Кіріспе

1005 жылы Ляо мен Сунь арасындағы шарт

1005 жылы Солтүстік Сунь және Ляо династиялары арасында Чаныюань шартқа қол қойылды, бұл Қытай тарихындағы және екі династия арасындағы қарым-қатынастағы маңызды кезең болды. Шарт екі үлкен держава арасында шамамен бір ғасырға созылған салыстырмалы бейбітшіліктің негізін қалады, бұл 12 ғасырдың басында Солтүстік Сунь және Цзинь династияларының теңіздегі одағы құрылғанға дейін жалғасты. Осы бейбітшілікті орнатуға арналған дипломатиялық жүйе 13 ғасырда Моңғол империясы құрылғанға дейін бүкіл Шығыс Азияда үлгі ретінде қолданылып келді.

Ляо Сонг қатынастары

960 жылы Сунь әулеті Бес әулеттен мұрагерлік алғаннан кейін Сунь мен Ляо арасындағы қарым-қатынас әуелде жақсы болды. Суньдың басты назарында солтүстік және оңтүстіктегі қалған мемлекеттерді бағындыру тұрды. 979 жылы оңтүстікті біріктірген соң, Сунь Ляоға назар аударды. 979 жылы Сунь Солтүстік Хан мемлекетін жойды. Солтүстік Хан – 950 жылы құлаған Кейінгі Хан әулетінің заңды мұрагері санайтын Шатуо түркі мемлекеті. Ляоның қолдауында болғандықтан, бұл екі ел арасында шиеленіс тудырды. Бірақ Суньды одан да көбірек алаңдатқан нәрсе – Ляоның қазіргі Пекинге дейін стратегиялық маңызы бар Он алты префектураны иеленуі. Солтүстік Ханды жойғаннан кейін император Ляоның Он алты префектурасындағы иеліктеріне шабуыл жасауға шешім қабылдады. Сунь әскері жеңіліске ұшырап, император ар-ұятсыз кері шегінуге мәжбүр болды. 986 жылы Сунь тағы бір рет әрекет жасады, бұл жолы Ляо тағында жас императордың отырғанын пайдалануға тырысты. Сунь үш бағытта Он алты префектураға шабуыл жасады. Алайда, Ляо барлық үш бағытта да шешуші жеңіске жетті және дипломатиялық қарым-қатынас жақын арада қайта жанданды. 997 жылы Чжэньцзун Сунь тағына көтерілді. Он жыл бойы Сунь мен Ляо арасындағы қарым-қатынас нашарлады. 999 жылы Ляо императоры Шэньцзун Суньға қарсы жыл сайын шабуылдарын бастады. Бұл шабуылдардың барлығы жеңіспен аяқталды, бірақ 1004 жылға дейін маңызды өзгеріс болған жоқ.

1004-1005 жылғы Ляо шабуыл

1004 жылы жаз айында император Шэнцзун жеке өзі Сунға қарсы императорлық жорық бастауға шешім қабылдады. Ол хитан атты әскерін алып, Сунның астанасы Кайфэннен солтүстікке қарай шамамен 160 километр жерде лагерь құрды. Император Чжэньцзун мәжбүрліктің әсерімен солтүстікке қарай жорықтап, Чаньюаньда Ляо әскерімен кездесті. Ол Чаньюаньды таңдады, себебі ол Сары өзеннен өтетін алғашқы ірі қала еді. Императордың пікірінше, императорлық жорықпен Сары өзеннен өтудің зор символдық және психологиялық маңызы бар. Сун мемлекеті император үшін жорықтың қауіпсіздігіне алаңдады, өйткені хитан әскері Хэбэй аймағында күшті табысқа жетіп жатқан еді. Чаньюаньды қорғау үшін Сун жорығының бас жоспарлаушысы Ку Чжун окоптар сияқты қорғаныс шараларын жүзеге асырды, бірақ ауыр шайқастардан кейін бұл қорғаныс әлсіреп, мыңдаған адам, оның ішінде көптеген генералдар қаза тапты. Императордың келуі Сун әскерінің рухын көтеріп, алдағы шайқастың тарихқа мәңгілікке кіретініне сенім берді. 1005 жылдың қаңтарында Сунның алып арбалеті Ляо Хитанның басшысы Сяо Далинді шайқаста өлтірді. Бұл хитан әскерін үмітсіздікке ұрынтып, олардың шабуылға жасаған үлесін тоқтатты.

Бейбітшілік келіссөздері

1005 жылдың 13-18 қаңтарында екі жақ бейбіт келісімге келді. Кейбір дереккөздер бұл оқиға 1004 жылы болғанын айтады, себебі ол қытай ай күнтізбесі бойынша Жаңа жылдан бұрын болған. Ляо бастапқыда Гуаннан аймағында аумақтық жеңілдіктерді талап еткен, бірақ бұл талаптан кейін бас тартылды. Келісім шарттары: Сун Ляоға жыл сайын 200 000 орам шикі жібек және 100 000 таэль күміс төлейтін болды. Мемлекеттік қаржы комиссиясы осы төлемдерді Хсиунг Чоуға жеткізуге міндетті болды. Азаматтар мен әскер қазіргі аумақтық шекараларды сақтауға тиіс болды. Екі тарап та қашқан қарақшыларды немесе тонаушыларды қайтаруға міндеттенді. Солтүстік және оңтүстік ешқайсысы да егістік жерлерді өңдеуге рұқсат бермеді. Барлық бұрыннан бар орлар мен қабырғалар сақталды, бірақ жаңаларын салуға тыйым салынды. Екі жақ та осы келісімнен тыс талаптар қоймады. Содан кейін екі императорлық отбасы бір-біріне жақындықпен обращаясь, тең мәртебелі екендерін мойындады. Мысалы, Ляо императоры Сун императорын "аға" деп, ал Сун императоры Ляо император шешесін "тәте" деп атады. Сун келісім арқылы беделдірек позицияға ие болғанына қарамастан, Сун элитасы арасында осы келісімге қарсылық болды. Дегенмен, бұл келісім екі мемлекет арасындағы одан әрі ірі соғыстардың алдын алды.

Ван Цзижонг

1003 жылы Ван Ту шайқасында Кайфэн қаласының тумасы Ван Джижонгты кидандар тұтқынға алды. Кидан императоры Ванға кидан бюрократиясында лауазым берді. Ван өзінің жағдайын барынша тиімді пайдаланып, кидандардың Сунмен араздасуын бейбіт жолмен шешудің пайдалы екенін айтты. Сол кезде Кидан мемлекетін билеген император шешен Чэн Тянь соғыстан жалыққан еді, ол Ванның ұсыныстарын тыңдады. Ляо император шешесінің келісімімен Ван Мочудың Сун префекті арқылы Сун императорына мәлімдеме жолдады, онда Ляо сарайы достық қарым-қатынасты қайта орнатуды қалайтынын білдірді. Осылайша Ван екі империя арасындағы бейбіт келіссөздердің бастауын ашты. Ол екі империяның ішкі жағдайын жақсы білгендіктен, олардың бейбітшілік үшін не қалайтынын нақты білді және сол талаптарды екі тарапқа да ұсынды. Нәтижесінде, Ван императорды жер талаптарынан бас тартуға көндірді, бұл Чанюань шарттарына әкеп соқты.

Шарттың маңызы

Чанюань келісім-шартына қол қою – Лиао мемлекетінің Сунь әулетін, олар өздерін Орталық патшалықтың (Чжун Юань) табиғи мұрагерлері санайтын, оларды теңдес деп мойындауға мәжбүрлеген алғашқы жағдай болды. Бұл қарым-қатынас 1125 жылға дейін сақталды, содан кейін Сунь келісімді бұзып, Юрчендерді (кейін маньчжулар деп аталды) Лиаоға шабуыл жасауға шақырды. Бірақ Юрчендердің шабуылы Лиао мен Солтүстік Сунь арасындағы қарым-қатынасты тоқтатты. Бұл келісім Лиао қазынасына түсетін салмақты бірден жеңілдетті. Саяси тұрғыдан алғанда, бұл жылдық төлемдер Лиаоның орталық астанасын салуға жұмсалды. Суньмен бейбітшілік орнату Лиаоға ішкі мәселелерге және басқа халықтармен қарым-қатынасқа көбірек назар аударуға мүмкіндік берді. Нәтижесінде, осы астана Лиаоға халықаралық сауда желісін құруға көмектесті. Егер Суньнің жылдық төлемдері болмағанда, Лиаоның мұндай сауда желісін құруы және халықаралық күшке айналуы екіталай еді. Экономикалық жағынан алғанда, бұл төлемдер Лиаоға тұрақты кіріс көзін қамтамасыз етті және тіпті көрші елдермен сауда жасауға көмектесті, себебі енді олар өндірісте маманданған тауарларды жасауға жеткілікті ресурстарға ие болды. Ең маңыздысы, бұл келісім Лиао-Сунь шекарасында халықаралық сауданың өсуіне ықпал етті. Бұл келісім Суньға даулы аймақтарды минимал жылдық төлемдердің орнына алуға мүмкіндік берді. Соғыс аяқталғаннан кейін Сунь өзге мәселелерге де көңіл бөлді. Біріншіден, олар сыртқы дипломатияны дамыта алды. Басқа жағынан, Сунь әулеті экономикасына ауыр жүк болған әскери шығындарды тоқтата алды. Жалпы алғанда, жылдық төлемдер Лиаоға қарсы Суньнің әскери шығындарымен салыстырғанда әлдеқайда аз салмаққа ие болды.

Келісімнен кейін

Бұл келісім Сунь және басқа қытай мемлекеттері, ішінде Батыс Ся және Цзинь әулеттері арасындағы қарым-қатынастың негізі болды. Ши Сяның солтүстік-батысқа жасаған шабуылдары (Ляоның ықпалымен) Суньді 300 000 шоқ жібек және 200 000 унция күміс төлеуге мәжбүр етті. Осы кезеңде Ляо мен Сунь арасындағы бейбітшілікке қауіп төндіретін жағдайлар туды. 1042 жылы хитандықтар Суньді жылдық салықты арттыру үшін солтүстік Хэдун аймасына қарсы әскери жорық ұйымдастырумен қорқытты. 1076 жылы Сунь Ляоға Хэдун шекарасындағы бірнеше жерді берді. Бұл келісімнің бастапқы шарттарына қайшы болды, себебі ол Суньнің Ляоға ешқандай аумақ бермеуін қамтамасыз ететін. Ляо және Сунь жазбаларындағы келісім туралы мәліметтер әр түрлі. Кейбір бөлшектерді өзгерту саяси шекараны сақтауға және Сунь әулетінде кең таралған беделді сақтауға жасалған әрекеттерді көрсетеді. Келісімге қол қойылғаннан кейін екі мемлекет арасындағы қарым-қатынас бәсекелестіктен бауырластыққа айналды. Қытай тарихында алғаш рет екі «Көк ұлы» бір-бірін мойындады.