Қоғам мен мәдениет эволюциясы: көп сызықты эволюция теориясы, 19 ғасырғы бір сызықты эволюциядан айырмашылығы, этноцентризмсіз талдау, тарихи контекст.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Әлеуметтік теория
Social theory
Көптізбелік эволюция – қоғамдар мен мәдениеттердің эволюциясы туралы 20 ғасырдағы әлеуметтік теория. Ол әртүрлі әлеуметтанушылар мен антропологтардың көптеген бәсекелес теорияларынан құралған. Бұл теория эволюционистердің жалпылама тұжырымдар жасауға аса қызығушылық танытқан біржола эволюция теорияларының ескі, 19 ғасырлық жиынтығын ығыстырды. Классикалық әлеуметтік эволюционизмге сын айту кеңінен қабылданған кезде, қазіргі антропологиялық және социологиялық тәсілдер өз алдыңғыларына жасалған сынға жауап ретінде өзгерді. Қазіргі заманғы теориялар негіссіз, этноцентрикалық болжамдардан, салыстырулардан немесе бағалаулардан сақтануға тырысады; әрбір қоғамды өз тарихи жағдайында қарастырады. Осы жағдайлар мәдениеттің жалпылануын және эволюцияның гипотетикалық сатыларын сынға түсетін мәдени релятивизм және көптізбелік эволюция сияқты жаңа теориялардың пайда болуына мүмкіндік берді.
Multilineal evolution is a 20th century social theory about the evolution of societies and cultures. It is composed of many competing theories by various sociologists and anthropologists. This theory has replaced the older 19th century set of theories of unilineal evolution, where evolutionists were deeply interested in making generalizations. When critique of classical social evolutionism became widely accepted, modern anthropological and sociological approaches have changed to reflect their responses to the critique of their predecessor. Modern theories are careful to avoid unsourced, ethnocentric speculation, comparisons, or value judgements; more or less regarding individual societies as existing within their own historical contexts. These conditions provided the context for new theories such as cultural relativism and multilinear evolution, which criticizes the generalization of culture and hypothetical stages of evolution.
Тарих
1940 жылдар шамасында американдық антропологтардың біразы бірсызықты эволюционизм мен әмбебап эволюционизм идеяларын қабылдамай, көпсызықты эволюционизм идеясына қарай бет бұрды. Уайт кең, әмбебап схемалармен ойлады, ал Джулиан Стюард сияқты антропологтар шектеулі, көпсызықты стратегияны қолдануды ұсынды. Стюард 19 ғасырғы прогресс тұжырымын қабылдамады, керісінше Дарвиннің «бейімделу» түсінігіне назар салды, барлық қоғамдар қоршаған ортаға бір жолмен немесе екіншісімен бейімделуге тиіс екенін, бірақ бұл процестің мәдениеттер арасында өзгеше болуы мүмкін екенін айтты. Осылайша Джулиан Стюард көпсызықты эволюцияны мәдени экология идеясымен байланыстырды. Бұрын мәдени эволюция биологиялық эволюция сияқты қарастырылған, бірақ көптеген антропологтар бұл салыстыруға тез келіспеді. Стюард биологиялық эволюциядан өзгешелігі, мәдени эволюцияда әлемнің әртүрлі бөліктеріндегі мәдени үлгілер генетикалық тұрғыдан байланысты емес деп есептелетінін, бірақ бірсызықты эволюцияда олардың параллель тізбектерден өтетіні айтылған еді. Көпсызықты эволюциялық теория мәдени даму процесін технологиялық жаңалықтар арқылы табиғат ресурстарын игеру және сыртқы мәдени ықпалға төңкерілу ретінде қарастырады. Осы бейімделу процесі арқылы мәдениеттер «жаңалықтар» деп аталатын жаңа қасиеттерді қалыптастырады, ал «диффузия» арқылы сыртқы мәдениеттерден жаңа заттар қолжетімді болады. Әр антропологтың көпсызықты эволюцияға қатысты теориясы аздап өзгеше болғанымен, көпшілігі белгілі бір эволюциялық өзгерістердің барлық мәдениеттерде бірдей бола бермейтініне, бірақ барлық адам қоғамдарының жалпы эволюцияға ұшырайтынына немесе дамитынына келісті. Питер Вайда мен Рой Раппапорт сияқты басқа антропологтар Уайт пен Стюардтың жұмыстарын дамытуға немесе оларға жауап беруге тырысты, мысалы, мәдени экология мен экологиялық антропология теорияларын жасады. 1950 жылдардың соңында Стюардтың шәкірттері Эрик Вольф және Сидни Минц мәдени экологиядан марксизмге, Әлемдік жүйелер теориясына, Тәуелділік теориясына және Марвин Харристің мәдени материализміне көшті.
Around 1940, a number of American anthropologists began rejecting the ideas of unilinear evolutionism and universal evolutionism, and began to move towards the idea of multilinear evolutionism. White thought in broad, universal schemes, while anthropologists such as Julian Steward preferred to use a more limited, multilinear strategy. Steward rejected the 19th century notion of progress, and instead called attention to the Darwinian notion of "adaptation," arguing that all societies had to adapt to their environment in some way, but that the process could differ between cultures. Julian Steward thus linked multilinear evolution with the idea of cultural ecology. Cultural evolution had previously been treated much like biological evolution, but many anthropologists were quick to dismiss this comparison. Steward wrote that unlike biological evolution, in cultural evolution it is assumed that cultural patterns in different parts of the world are genetically unrelated, and yet they were said in unilinear evolution to pass through parallel sequences. The multilineal evolutionary theory views the process of cultural development as an adaption to nature's resources through technological breakthroughs, as well as coping with outside cultural influence. Through this adaptation process, cultures form new traits called "inventions," and new items are made available from outside cultures through "diffusion." While each anthropologist's theory regarding multilineal evolution has varied slightly, most agreed that no specific evolutionary changes are experienced by all cultures universally, but that all human societies do generally evolve or progress. Other anthropologists, such as Peter Vayda and Roy Rappaport, have gone on to build or respond to work done by White and Steward, such as developing theories of cultural ecology and ecological anthropology. By the late 1950s, students of Steward such as Eric Wolf and Sidney Mintz turned away from cultural ecology to Marxism, World Systems Theory, Dependency theory and Marvin Harris's cultural materialism.
ХХІ ғасыр
Бүгінде көптеген антропологтар 19 ғасырғы прогресс тұжырымдамаларын және біржолғы эволюцияның үш бастапқы қағидасын қабылдамайды. Стьюардтың жолын қуа отырып, олар мәдениет пен оның ортасы арасындағы байланысты мәдениеттің түрлі жақтарын түсіндіру үшін маңызды деп санайды. Алайда, көптеген қазіргі заманғы мәдени антропологтар жалпы жүйелік тәсілді қабылдап, мәдениеттерді пайда болатын жүйелер ретінде қарастырады және мәдениеттер арасындағы саяси және экономикалық қатынастарды қамтитын толық әлеуметтік ортаны ескеру қажет екенін айтады. Эволюциялық ойлаудың барлық тұжырымдамасын жоққа шығарып, оның орнына тарихи жағдайларға, басқа мәдениеттермен байланыстарға және мәдени символдар жүйесінің қызметіне назар аударатындар да бар. Осының нәтижесінде "мәдени эволюция" деген қарапайым түсінік маңызын жойып, мәдениет пен орта арасындағы қарым-қатынасты зерттеуге арналған көптеген терең тәсілдерге жол берді. Даму саласындағы зерттеулерде Амартия Сен сияқты авторлар "даму" және "адамның гүлденуі" түсініктерін қалыптастырды, олар да прогрестің қарапайым түсініктерін күмәндандырады, бірақ олардың бастапқы шабытының көп бөлігін сақтайды.
Today most anthropologists continue to reject 19th century notions of progress and the three original assumptions of unilineal evolution. Following Steward, they take seriously the relationship between a culture and its environment in attempts to explain different aspects of a culture. But most modern cultural anthropologists have adopted a general systems approach, examining cultures as emergent systems and argue that one must consider the whole social environment, which includes political and economic relations among cultures. There are still others who continue to reject the entirety of the evolutionary thinking and look instead at historical contingencies, contacts with other cultures, and the operation of cultural symbol systems. As a result, the simplistic notion of 'cultural evolution' has grown less useful and given way to an entire series of more nuanced approaches to the relationship of culture and environment. In the area of development studies, authors such as Amartya Sen have developed an understanding of 'development' and 'human flourishing' that also question more simplistic notions of progress, while retaining much of their original inspiration.