Кіріспе

Неміс химигі (1794-1863) Эйлхард Митчерлих (7 қаңтар 179428 тамыз 1863) - неміс химигі, ол 1819 жылы кристаллографиялық изоморфизм құбылысын ашқаны үшін ең жақсы есте сақталған.

Ерте өмір және еңбек

Митшерлих Нойендеде (қазіргі Вильгельмшафеннің бір бөлігі) Жевр иелігінде туған, оның әкесі пастор болған. Оның ағасы Кристоф Вильгельм Митчерлих (17601854), Геттинген университетінің профессоры, өз заманында атақты ғалым болған. Эльхард Мицкерлихті Джеверде тарихшы Фридрих Кристоф Шлоссер оқытты, ал 1811 жылы Гейдельберг университетінде парсы тіліне баса назар аударған филологияға арналды. 1813 жылы ол Парижге Франция королі Наполеон I Персияда құрған елшілікке кіруге рұқсат алу үшін барды. 1814 жылы Наполеон Бонапарттың отставкаға кетуі бұған тоқтам қойды, ал Митшерлих әдетте Шығыс дәрігерлеріне рұқсат етілген саяхат еркіндігін пайдалану үшін медицинаны оқып шығуға шешім қабылдады. Ол Геттингенде химияны зерттей бастады, бұл оның назарын аударды, сондықтан ол Персияға саяхаттау идеясынан бас тартты. Геттингендегі күндерінен бастап университет кітапханасынан табылған қолжазбалардан жинақталған Еуразия тарихының кейбір бөліктері туралы трактат 1814 жылы парсы және латын тілдерінде Mirchondi historia Thaheridarum historicis nostris hucusque incognitorum Persiae principum деген атпен басылып шықты. 1818 жылы Митшерлих Берлинге барып, Генрих Фридрих Линктің (17671851) зертханасында жұмыс істеді. Ол сол жерде фосфаттар, фосфиттер, арсенаттар мен арсениттерді зерттеді және олардың құрамы туралы Йонс Якоб Берзелиустың тұжырымдарын растады. Оның фосфаттар мен арсенаттардың бір түрге кристалдануы туралы байқайтыны оның изоморфизм теориясын (кристаллография) өсірген тұқым болды, бұл теория 1819 жылдың желтоқсан айында Берлин ғылым академиясының іс қағаздарында жарияланды. Сол жылы Берзелиус Митшерликті Пруссияның білім министрі Карл фон Штайн зум Альтенштейнге Берлин университетінде Мартин Генрих Клапроттың орнын басу үшін ұсынды. Алтенштейн бұл ұсынысты бірден орындаған жоқ, бірақ Митчерлихке мемлекеттік грант алып, оны Берзелиустың Стокгольмдегі Каролинска институтындағы зертханасында оқуын жалғастыруға мүмкіндік берді. Митшерлих 1821 жылы Берлинге оралды, ал 1822 жылдың жазында ол университетте химияның төтенше профессоры ретінде алғашқы дәріс берді; 1825 жылы ол қарапайым профессор болып тағайындалды. 1823 жылы Митшерлих Швед Корольдік ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды.

Изоморфизм

Уильям Хайд Волластонның кальцитпен изоморфты карбонаттардың ромбоэдрінің бұрыштарындағы кішкене айырмашылықтарды зерттеу барысында Митчерлих кальцит жағдайындағы бұл бұрыш температураға байланысты өзгергенін байқады. Осы зерттеуді басқа аллотроптық кристалдарға да жайып, ол осыған ұқсас өзгерісті байқады және 1825 жылы аллотроптық кристаллдар қызған кезде әртүрлі осьтерге қарай теңсіз кеңейеді деген жаңалыққа жетті. Келесі жылы ол температураның өзгеруі нәтижесінде селениттің оптикалық осьтерінің бағытында пайда болған өзгерісті анықтады. Оның 1826 жылы күкірттің екі кристалдық түрін зерттеуі екі минерал кальцит пен арагонитидің құрамы бірдей, бірақ кристалдық формалары әртүрлі екендігіне көп жарық түсірді, бұл Митчерлих полиморфизм деп атаған қасиет.

Кейінгі еңбектері мен соңғы жылдары

1833 жылы Митшерлих көптеген ұшқыш заттардың бу тығыздықтарын мұқият анықтап, Гей-Люссак заңын растады. 1833-34 жылдары Митшерлих диэтил эфиріне этанол мен күкірт қышқылының синтезін зерттеді. Ол мұқият зерттеулер жүргізгеннен кейін, эфирді өндіру кезінде қышқылдың тұтылмағанын, бірақ қышқыл болмаса, реакция жалғаспайтынын түсінді. Митшерлихтің зерттеулерін қарастырғаннан кейін швед химигі Йонс Якоб Берзелиус химиялық реакцияны жылдамдатуға немесе реакцияда тұтылмаған заттың әсерін тигізуге арналған "катализа" деген терминді ойлап тапты. Ол 1827 жылы селен қышқылын алып, оның тұздары сульфаттармен изоморфты екенін көрсетті, ал бірнеше жылдан кейін ол манганаттар мен сульфаттар, перманганаттар мен перхлораттар туралы да солай екенін дәлелдеді. Бензолдың бензой қышқылымен және басқа да туындыларымен байланысын зерттеді. Густав Роуз Митчерлихтің айтуынша, ол органикалық емес химиядан (кристаллографиядан) бас тартып, органикалық химияға көңіл бөлді, ол отын мен мұнайды зерттеуден бастады. Митчерлих 1845 жылға дейін органикалық химия проблемаларын зерттеумен айналысты. Минералогияға деген қызығушылығы оны жанартаулық аймақтардың геологиясын зерттеуге итермеледі және ол жанартаулық құбылыстардың себептері туралы теорияны әзірлеу үшін Эйфельге жиі баратын болды. Алайда ол бұл тақырыпта ешқандай еңбектер жариялаған жоқ, бірақ ол қайтыс болғаннан кейін оның жазбалары Берлиндегі академияның естеліктерінде (Ueber die vulkanischen Erscheinungen in der Eifel und über die Metamorphie der Gesteine durch erhöhte Temperatur, Берлин, 1865) J. L. A. Roth арқылы ұйымдастырылып, жарияланды. Ол Француз институтының шетелдік санаулы мүшелерінің бірі болды. 1855 жылы Митчерлих Америка өнер және ғылым академиясының шетелдік құрметті мүшесі болып сайланды. 1861 жылдың желтоқсанында жүрек ауруының белгілері пайда болды, бірақ Митшерлих өзінің академиялық жұмысын 1862 жылдың желтоқсанына дейін жалғастыра алды. Ол 1863 жылы Берлиннің жанында Шенебергте қайтыс болды және Шенебергтегі Санкт-Матфей Кирхгоф зиратында Густав Кирхгоф пен Леопольд Кронекердің (әдеттегі) қабірлеріне жақын жерге жерленді.

Қағаздар

Митшерлих "Ғылыми мақалалар каталогы" бойынша 76 мақала жариялады, олар негізінен "Абхандульенген дер Корольличен Академия дер Виссенсхафендер Берлинде", Поггендорфтың "Анналенінде" және "Анналь де химия и физика" журналында жарық көрді. 1829 жылы Митчерлихтің "Лехрбух дер Хеми" кітабының бірінші томының бірінші бөлімі жарық көрді. Бұл кітаптың екінші бөлімі 1840 жылы ғана басылып шықты. Митчерлихтің "Лехрбух дер Хеми" кітабының төртінші басылымы 1844-1847 жылдары жарық көрді; бесінші басылым 1855 жылы басталды, бірақ ешқашан аяқталмады. 1896 жылы Берлинде оның шығармаларының толық басылымы жарық көрді.