Кіріспе

Неміс ханшайымы, оның тәтесі Гессен және Рейн ханшайымы Елизавета (Elisabeth Marie Alice Viktoria; 11 наурыз 1895 – 16 қараша 1903) – Гессен және Рейннің неміс ханшайымы, Гессен және Рейннің ұлы герцогы Эрнст Людвигтің және оның бірінші әйелі, Саксен-Кобург және Гота ханшайымы Виктория Мелитаның жалғыз қызы. Ол әкесінің әжесі, Пруссия ханшайымы Елизаветаның құрметіне аталған. Әкесінің қарындасы да осы есіммен аталған, ал жас ханшайым мен оның тәтесі екеуі де Элла деп лақап аталған. Елизаветаның ерте қайтысы оның ағасы, император Николай II-ге арналған удың салдарынан болды деген қауесет болған, бірақ сот дәрігері оның қаушатыр тифтен қайтыс болғанын, бұл ластанған судан ішкендіктен болуы мүмкін екенін айтқан.

Туу

Эльзабеттің ата-анасы, «Эрни» және «Дуки» деген лақап атымен танымал, олардың ортақ әжесі, королева Викторияның ықпалымен үйленген бірінші туыстар еді. Бұл неке бастапқыда бақытсыз болды. Елизавета дүниеге келген кезде Виктория Мелита он сегіз жаста еді. Ол Елизаветаны жақсы көретін, бірақ Эрнсттің қызына деген шексіз құлшынысына бәсекелесе алмайтынын сезінді. Эрнст, Елизавета тіл білмей тұрып, оны тек өзі ғана түсіне алатынына сенді. Алты айлық шағында оны жаңа балалар бөлмесіне көшіруді жоспарлағанда, әкесі оның түстер таңдаулары бойынша «ақылдасты». Ол, қызға қызғалдақ түстің бір белгілі реңін көрсеткенде, қыздың «қуанышпен қылықтағанын» айтты. Содан кейін Эрнст балалар бөлмесін қызғалдақ түстерімен безендірді. Кейін ол қызы үшін жеке бағында ойын үйі салды. Ересектерге кіруге тыйым салынды, бұл патшалық медбикелер мен тәрбиешілерді қатты ашуландырды, олар ойын тоқтағанша және балалар сыртқа шыққанша шыдамсыздықпен сыртта жүріп, күтіп отырды.

Балалық шақ

Маргаретта Эгар, патша Николай II-нің қыздарының тәрбиешісі, Елизаветті "көк түсті, сұлу, әдемі қыз, кең сұр көздері мен қара шашының көптігімен ерекшеленді. Ол бет-әлпетімен ғана емес, мінез-құлқымен де анасына ұқсады". Төрт жасар Елизавета кішкентай сіңлісін қалап, әпкесі мен ағасын ата-анасына оның әке жағынан туған ағайындыларының біреуін, Татьяна немесе Марияны асырап алуға рұқсат етуге көндіруге тырысты. Оның ата-анасы 1900 жылы өлі туған ұлдары болды. Ол әжесі, Виктория патшайымның сүйіктісі еді, ол кішкентай қызды "қымбатым" деп атады. Виктория патшайым бақытсыз некеде тұрған Виктория мен Эрнстке Елизавета үшін ажырасуға рұқсат бермеді. 1899 жылы Елизавета патшайым Викторияны бірінші болып көруге және сексенінші туған күніне құттықтауларын қабылдауға шақырды. Елизаветаның анасы, Саксен-Кобург және Готаның жесір герцогинясы, бес жасар Елизаветаны 22 қаңтарда 1901 жылы өлім төсегіндегі королева Викторияны көруге әкелді. Патшайым қайтыс болғаннан кейін, баланы оның денесін көруге алып кетіп, оның әжесі періштелермен бірге болғанын айтты; "бірақ мен қанаттарды көрмеймін", - деп сыбырлады Елизавета. Елизавета королева Викторияның жерлеу рәсімі кезінде екінші туысы, Йорк ханзадасы Эдуардтың (отбасы мен достары Дэвид деп атады, кейін 1936 жылы король Эдуард VIII болады) қасында отырды. "Дэвидтің әпкесі Мод былай деп жазды: "Ол рәсім кезінде өте жақсы мінез-құлық танытты, және оны қорғап, көбінесе мойнына ұстап жүретін жас Гессен қызының қолдауымен болды. Олар өте әдемі жұп сияқты көрінді". 1901 жылы қазанда королева Виктория қайтыс болғаннан кейін Елизаветаның ата-анасы ажырасты. Оның анасы бұрынғы махаббатын қайта жақтандырды, басқа бір туысы, оның болашақ күйеуі, Ресейдің Ұлы князі Кирилл Владимирович. Оның әкесі, анасы жазған хаттарға сәйкес, үй қызметшілерімен әуесқойлыққа түскені анықталды. Ата-анасының ажырасуы Елизаветаның жылын Дармштадт пен анасының Кобургтегі жаңа үйі арасында бөліп отыруына себеп болды. Басында Елизавета анасына сенімсіздікпен қарады және ажырасуды жек көрді, бірақ Виктория 1902 жылдың көктемінде Елизаветаға барған кезде қызымен қарым-қатынасын жақсартуға бар күшін салды. Ол толыққанды сәттілікке жете алмады, бірақ Виктория қызының керемет атшы болуына қуанды. Маргарет Эйгер баланың көздерін "өзі көрген ең қайғылы көздер" деп ойлады. "Оған қарап, мен сол кең сұр көк көздердің не көріп, балалық бетке осындай қайғылы көзқарас әкелгенін ойладым", - деп жазды ол. Эгарға Елизаветаның өз өлімін алдын ала сезінгендігі қызық болды, өйткені ол өзінің туысы, Ұлы герцогиня Ольга Николаевнаға "Мен бұны енді ешқашан көрмеймін" деп жиі айтқан. Алайда, Елизаветаның қайғылы көздеріне қарамастан, ол әдетте мейірімді, бақытты бала еді, ол туыстары дауласқан кезде татуластыруға тырысты. Елизаветаның күтушісі оны "балашым" деп атады, түн ортасында Елизаветаны оятып, оны бала бөлмесінің терезесіне отырғызып, төмендегі алаңда жайылған ойынды көруге мүмкіндік берді. Оның өлімінен кейін жасалған аутопсия оның қаушатыр тифтен қайтыс болғанын растады, бірақ ол патшаға арналған уланған тағамнан жеген деген қауесет тарады.

Жерлеу және мұра

Елизаветаның денесі Дармштадтқа қайту үшін Николай II сыйлаған күміс сандыққа салынды. Әкесі ақ түсті жерлеу рәсімін ұйымдастырды, қара түс орнына ақ киімдер, ақ гүлдер және процессия үшін ақ аттар қолданылды. Ернст былай деп жазды: "Мыңдаған адамдар жерлеу процессиясын көруге келді және олардың бір үнмен жылағанын естіп тұрдым". Оның туысы, император Вильгельм II, баласының өліміне қатты қайғырып, келесі күні патша Николай II-ге хат жазды. "Волфсгарденде болған күні ол қаншалықты шаттық пен қуанышқа толы болды, өмірге, көңіл көтеруге және денсаулыққа толы еді! Қасіретті Ерни үшін, сол кішкентай ғажайып қызды жақсы көріп, оған табынған ол үшін қандай ауыр соққы!" Елизавета Гессен ұлы герцогтік отбасының басқа мүшелерімен бірге Розенхейге жерленді. Кейіннен оның қабірін күзету үшін мармардан жасалған періште орнатылды. Елизавета мен Эрнстке соңғы құрмет ретінде Виктория Мелита оның некесінде алған Гессен орденінің белгісін Елизаветаның табытына салды. Ернст қызының өлімі туралы естелікпен отыз жылдан кейін де қиналды. "Менің кішкентай Елизаветам – менің өмірімнің шуағы еді", – деп жазды ол естеліктерінде.