Кіріспе

Қытайлық жекпе-жек шебері (1868–1910), Хуо Юаньцзя (18 қаңтар 1868 – 9 тамыз 1910), әдепті есімі Цзюньцин, – қытай жекпе-жек шебері және Шанхай қаласындағы Чин Ву Спорттық қауымдастығының негізін қалаушылардың бірі. Мицзунъи жекпе-жегінің шебері Хуо, Қытайда шетелдік империализм, жеңілдіктер мен ықпал аймақтары Қытайдың тәуелсіздігіне нұқсан келтіріп жатқан кезде, көпшілікке жарияланған айқастарда шетелдік жауынгерлерді жеңгені үшін батыр саналады. Оның батырлығына байланысты, өміріне байланысты аңыз әңгімелер мен мифтерді шындықтан ажырату қиын.

Ерте өмір

Хуо Эндидің он баласының төртіншісі ретінде Тяньцзинь, Цзиньхай округінің Сяонанхэ ауылында дүниеге келді. Отбасының негізгі табысы егіншілікпен айналысудан түсетін, бірақ Хуо Энди сауда керуендерін Маньчжурияға және кері сүйреу арқылы да күнкөріс жасады. Хуо дәстүрлі ушумен айналысатын отбасынан шыққан болғанымен, әлсіз және ауруға бейім болып дүниеге келді. Ол астмамен ауыратын, сондай-ақ ерте жасында сары ауруға шалдықты, ол өмірінің соңына дейін қайта-қайта оралды. Оның Гилберт синдромы деп аталатын туа пайда болған сары аурудың жеңіл түрі болған болуы мүмкін. Денесінің әлсіздігіне байланысты әкесі оны ушу үйренуден тыйым салған. Хуо Энди ұлына білім мен моральдық қағидаларды үйрету үшін Жапониядан келген мұғалім Чэнь Сенг Хоны жалдады. Ал Чэньге Хуо әулетінің жекпе-жек өнері – мизонг-и үйретілді. Хуо әкесінің қарсылығына қарамастан, ушу үйренуге құштар болды, сондықтан ол әкесі күндіз шәкірттеріне жекпе-жек өнерін үйрететінін және түнде Чэньмен жасырын жаттығуын бақылады. 1890 жылы Хэнаньнан келген жекпе-жекші Хуо отбасына келіп, Хуоның ағасымен жұдырықтасты, бірақ жеңілді. Отбасының таңғалуына орай, Хуо ағасының қарсыласымен күресіп, оны жеңді. Хуо дене күшінің ушумен айналысуға жеткілікті екенін дәлелдеген соң, әкесі оны шәкірт ретінде қабылдады. Өсіп-жеткен сайын Хуо көршілес аймақтардан келген жекпе-жекшілерге қарсы шығып, жеңістері арқасында атақ-даңқы артты. Хуо әкесінің жұмысында керуенді күзетуші болып жұмыс істеді. Бір күні монахтар тобын сүйреп бара жатқанда, Хуо қарақшылар тобымен кездесті, олар монахтарға шабуыл жасауға ниеттенді. Хуо қарақшылардың басшысымен күресіп, оны жеңді. Оның бұл ерлігі туралы хабарлар жылдам таралып, оның атағын одан әрі арттырды. 1896 жылы Хуо Тяньцзиньге барып, Хуайцин дәріханасында жүк көтеріші болып және отын сату арқылы күнкөріс жасады.

Атақ-даңққа қол жеткізу

1902 жылы Хуо Тяньцзинь қаласындағы Сиюань саябағында орыс күрескерінің шақыруына жауап берді. Күрескер қытайларды «Азияның ауру адамдары» деп атап, оның күресіне ешкім келіспегендіктен осылай айтқан. Хуо шақыруын қабылдағанда, орыс жеңіске жетпеді, Хуоға өмір көрінетін өнер көрсетіп жатқанын айтты және газеттегі бұрынғы сөзі үшін кешірім сұрады. 1909 және 1910 жылдар аралығында Хуо ирландиялық боксшы Геркулес О'Брайеннің ашық шақыруын қабылдау үшін екі рет Шанхайға сапар шекті. Олар бокс матчтарын басқаратын ережелер туралы пікір келіспеді және ақырында, кім қарсыласын еңкейтін болса, сол жеңіске жетеді деп келісті. О'Брайен Хуомен жұдырыққа түсісіп, жеңілді дегенді айтады. Хуоның жеңісі қытай халқына зор шабыт берді және империалистік үстемдіктің негізін күмәндандырды. Дегенмен, бұл жекпе-жектің өтті-өтпегеніне қатысты көптеген дау бар. Жақында жарияланған мақалада О'Брайеннің қаладан кетуді жөн санағаны айтылған. Хуо жақын досы Нонг Цзиньсунмен бірлесіп «Чин Ву» дене шынықтыру орталығын (精武体操会) (кейін «Чин Ву спорттық қауымдастығы» деп аталды) құрды. Хуоға жақын достары қолдау көрсетіп, Токиода тұратын Сунь Ятсен мен Сонг Цзяорен де демеу берді. Орталықтың мақсаты – өзін-өзі қорғау өнерін үйрену және денсаулықты жақсарту еді. Хуо сары ауру мен туберкулезден зардап шегіп, жапондық дәрігерге емделді. Дәрігер, Шанхайдағы Жапон дзюдо қауымдастығының мүшесі болғандықтан, Хуоның даңқы туралы естіген соң, оны жарысқа шақырды. Хуоның шәкірті Лю Чжэншен дзюдошымен күш сынасты. Жеңімпазды анықтау бойынша дау болғанымен, екі тарап та келіспеушіліктің ұрысқа ұласқанын және дзюдо командасының мүшелері, тіпті бас жаттықтырушысы да жарақат алғанын, ал кейбіреулері саусақтары мен қолдары сынғанын мойындады.

Өлім

Хуо 1910 жылы 42 жасында қайтыс болды. Оның артында әйелі Ван (王氏; есімі белгісіз) (1869?–1960), екі ұлы Хуо Дунчжан (霍東章) және Хуо Дунге (霍東閣), және үш қызы Хуо Дунгру (霍東茹), Хуо Дунлинг (霍東玲) және Хуо Дункин (霍東琴) қалды. Хуоның шәкірттерінің бірі болған тарихшы Чэнь Гончже, шеберінің өлімінің себебі қан түкіру (гемоптиз) болды деп сенді. Ченнің айтуынша, Хуоның денсаулығы нашарлағандықтан, дзюдо нұсқаушысы оны жапон дәрігерімен таныстырған. Дәрігер оған ем тағайындады, бірақ Хуоның денсаулығы нашарлай берді. Хуо Шанхай Қызыл Крест ауруханасына түсті, онда екі аптадан кейін қайтыс болды. Чен жапон дәрігерінің тағайындаған дәрісінде мырыш немесе басқа у бар екенін айтпаса да, Чин Ву атлетикалық қауымдастығының басшылары Хуоның өлімі уланудан болды деп күдіктенді. Олар жапондықтардың оның даңқы мен жартылай жекпе-жек өнеріне қызғанышпен қарағанына сенді. 1989 жылы Хуо мен оның әйелінің қабірлері қазылып, олардың денелері басқа жерге көшірілді. Хуоның жамбас сүйектерінде қара дақтар табылды. Тяньцзинь қалалық полиция зертханасы оларда мырыш бар екенін растады. Дегенмен, Хуоның өлімі қасақана уланудың салдары ма, әлде дәрі-дәрмектің тағайындалуынан болды ма, анықтау қиын. Өйткені мырыш тотығы шамамен 2400 жылдан бері дәстүрлі қытай медицинасында емдік мақсатта қолданылып келеді.

Мұра

Хуо Чин Ву спорттық қауымдастығын бірге құрғаннан кейін бірнеше ай өткен соң қайтыс болды. Өлімі алдында ол Шаолин Мицзун стилінің өкілі Чжао Лянхэні Чин Вуда оқытуға шақырды, және Чжао келісті. Содан кейін, тағы бірнеше жекпе-жек шеберлері мектепте сабақ беруге келісті. Олардың ішінде Бөрік тырнағы стилінің шебері Чэнь Цзижэнь, Жеті жұлдызды намаз оқушы мантис стилінің шебері Луо Гуаню, Синьицюань стилінің шебері Ген Сягуан және Ву стилі тайцзицюаньның негізін қалаушы Ву Цзяньцюань болды. 1910 жылдың маусым айында "Шығыс уақыты" газеті Хуо есімімен Чин Ву қауымдастығының құрылғанын жариялады. Бұл Қытайдағы нақты бір мектепке немесе стильге қатысы жоқ алғашқы азаматтық жекпе-жек ұйымы болды.

Танымал мәдениетте

Хуоның өмірі фильмдер мен телесериалдарға бейімделді. Бұл бейімдеулерде Хуо көбінесе шетелдік агрессияға қарсы қытай халқының қадір-қасиетін қорғау үшін күресетін батырша маршал ретінде көрсетіледі. Оны шетелдіктер, әдетте жапондықтар, Қытайды өздерінің пайдасы үшін қауіп деп санап, жасырын түрде улайды. Осы бейімдеулердің кейбіреулерінде ерекше көзге түсетін нәрсе – Брюс Ли 1972 жылы түсірген "Жұдырықтар ашуы" (АҚШ-та "Қытай байланысы" деп шығарылған) фильмінде алғаш бейнеленген, Чэнь Чжэн атты ойдан туған кейіпкердің пайда болуы. Фильмде Чэнь Чжэн – Хуоның шәкірттерінің бірі. Ол ұстазының өлтірушілерін жазалайды және Хуоның мұрасы, Цзинву мектебі мен "Цзинву рухы" жалғаса беретініне көз жеткізеді. Хуо рөлін экранда сомдаған танымал актерлер: Вонг Юэн Сунь – "Аңызды Хуо" (1981) фильмінде, Брайан Ляунг – "Жауынгер аңызы" (1982) фильмінде, Эдди Ко – "Жұдырықтар ашуы" (1995) фильмінде, Винсент Чжао – "Хуо Юаньцзя" (2001) фильмінде, Жет Ли – "Қорықпаймын" (2006) фильмінде, Экин Ченг – "Хуо Юаньцзя" (2008) фильмінде.