Кіріспе

Бахаи Эсперанто лигасы (БЭЛ) – Эсперанто тілін білетін бахаилердің ресми ұйымы. Ол 1973 жылдың 19 наурызында Дүниежүзілік Әділет Үйінің бекітуімен құрылды.

Бахаи діні мен эсперанто

Бахаи діні халықаралық көмекші тілді енгізуді жақтады, ол ана тілімен бірге әлемнің барлық мектептерінде оқытылуы тиіс (Бахаи діні және көмекші тіл туралы қараңыз). Бұл – Бахаулланың адамзаттың біртүтастығын, берік бейбітшілікті орнату және адамзат мәдениетін дамыту үшін қоятын алғышарттарының бірі. Сондықтан Бахаи қауымының Эсперанто қозғалысымен байланысының ұзақ тарихы бар екеніне таңданудың қажеті жоқ. Эсперантоны Абдул-Баха жоғары бағалаған. Бахаилер осы тілді пайда болған сәттен бастап, бүгінгі күнге дейін үйреніп, Эсперанто қозғалысын белсенді түрде қолдап келеді. Бахаулла әлем үкіметтеріне ортақ жазу мәселесін шешуді және халықаралық тілді қазіргі ұлттық тілдердің ішінде таңдауды немесе осы мақсат үшін жаңа тіл жасауды тапсырды. Осы себепті Бахаилер Эсперантоны немесе басқа да бір тілді тікелей қолдаудың орнына, мұндай тілді енгізудің маңыздылығына көбірек мән береді. Бахаулланың өзі Алтыншы Ышрақта Дүниежүзілік Әділет Үйіне тіл мәселесін шешуді жүктеді: «Бұрынғы хаттарымызда Әділет Үйінің қамқоршыларына қазіргі тілдердің ішінде біреуін таңдауды немесе жаңа тілді қабылдауды бұйырдық». Ал бұл мекеме 1980 жылғы 8 маусымдағы хатында былай деді: «Бұл міндет бір жағынан әлем үкіметтеріне, екінші жағынан Әділет Үйіне жүктелген». Осы кең мәселе бойынша Бахаи мәтіндері көп және терең, олар әртүрлі жерлерде бес тілге – араб, ағылшын, эсперанто, парсы және испан тілдеріне – жағымды сілтеме жасайды. Сондықтан 1980 жылғы хаттың келесі сөйлемі: «Бұл қалай орындалатынын қазір көру мүмкін емес» дегенін түсіну оңай. Абдул-Баханың «әрбір бізден Эсперантоны оқуды» қаншалықты жиі және шұғыл сұрағаны, оның осы тілдің жағдайына қарамастан, және Шоги Эфенди оны Абдул-Баханың «қайта-қайта айтқан және ерекше назар салған кеңесі» ретінде түсіндіргені бәрімізге мәлім. Алайда, тіл мәселесі діннің мәні сияқты, әрқашан интеллектуалды өлшемнен жоғары рухани және мистикалық мәселе болып келді. Осы Бахаи қағидасы жүйелі және кеңінен талқыланса, бұл процесс жақсырақ түсініледі және таңдау мәселесіне қатысты даулардың алдын алуға болады, өйткені ағылшын тілінің үстемдігін сақтап қалуы немесе мандарин тілінің үстемдігіне ие болуы 19 ғасырдағы қай ұлттық тілдің үстем болғаны сияқты өтпелі мәселелер. Осындай ойыншық даулар жалпыға ортақ көмекші тілдің қағидасы дұрыс талқыланып, түсінікпен қабылданғанда жойылады.

Бахаи эсперанто лигасы

1920 және 30-жылдары Марта Рут, Лидия Заменхоф және Герман Гроссман сияқты белгілі бахаилер – бахаилік «La Nova Tago» эсперанто журналының негізін қалаушы – эсперанто қозғалысында белсенділік танытты. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Бахаи халықаралық қауымдастығының Женевадағы кеңсесі осы қызметті жалғастыра алды, бірақ ол тек бірнеше жылға созылды. 1950 және 60-жылдары Адельберт Мюльшлегель және Роан Орлофф Стоун сияқты жеке тұлғалар бұл жұмысты қайта қолға алды. Осының табиғи нәтижесі ретінде 1970 жылдардың басында Бахаи Эсперанто лигасы құрылды, бұл бахаи эсперантистерінің қызметін кеңірек негізге қойды.

Бахаи эсперанто лигасының құрылуы

Бахаи эсперантистерінің бірлестігін құру идеясы 1960 жылдардың басында, әсіресе 1966 жылы Будапештте өткен Эсперанто әлемдік конгресі алдында күшейе бастады. Адельберт Мюльшлегель бұл мақсатқа жету үшін күш салды, бірақ бастапқыда көп нәтижеге қол жеткізе алмады. 1971 жылы Пауло Аморим Кардосо Бразилияда дінін қабылдағаннан кейін, оның және АҚШ-тағы Роан Орлофф Стоунның көмегімен ынтымақтастық идеясы тез арада іске асырылатын жобаға айналды. 1971 жылдың шілдесінде Бразилиядағы Форталезаның жергілікті рухани ассамблеясының хатшысы болған Кардосо, сол ассамблея атынан "біздің халықаралық бахаи эсперанто ұйымын құру ниетіміздеміз" деп жазды. Ол хатқа ұйымның негізгі мақсаттарын, яғни бахаи әдебиетін эсперанто тілінде жариялау, бахаи сенімін эсперантистер арасында тарату және бахаи қауымдастығында эсперанто тілін насихаттауды анықтаған конституцияның алғашқы жобасын қоса берді. Сондай-ақ, ол хатына Бразилиядағы (8), Үндістандағы (1), Испаниядағы (1), Ирандағы (1), Португалиядағы (1) және АҚШ-тағы (6) бахаи эсперантистердің тізімін (барлығы 18 есім) қоса берді. Кардосоның хаты осы 18 адамға жолданған болуы мүмкін. Оның хатына Роан Орлофф Стоун жасаған тағы бір тізім қоса берілген, онда 13 елден 47 адамның есімдері мен мекенжайлары бар, олардың жартысы АҚШ-та. Сонымен қатар, Кардосо "Komuna Bahaa Letero" ("Қоғамдық бахаи хабарламасы") атты хабарлама жасай бастады, ол кейіннен ресми BEL хабарламасына айналды. Портлендте (Орегон штаты, АҚШ) өткен 57-ші Эсперанто әлемдік конгресінде қатысқан тоғыз бахаи бірлесіп кеңесіп, бахаи эсперанто ұйымын құруға рұқсат беру үшін Әлемдік Әділет Үйіне хат жазуды шешті. "Құдай ісінің қолы" Адельберт Мюльшлегельмен кеңескеннен кейін, ол бұл ұсынысқа "құштарлықпен" қарады, Әлемдік Әділет Үйі 19 наурыздағы 1973 жылғы хатында келісім берді (18.19.129 БЕ), бұл күн Бахаи Эсперанто Лигасының туған күнін белгілейді. "Komuna Bahaa Letero" журналының 5-шы санында (1973 жылдың сәуірі) Әділет Үйінің келісімі жобаның бастамашыларына таныс барлық бахаи эсперантистеріне жарияланды. Сонымен қатар, Лигаға мүшелікке өтініш беру формалары және Лиганың бірінші басқару комитетін сайлауға арналған дауыс беру бюллетеньдері жіберілді. Бұл сайлау жергілікті рухани ассамблея сайлау принциптері бойынша жүргізілді (әрбір мүше барлық мүшелерден тоғыз адамды, кандидаттарды көрсетпей дауыс берді). 1973 жылдың 30 шілдесінде Лига хабарлағандай, сайлау нәтижесі жарияланды, оған барлығы 30 мүше қатысты: Пауло Аморим Кардосо (Бразилия), Роан Орлофф Стоун (АҚШ), Хабиб Тахерзаде (Израиль / Бахаи Әлемдік орталығы), Адельберт Мюльшлегель (Швейцария), Бадиолла Самими (Иран), Мануэль де Фрейтас (Португалия), С. С. Гупта (Индия), Чагзин Ким (Корея), Леонора Стирлинг Армстронг (Бразилия). Басқару комитетінің өкілеттігі үш жылға белгіленді. "Komuna Bahaa Letero" журналының 9-шы санында (1973 жылдың қарашасы) "БЭЛ қазір 14 елде 73 мүшесі бар: АҚШ 27, Бразилия 24, Канада 4, Иран 4, Испания 3, Италия 2, Португалия 2, Аргентина 1, Австрия 1, Германия 1, Израиль 1, Корея 1, Нидерланды 1, Швейцария 1" деп жарияланды. Ал келесі санында, 10-шы санында (1974 жылдың қаңтары) былай деп жарияланды: "Біздің жақсы көретін Бахаи Эсперанто Лигасының бірінші басқару комитетінің есімдері: Төраға: Адельберт Мюльшлегель (Германия), төрағаның орынбасары: Хабиб Тахерзаде (Израиль), хатшы: Пауло Аморим Кардосо (Бразилия), хатшының орынбасары: Роан Орлофф Стоун (АҚШ), қазынашы: Мануэль де Фрейтас (Португалия), қазынашының орынбасары: Леонора Стирлинг Армстронг (Бразилия)". Сондай-ақ, бұрынғы шешімге сәйкес, алғашқы басқару комитеті сайланғанға дейін мүше болғандардың барлығы автоматты түрде БЭЛ-дің құрылтайшы мүшелері ретінде қарастырылатыны хабарланды; 17 елде 80 мүше болды.

Алғашқы іс-әрекеттер

Жаңа мүшелерді тарту міндетінен басқа, Лиганың алғашқы іс-әрекеттерінің бірі Бахаи діні туралы негізгі ақпаратты эсперанто тілінде жариялау болды. Лига сонымен қатар Бахаи терминологиясының эсперантодағы мәселесіне назар аударды, мысалы, Бахаи күнтізбесінің 19 айының атаулары ("Коммуна Бахаа Летеро" журналының 15-шы санында, 1975 жылғы мамыр, Бахаи және Григориан күнтізбелерінің қатар қойылған күнтізбесі тіркелген). Лига Дүниежүзілік Эсперанто қауымдастығына (Universala Esperanto Asocio, UEA) БЭЛ-ді "kunlaboranta faka asocio" (UEA-ның ынтымақтастыққа бағытталған мамандандырылған кіші тобы) ретінде ресми мойындау үшін де өтініш жасады. Лиганың осы мәртебеге қол жеткізуі келесі жылы өткен Бүкіләлемдік эсперанто конгресінде мақұлданды. Олардың жетістіктеріне қарамастан, жаңа Лига үшін алғашқы жылдар оңай болған жоқ. Лига мүшелері ғана емес, басқару комитетінің мүшелері де әлемнің түкпір-түкпіріне шашырап кеткен. Осы географиялық шашыраңқылық бірлескен іс-қимылға кедергі келтірді, сондықтан көптеген іс-әрекеттер жеке тұлғалар тарапынан жүзеге асырылды және көбінесе БЭЛ хатшысының бастамасымен іске асырылды. Алғашқы хатшы Паулу Аморим Кардосо (Бразилия) болды. Оның жұмысын Роан Орлофф Стоун (АҚШ) толықтырды, ол Лиганың дамуына маңызды үлес қосты және 1976-1988 жылдар аралығындағы барлық Эсперанто әлемінің конгресстеріне қатысты. Осындай жетекші күш пен бірнеше адал мүшелердің қолдауымен Бахаи діні осы конгрестердің әрқайсысында жақсы өкілдік етілді. 1976 жылы Джон Т. Дейл БЭЛ хатшылығына өтті. Өзінің ізашары П. А. Кардосо сияқты, ол да Лиганың қалыптасуына үлкен үлес қосты. Ол БЭЛ-ді дамытуға көптеген идеялар енгізді және көптеген жаңа материалдарды жариялауға қатысты бірқатар жобаларды бастады. Сонымен қатар, ол "BEL Newsletter" басылымын редакциялау міндетін алды, оған "BELmonda Letero" деген жаңа ат берді. Атауын "BEL әлемдік хаты" деп аударуға болады, бірақ эсперанто тіліндегі алғашқы сөздің ойындылығы ("belmonda" – "әдемі әлем" дегенді білдіреді) аудармада жоғалады.

Іздестірулер, кедергілер және жетістіктер

Тіпті алғашқы құрылған жылдарынан кейін де Лига географиялық бөліну мәселесімен қиындыққа тап болды; басқару комитеті БЭЛ мүшелерінің көпшілігімен жеке таныса алмады. 1979 жылы Ирандағы бахаи эсперантистерімен (1976 жылғы сайлау тізімінде 16 адам болған) байланыс үзілді, себебі Ислам революциясынан кейін Батыспен хат алмасу осы мүшелер үшін қауіпті болар еді. Джон Дейл өзінің міндетін "бахаилердің эсперанто тіліне қатысты кең таралған түсініксіздігін түзету" деп белгіледі. Ол олардың көпшілігі болашақ әлемдік тіл ретінде ағылшын тілін жақтағанын, ал қалғандары эсперантоны осы рөлге лайықты кандидат деп санағанын, бірақ Әлемдік Әділдік Үйінен тиісті өтініш келгенше оны үйренуге дайын болмағанын анықтады. "БЕЛ-дің қызметіне қатысты осындай түсініксіздік пен қарсылықты жеңу үшін мен келесі міндеттерді өз мойныма алдым: 1) бахаи жазбаларынан эсперанто және тіл мәселесі туралы цитаталарды жинау; 2) бахаи эсперанто құжаттарын жинау және түрлі бахаи мәтіндерін эсперантоға аудару; 3) бахаилер мен эсперантистер арасында БЕЛ туралы хабар тарату үшін ағылшын және эсперанто тілдерінде ақпараттық материалдар мен негізгі құжаттарды дайындау және тарату." Джон Эсслемонттың "Бахаулла және жаңа дәуір" кітабын – Бахаи дініне ең көп таралған кіріспесін – эсперанто тіліне аударуды Марта Рут бастап, Лидия Заменхоф аяқтады. Бұл аударма, "Бахаулла және жаңа дәуір", 1978 жылы қайта басылып, түзетулер, қосымшалар және қосымша енгізілгеннен кейін, осы кезеңнің маңызды жетістіктерінің бірі болды. Сонымен қатар, 1976 жылы Джон Дейл редакторлық еткен БЕЛ төрт тілде (португал, испан, эсперанто және ағылшын) "Unueco kaj universala lingvo" (Бірлік және әмбебап тіл) атты брошюра жариялады. 1977 жылы "Bahaaj Respondoj" (Бахаи жауаптары) брошюрасы, ал 1981 жылы Бахаулланың маңызды жазбаларының бірі "La Kaŝitaj Vortoj" (Жасырын сөздер) жарық көрді. 1979 жылы Дейл барлық Ұлттық Рухани Ассамблеяларға "BELmonda Letero" көшірмесін қоса отырып, БЕЛ-дің бар екенін және ұлттық бахаи қауымдастықтарының ынтымақтастығын алу мақсатымен хат жіберді. Сондай-ақ Дейл Әлемдік Әділдік Үйіне хат жолдап, одан "эсперанто тілін тәжірибелік түрде енгізудің және бахаилерді тіл үйренуге ынталандырудың жолдарын қарастыруды" сұрады. Бұрын Кардосо да осындай өтініш білдірген еді. Бірақ тағы да нәтиже болмады. Әлемдік Әділдік Үйі өз ұстанымын өзгертпеді: бахаи эсперанто қозғалысының мақсаттарына үлкен құрмет көрсеткенімен, ол бахаи қауымдастығына эсперантоның ресми емес енгізілуіне (тіпті уақытша болса да) қарсы болды, халықаралық көмекші тіл принципін, нақты ұсынысты емес, бахаилер қолдайтынын баса көрсетті. Сол кезде Кардосо өзінің барлық күш-жігерінің нәтижесіз болғанына қатты ренжіп, бірнеше жылдан кейін діннен шығып кетті.

Пекин мен Варшавадағы дүниежүзілік конгресстерден кейінгі жаңалықтар

1980 жылдардың екінші жартысында белсенділіктің орталығы Америкадан Батыс Еуропаға, әсіресе Германияға қарай жылжи бастады, және осы кезеңде Лига дамып, өркендеді. Мұның бір себебі – бахаилер арасында эсперанто «темір перде» деп аталатын елдерге кіруге мүмкіндік беретін «кіреберіс билеті» ретінде танылды, ал бұл елдерге бахаи діні алдыңғы онжылдықтарда қол жеткізе алмаған еді. Осыған байланысты, 1986 жылы Пекинде өткен Эсперанто әлемдік конгресіне шамамен он БЕЛ мүшесі, дерлік бірдей елдерден қатысты, содан кейін 1987 жылы Варшавада өткен жүз жылдық конгреске бұрын-соңды болмаған көптеген бахаилер (20 түрлі елден 50-ге жуық адам) қатысты. Лиганың негізгі құрамынан басқа, Германияда, АҚШ-та, Ұлыбританияда және Швейцарияда (1993 жылы Болгария қосылды) бахаи эсперанто комитеттері немесе қосалқы топтар құрылды және олардың кейбіреуі бүгінге дейін жұмыс істеп келеді. 1987 жылы Польшаның Краков қаласында өткен «Internacia Junulara Kongreso» (IJK, Халықаралық жастар конгресі) кейін Лига жастар бөлімін, JuBEL деп аталатын бөлімді құра алды, ол бірнеше жыл бойы жас бахаи эсперантистерінің жыл сайынғы Халықаралық жастар конгрестеріне (IJK) қатысуын және бахаи тақырыптарының конгресс бағдарламаларына енгізілуін ұйымдастырды. 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында БЕЛ сонымен қатар «BELaj Tagoj» (BEL күндері немесе «Сұлу күндер») деп аталатын, бірнеше күндік дін туралы семинарлар сериясын ұйымдастырды, олардың үшеуі Польшада, біреуі Болгарияда және біреуі Словакия Республикасында өтті. 1992 жылы поляк журналисі, УЕА (Universala Esperanto Asocio: Universal Esperanto Association) вице-президенті Роман Добрынски Венада өткен Эсперанто әлемдік конгресінде Хайфада (Израиль) орналасқан Бахаи әлемдік орталығы мен дін туралы түсірген «Ŝafejo de la Naŭa Profeto» (Тоғызыншы пайғамбардың қой қорасы) атты фильмінің эсперанто нұсқасын таныстырды. Бахаи эсперанто әдебиеттерін шығаруда да жетістіктер болды; мысалы, түрлі-түсті басылған екі тартымды брошюра: «La Vojo al Paco» (Тыныштыққа жол) және «La Bahaa Kredo» (Бахаи діні), сондай-ақ өте маңызды «La Promeso de Monda Paco» (Әлемдік бейбітшілік уәдесі) атты басылым. 1989 жылы БЕЛ О. П. Гайдың «Unueco en Diverseco» (Біртұтастықтағы бірлік) атты белгілі жинағын басып шығаруға үлкен үлес қосты. 1992 жылы БЕЛ Бахаулланың жазбаларынан «Perloj de l'Saĝo» (Даналықтың інжу-маржандары) атты шағын жинақты да жариялады. Джон Т. Дейл «BELmonda Letero» жобасын дамытуға және кеңінен таратуға тырысқаннан кейін, ол тез арада 2-6 беттен тұратын қарапайым хабарламаға дейін азайып қалды. Ол барлық БЕЛ мүшелері үшін жаңалықтар хаты ретінде жұмыс істей береді және оларға жазылусыз автоматты түрде таратылады. Онда мүшелік туралы ақпарат, маңызды мекенжайлар, басқару комитетінің мәлімдемелері, әртүрлі елдердегі іс-шаралар туралы жаңалықтар және Бахаи жазбаларынан үзінділер бар. Ол бүкіл әлемдегі БЕЛ қауымдастығының маңызды байланыс құралына айналды.

BEL бүгінгі күні

Белге мүшелік саны жылдар бойы 400-ден астамға дейін өсті, бірақ 1990-шы жылдардың басындағы мүшелік санын бағалау оны шамамен жартысына дейін төмендеткенін көрсетті. 2005 жылы БЕЛ-дің 64 елде 410 мүшесі болды. Осы кезде БЭЛ мүшелерінің көп бөлігі Болгарияда (59), Германияда (56), АҚШ-та (45), Ресейде (35) және Ұлыбританияда (21) шоғырланған болатын. Бастапқыда мүшелік жарнасы алынбады және Ұлттық рухани кеңестер мен басқа бахаи көздерінен түскен кейбір қайырымдалықтардан басқа, Лиганың қызметі мүшелерінің ерікті үлестерімен қаржыландырылды. Соңғы жылдары БЭЛ Эсперанто әлемдік конгрестеріне белсенді қатысуға, эсперанто журналдарында бахаи мақалаларын жариялауға және маңызды бахаи құжаттарын аударуға күш салды: мысалы, 1996 жылы «La Promeso de Monda Paco» (Әлемдік бейбітшілік уәдесі), 1992 жылы «Baháʼu'lláh» толық аударылды, ал 1996 жылы «La prospero de la homaro» (Адамзаттың гүлденуі) және «Turnopunkto por Ĉiuj Nacioj» (Барлық ұлттар үшін шешімді сәт) сияқты тұжырымдамалар жарық көрді. БЭЛ сондай-ақ бахаи қауымдастығына эсперанто тілі мен эсперанто қозғалысы туралы ақпарат беруге тырысты. Лиганың құрылғанына 25 жыл толуына орай, «Bahaismo kaj Esperanto. Festlibro okaze de la dudekkvinjariĝo de la Bahaa Esperanto Ligo» (Бахаизм және эсперанто. Бахаи эсперанто лигасының 25 жылдығына арналған естелік жинақ) атты 60 беттік брошюра жарық көрді. Бұл брошюрада БЭЛ бахаилар мен эсперантистер арасындағы қарым-қатынас пен ынтымақтастықтың тарихын қамтиды. Универсалды эсперанто қауымдастығының (UEA) және БЭЛ президенттерінің құттықтау сөздерінен кейін Бернхард Вестерхоффтың бахаилар мен эсперантистер арасындағы қарым-қатынастың өзгеруі және толыққанды үйлесімді болмауы туралы эссесі келтірілген. Содан кейін Лидия Заменгофтың және оның өміріне арналған екі эссе берілген, олар Заменгофтың кіші қызының бахаи дінінде рухани үй тапқанын көрсетеді. Халықаралық тіл мәселесі және әсіресе эсперанто туралы бірнеше бахаи мәтіндері, соның ішінде БАХА-ның БҰҰ-ға халықаралық тілді қабылдау туралы жақындағы ұсынысы осы тақырып бойынша бахаи көзқарасын түсіндіру үшін пайдаланылды. Ұзақ эссе бахаилар мен эсперантистер арасындағы қарым-қатынастың тарихи дамуын, белгілі бахаи эсперантистерінің өмірбаянын ұсынады және БЭЛ-дің дамуын сипаттайды. Соңында бахаи дініне кіріспе және эсперанто тіліндегі бахаи әдебиетінің шолуы осы 60 беттік кітапшаны аяқтайды. Джон Дейл бастамасымен жүзеге асырылған БЭЛ жобаларының бірі – халықаралық қосымша тіл қағидасына қатысты бахаи жазбаларынан мәтіндерді жинақтау. Бұл жобаны кейін Бернхард Вестерхофф қолға алды, содан кейін Грегори Пол Мейжеске тапсырылды, ол 2015 жылы ағылшын тіліндегі қосымша тіл туралы бахаи үзінділерінен аннотацияланған жинақты жариялады, ал 2019 жылы эсперанто тіліндегі аудармасы жарық көрді.