Мүмкін болатын әлемдердің ең жақсысы: Лейбництің метафизикалық тұжырымы

Кіріспе

"Барлық мүмкін әлемдердің ең жақсысы" (; Die beste aller möglichen Welten) деген сөз тіркесін 1710 жылы неміс ғалымы және ағартушы философ Готфрид Лейбниц өзінің "Эсселер Теодицеяда Құдайдың ізгілігі, адамның бостандығы және жамандықтың шығу тегі туралы" (Essais de Théodicée sur la bonté de Dieu, la liberté de l'homme et l'origine du mal) атты еңбегінде қолданды, бұл еңбек көбінесе жай ғана "Теодицея" деп аталады. Нақты әлемнің барлық мүмкін әлемдердің ең жақсысы екендігі туралы талас Лейбництің теодицеясындағы, яғни жамандық мәселесін шешуге жасаған тытырауының орталық аргументі болып табылады. Оның мақсаты – әлемдегі жамандық пен азаптың болуын, оны болдырмауға тиіс, толыққанды жақсы, құдіретті және барлық нәрсені білетін Құдайдың барлығымен үйлестіру болды; осы себепті, атау Лейбництің осы жобаны Құдайдың әділдігін қорғау ретінде қарауынан туындады, атап айтқанда, осындай жамандықтар оған тағылған әділетсіздік айыптарына қарсы. Ол бұл туралы "Монадология" кітабының 53-55-тармақтарында былай жазады: 53. Құдайдың санасында шексіз көп мүмкін әлемдер бар, бірақ олардың тек біреуі ғана болуы мүмкін, сондықтан Құдайдың таңдауына жеткілікті себеп болуы керек, ол оны басқасына қарағанда осыны таңдауға итермелейді. 54. Ал бұл себепті тек осы әлемдердің сәйкестілігінен немесе кемелділік деңгейінен табуға болады, себебі әрбір мүмкін нәрсе өзінің бар болу құқығын өзінің қамтитын кемелділік деңгейіне пропорционалды түрде иеленеді. 55. Осының нәтижесінде ең үлкен жақсылық пайда болады; алайда, Құдайдың даналығы Оған оны білуге, Оның ізгілігі оны таңдауға, ал Оның күші оны жасауға мүмкіндік береді. Бұл өте жинақы түсіндірме болғандықтан, осы бөлімнің қалған бөлігі аргументті кеңірек түсіндіреді. Мәтінде "мүмкін әлемдер" деп айтылса да, бұл мақалада көбінесе "мүмкін әлемдер" дегені жиі қолданылады, ол бірдей нәрсені білдіреді, және оны төменде түсіндіріледі. Лейбниц "Теодицеяда" айтқандай, бұл терминді тек бір планетаға немесе шындыққа ғана қатысты деп түсінбеу керек, себебі ол барлық нәрсенің жиынтығын білдіреді: Мен "Әлем" деп атағанды – барлық нәрсенің толық тізбегі мен жиынтығы, себебі әр түрлі уақытта және әр түрлі жерде бірнеше әлемдердің болуы мүмкін деген сөздерге орын бермеу үшін.

Concept in metaphysics

The phrase "the best of all possible worlds" (; Die beste aller möglichen Welten) was coined by the German polymath and Enlightenment philosopher Gottfried Leibniz in his 1710 work Essais de Théodicée sur la bonté de Dieu, la liberté de l'homme et l'origine du mal (Essays of Theodicy on the Goodness of God, the Freedom of Man and the Origin of Evil), more commonly known simply as the Theodicy. The claim that the actual world is the best of all possible worlds is the central argument in Leibniz's theodicy, or his attempt to solve the problem of evil. Its object was to solve the problem of evil, that is, to reconcile the existence of evil and suffering in the world with the existence of a perfectly good, all powerful and all knowing God, who would seem required to prevent it; as such, the name comes from Leibniz's conceiving of the project as the vindication of God's justice, namely against the charges of injustice brought against him by such evils. from the paragraphs 53–55 of his Monadology, which run as follows:53. Now as there are an infinity of possible universes in the ideas of God, and but one of them can exist, there must be a sufficient reason for the choice of God which determines him to select one rather than another. 54. And this reason is to be found only in the fitness or in the degree of perfection which these worlds possess, each possible thing having the right to claim existence in proportion to the perfection which it involves. 55. This is the cause for the existence of the greatest good; namely, that the wisdom of God permits him to know it, his goodness causes him to choose it, and his power enables him to produce it. Since this is a very compact exposition, the remainder of this section will explain the argument in more words. While the text refers to "possible universes", this article will often adopt the more common usage "possible worlds", which refers to the same thing, which is explained next. As Leibniz said in the Theodicy, this term should not be misunderstood as referring only to a single planet or reality, since it refers to the sum of everything that exists:I call 'World' the whole succession and the whole agglomeration of all existent things, lest it be said that several worlds could have existed in different times and different places.

Мүмкін әлемдер

Лейбниц теориясына сәйкес, мүмкін әлемдер – бірге болуы мүмкін, яғни үйлесімді болатын нәрселердің комбинациялары. Лейбниц үшін бір нәрсе логикалық тұрғыдан мүмкін болғанда ғана мүмкін болады, яғни оның анықтамасы ешқандай қайшылықты қамтымағанда. Мысалы, үйленген жалғызбасты адам мүмкін емес, себебі «жалғызбас» дегеніміз, анықтама бойынша, үйленбеген адам, ал бұл «үйленген» дегенмен қайшы келеді. Бірақ бір мүйізді жылқы, егер оны мүйізі бар жылқы деп анықтасақ, ешқандай қайшылықты қамтымайды, сондықтан мұндай жаратылыс мүмкін, тіпті нақты әлемде болмаса да. Нәрселер бір-бірімен қайшылыққа түспегенде бірге болуы мүмкін. Мысалы, логикалық тұрғыдан Википедияның негізін қалаушы Джимми Уэйлстің туылғаннан кейін көп ұзамай басына аспаннан метеорит түсіп, оны өлтіруі мүмкін. Бірақ белгілі бір әлемде (мысалы, Джимми Уэйлс Википедияны құрған) болған оқиғаның сол әлемде болмауы (яғни Джимми Уэйлс Википедияны құрмаған) логикалық тұрғыдан мүмкін емес. Бұл екі оқиғаның өзі логикалық тұрғыдан мүмкін болғанымен, олар бірге логикалық тұрғыдан мүмкін емес, яғни үйлесімді емес – сондықтан олар бір мүмкін әлемнің құрамына кіре алмайды. Лейбниц §53-те Құдайдың санасында осы мүмкін әлемдердің, яғни үйлесімді жаратылыстардың комбинацияларының шексіз көп екенін айтады. Бұл – Құдай жасай алатын әлемдер, себебі Лейбництің пікірінше, тіпті Құдай да қайшылықты қамтитын әлемді жасай алмайды. "Монадология" еңбегінде ол бұл туралы былай дейді: 31. Біздің ойлау екі үлкен принципке негізделген: біріншісі – қайшылық принципі, оның көмегімен қайшылықты қамтитын нәрсені жалған деп шешеміз және жалғанға қайшы келетін немесе оған қарсы келетін нәрсені дұрыс деп анықтаймыз. 32. Екіншісі – жеткілікті себеп принципі, оның арқасында әрбір фактінің шындыққа немесе бар болуына, әрбір мәлімдеменің шындыққа ие болуына оның осылай болуының және басқаша болмауының жеткілікті себебі болуы керек деп сенеміз. Алайда, көбінесе біз бұл себептерді біле алмаймыз. Лейбниц Құдайдың таңдауының себебі тек ең орынды болуы ғана емес, сонымен қатар Құдайдың кемелді жақсылығынан туындайтынын айтады, бұл Лейбниц қабылдаған Құдай туралы дәстүрлі пікір. Лейбниц §55-те айтқандай, Құдайдың жақсылығы оны ең жақсы әлемді жасауға итермелейді. Сондықтан ең жақсы әлем, немесе Лейбниц осы еңбекте атағандай, «ең үлкен жақсылық» – бар болған әлем болуы керек.

Possible worlds, according to Leibniz's theory, are combinations of beings which are possible together, that is, compossible. A being is possible, for Leibniz, when it is logically possible, i. e., when its definition involves no contradiction. For example, a married bachelor is impossible because a "bachelor" is, by definition, an unmarried man, which contradicts "married". But a unicorn, if defined as a horse with a horn, contains no contradiction, so that such a being is possible, even if none exist in the actual world. Beings are possible together, in turn, when they do not enter into contradiction with each other. For instance, it is logically possible that a meteor might have fallen from the sky onto Wikipedia founder Jimmy Wales's head soon after he was born, killing him. But it is not logically possible that what happens in a given world (e. g. that Jimmy Wales founded Wikipedia) also does not happen in the same world (i. e. that Jimmy Wales did not found Wikipedia). While both of these events are logically possible in themselves, they are not logically possible together, or compossible – so, they cannot form part of the same possible world. Leibniz claims in §53, then, that there are infinitely many of these possible worlds, or combinations of compossible beings, in the ideas of God. These are the worlds which God could possibly bring into existence, since not even God, according to Leibniz, could create a world which contains a contradiction. in the Monadology, which is the work at hand, he described it as follows:31. Our reasoning is based upon two great principles: first, that of contradiction, by means of which we decide that to be false which involves contradiction and that to be true which contradicts or is opposed to the false. 32. And second, the principle of sufficient reason, in virtue of which we believe that no fact can be real or existing and no statement true unless it has a sufficient reason why it should be thus and not otherwise. Most frequently, however, these reasons cannot be known by us. Leibniz claims that God's choice is caused not only by its being the most reasonable, but also by God's perfect goodness, a traditional claim about God which Leibniz accepted. As Leibniz says in §55, God's goodness causes him to produce the best world. Hence, the best possible world, or "greatest good" as Leibniz called it in this work, must be the one that exists.

Жамандық ең жақсы дүниеде

Лейбниц, кем дегенде Августинге дейінгі ұзақ метафизикалық дәстүрді жалғастыра отырып, ғаламның кемелдігін оның "метафизикалық жақсылығы" ретінде қарастырды, ол "болу" немесе "шындық"пен толықтай сәйкес келеді. Ең жақсы әлем – ең жоғары "шындық дәрежесіне", ең үлкен "мәндік мөлшеріне", ең зор "кемелдікке" және "ұғымдылыққа" ие әлем. Жамандық – жақсылықтың жоқтығы, сондықтан Құдай жамандық жасады деудің өзі дұрыс емес. Керісінше, Ол кемшін жақсы әлемді жаратты. Жамандықтың жоқшылық теориясына сәйкес, жамандықтың барлық мысалдары, әлдебір нәрсеге тиіс немесе табиғи болып табылатын жақсылықтың болмауынан тұрады деп талданады. Мысалы, ауру – денсаулықтың жоқтығы, соқырлық – көру қабілетінің жоқтығы, ал жаман мінез – ізгіліктің жоқтығы. Жамандық пончиктегі тесік сияқты бар болуы мүмкін: пончик жасалды, бірақ тесік жасалмады, ол жай ғана толтырылмады – ол жоқ нәрсе. Дегенмен, Лейбниц Құдай әлемді жамандықпен бірге жаратты және онысыз да жарата алатынын мойындады. Бірақ ол жамандықтың болуы міндетті түрде нашар әлемді білдірмейді, сондықтан бұл әлі де Құдай жасай алатын ең жақсы әлем. Шындығында, Лейбниц жамандықтың болуы жақсы әлемді құруға көмектеседі деп мәлімдеді, себебі "жамандық үлкен жақсылықпен қатар жүруі мүмкін" – ол айтқандай, "бөліктің кемшілігі тұтастың кемелдігі үшін қажет болуы мүмкін". Авиценна Құдайдың қамқорлығы осы әлемнің барлық мүмкін әлемдердің ең жақсысы екеніне кепілдік береді деп санайды. Томас Аквинский өзінің Summa Theologiae еңбегінің бірінші бөлімінің 25-ші сұрағының 6-бабында Құдай жасаған нәрсені әрқашан жақсырақ ете алатынын, бірақ тек одан да көп нәрсе жасау арқылы ғана мүмкін екенін айтқан: "Қазіргі жаратылыс ескерілгенде, одан жақсырақ жасай алмайды".

18 ғасыр

Теодиция (1710) жарық көргеннен кейін ондаған жылдар өткен соң болған Лиссабон жер сілкінісінен (1 қараша 1755) кейін Лейбництің философиялық оптимизмі мен теодициясы оның ағартушылық дәуірдегі әріптес философтары мен христиан дін танушыларынан көп сынға ұшырады. Артур Шопенгауэр Лейбництің пікіріне қарсы, біздің әлем мүмкін болатын барлық әлемдердің ең нашарсы болуы керек деп мәлімдеді, себебі егер ол одан да нашар болса, онда оның өмір сүруі мүмкін емес еді.

20 ғасыр

Теодицияны философ Бертран Расселл логикаға қайшы деп санады. Расселл моральдық және физикалық жамандықтар метафизикалық жамандықтан (кемшіліктен) туындауы керек десе, кемшілік – тек қана шектеу. Егер Лейбниц айтқандай, өмір жақсы болса, жамандықтың болуы жамандықтың да жақсы болуын білдіреді. Сонымен қатар, либертариандық христиандық теология (саяси либертариандықпен байланысы жоқ) күнәні қажетті емес, бірақ еркін ерік-жігердің салдарынан туындайтын нәрсе деп анықтайды. Расселл Лейбниц метафизикалық қажеттілік (құдайлық ерік) пен адамның еркін ерігі арасындағы үйлесімсіздік немесе қайшылықты логикалық тұрғыдан дәлелдемегенін айтады. Ол сондай-ақ Лейбниц ұғымдарды талдағанда "белгісіз немесе күмәнді" (О'Брайант) болып көрінеді деп мәлімдейді. Яғни, Лейбниц өзінің пікірлерін жеткізуде сенімсіздік танытады және олардың бір-бірімен үйлесім таппауы оны одан да сенімсіз етеді.

21 ғасыр

Философ Альвин Плантинга Лейбництің теодициясын сынға алып, мүмкін болатын әлемдердің арасында ең жақсысы деген әлем жоқ деп таластады, себебі әрқашан одан да жақсы әлемді елестеуге болады, мысалы, бір адамгершілік тұрғысынан жақсырақ адам бар әлемді. Философ Уильям К. Лейн Плантинганың сын-пікірінен Лейбницті қорғады және Лейбництің теориясының пантеистік салдары бар екенін айтты:

Лейбництің теодициясын Құдай ең жақсысын жаратуға тиіс деп санайтын Джастин Дейли және жаратылыстағы жақсылықтар мен жамандықтар математикалық қажеттілікпен байланысқандықтан, оларды құдайлық күшпен бөліп қарау мүмкін емес деп дәлелдеген Джеймс Франклин қорғады.