай, қытай, үнді және еуразиялықтарды жапон тілінде оқыту үшін Шонан жапон мектебін (昭南日本学園) құрды. "Империялық күн астында: Тайвань және Оңтүстік жапондық отаршылдық әдебиеті" кітабының авторы Фэй Юань Клеман бұл мектептің Оңтүстік-Шығыс Азиядағы осындай мектептердің арасында ең сәттісі болғанын жазды. Окупация кезінде жапондықтар Шонан бірінші халық мектебін де ашты.

Достасқандардың шабуылдары

Сингапур Жапон әскери қызметін бұзу мақсатымен одақтас күштер ұйымдастырған түрлі операциялардың нысанасы болды. 1943 жылдың 26 қыркүйегінде майор Иван Лион басқарған "Z Force" деп аталған одақтас коммандос бөлімі Сингапур портына еніп, жеті жапон кемесін баттырды немесе зақымдады, олардың ішінде Лион басқарған кемелер де болды. Шамамен бір жылдан кейін Лион "Rimau" кодолық атымен тағы бір операцияға жетекшілік етті, мақсаты сол еді және үш кемені баттырды. Лион мен оның 13 серігі жапондықтармен шайқаста қаза тапты. Операцияға қатысқан қалған 10 адам тұтқындалып, кенгуру сотында тыңшылықпен айыпталды және одан кейін өлім жазасына кесілді. 136-шы күштің Лим Бо Сенг басқа операцияны жүргізді, оның кодолық аты "Густавус" еді. Ол Қытай мен Үндістаннан әскери барлау миссиялары арқылы жүздеген құпия агенттерді тартты және оқытты. 1942 жылы ол Арнайы операциялар басқармасының (СОЭ) капитаны Джон Дэвиспен бірге Қытай-Британдық партизандық топ "136-шы күшті" құрды. "Густавус" операциясы Малайя мен Сингапурдағы жапондықтардың қызметі туралы ақпарат жинауға және осылайша британдықтарға Сингапурды жапондықтардан қайтарып алу жоспары – "Зиппер" операциясында көмектесуге бағытталған. Соғыстан кейін "136-шы күш" таратылды. 1945 жылдың тамызында Корольдік теңіз күштерінің екі XE класты шағын суасты кемесі Сингапур портына еніп, жапондық крейсерлер "Такао" мен "Мьоко" кемелерін саботаж жасау жоспарына қатысты – лимпет миналарын пайдаланып. Олар "Такаоға" ауыр зақым келтірді, соның нәтижесінде лейтенант Ян Эдвард Фрейзер Виктория кресімен марапатталды. 1944 жылдың қарашасынан 1945 жылдың мамырына дейін Сингапур британдық және американдық ұзақ қашықтықтағы бомбалаушы ұшақтарының әуе шабуылына ұшырады. 1944 жылдың қарашасы мен 1945 жылдың мамыр айы аралығында американдық әуе бөлімдері Сингапурдағы теңіз базалары мен доктарды он бір рет бомбалады. Бұл шабуылдар нысандарға зақым келтірді, сонымен қатар бірқатар бейбіт тұрғындар қаза тапты. Алайда, көптеген сингапурлықтар бұл шабуылдарды Сингапурдың жапондық үкімден азаттығын жариялағандай қабылдады.

Оккупацияның аяқталуы

1945 жылдың 6 тамызында АҚШ Хиросима қаласының үстінен атом бомбасын жарыққа шығарды. 16 сағаттан кейін АҚШ президенті Гарри Трумэн Жапонияның капитуляциясын тағы да талап етіп, «әуеден қиратудың жаңбырына дайындалыңыз, мұндай нәрсені бұл жер бетінде ешқашан көрген емессіз» деп ескертті. 1945 жылдың 8 тамызында КСРО Жапонияға соғыс жариялады және ертесі күні жапондық Маңчжурия марионеттік мемлекетін басып алды. Сол күні АҚШ екінші атом бомбасын тастады, бұл жолы Жапонияның Нагасаки қаласына. Осы оқиғалардан кейін император Хирохито араласып, Соғыс басқару жөніндегі Жоғарғы Кеңеске Одақтастардың Потсдам декларациясында белгілеген шарттарды қабылдауға бұйрық берді, соғысты аяқтау үшін. Бірнеше күнге созылған құпия келіссөздер мен сәтсіз төңкерістен кейін, император Хирохито 15 тамызда Империя бойынша жазылған радио үндеуін жасады. Радиодағы сөзінде ол Одақтастарға Жапонияның капитуляциясын жариялады. Жапондық капитуляция рәсімі 2 қыркүйекте АҚШ Әскери-теңіз күштерінің «Миссури» линкорсында өтті, онда Жапония үкіметінің өкілдері Жапон капитуляция құжатына қол қойды, осылайша жаулық әрекеттер аяқталды. 1945 жылдың 12 қыркүйегінде Сингапур қалалық ғимаратында капитуляция құжатына қол қойылды. Одан кейін Паданг алаңында жеңіс шеруімен бірге тойлану өтті. Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Одақтас әскерлерінің Жоғарғы Бас қолбасшысы лорд Луис Маунтбеттен Сингапурға генерал Сейсиро Итагакиден аймақтағы жапондық күштердің ресми капитуляциясын қабылдау үшін, фельдмаршал Хисаичи Тераучи атынан келді. 1946 жылдың наурызына дейін аралды басқару үшін жапондық әскерлерді қауіпсіздік күштері ретінде пайдаланатын британдық әскери әкімшілік құрылды. Жапондықтар капитуляциялағаннан кейін Сингапурда тұрақсыздық (аномия) күйі болды, себебі британдықтар әлі бақылауды қолға алмаған еді. Жапондық оккупанттардың халыққа деген ықпалы едәуір әлсіреген. Жалпы, тонау мен кек алу оқиғалары жиі болды. Порттық құрылыстар, электрмен жабдықтау, сумен жабдықтау және телефон байланысы сияқты инфрақұрылымның көп бөлігі қиратылды. Экономиканың соғысқа дейінгі деңгейге қайта оралуына төрт-бес жыл уақыт кетті. Ақыры британдық әскерлер келгенде, оларды қуанышпен және салтанатпен қарсы алды. Оккупация аяқталғаннан кейін «банан ақшасы» құнын жоғалтты.

Азаматтық соғыс ескерткіші

Сингапур қытай сауда және өнеркәсіп палатасы бастама көтеріп, басқарған Азаматтық соғыс ескерткіші Бич-роудтағы Соғыс ескерткіштер саябағында орналасқан. 61 метр биіктіктегі, төрт ақ бетон бағанадан тұратын бұл ескерткіш, барлық ұлт өкілдерінен қаза тапқан бейбіт азаматтарды еске алады. Ол 1960 жылдардың басында Сингапур қаласын қайта жаңарту кезінде мыңдаған адамның қалдықтары табылғаннан кейін салынды. Ескерткішті Сингапурдың тұңғыш премьер-министрі Ли Куан Ю 1967 жылы жапондықтардың оккупациясы басталғанына 25 жыл толуына орай ресми түрде ашты. Ол 1966 жылғы қазан айында Жапония үкіметі төлеген 50 миллион сингапур доллары көлеміндегі "қан қарызы" компенсациясының бір бөлігімен салынған.

Чанги жағалауындағы қырғын ескерткіші

Бұл ескерткіш Сингапурдың шығыс бөлігіндегі Чанги жағажай саябағында (2-ші лагерь алаңының жанында) орналасқан. Онда былай жазылған:

Пунгголь жағалауындағы қырғын ескерткіші

Бұл ескерткіш Сингапурдың солтүстік-шығысындағы Пунгголь жолынан тыс жерде орналасқан. Ескерткіштегі жазу:

Телехикая

Tenko, BBC/ABC өндірісінің алғашқы эпизодтары. "Батырлар" (1988) – Австралия-Британдық копродукция. "Батырлар II: Қайту" (1991) – Австралиялық мини-сериал. "The Last Rhythm" (1996) – Сингапур телекорпорациясы (TCS) өндірген қытай тіліндегі сериал. "Бейбітшілік бағасы" (1997) – TCS өндірген. "A War Diary" (2001) – MediaCorp өндірген. "In Pursuit of Peace" (2001) – MediaCorp өндірген. "Чанги" (2001) – Австралия хабар тарату корпорациясы өндірген. "Сапар: Ұласқан заман" (2014) – MediaCorp өндірген. "Ұмытылған армия: Азади үшін" (2020) – Kabir Khan Films Pvt. Ltd. өндірген.