Кіріспе

Биохимияда эфирлі липид – липидтік "құйрық" тобының кез келген позицияда эфир байланысы арқылы глицерин тірекшесіне қосылған кез келген липид. Ал, дәстүрлі глицерофосфолипидтер мен триглицеридтер – триэстерлер. Құрылымдық түрлері:

Эфирлі фосфолипидтер: Фосфолипидтерде әдеттегі эстер байланысының орнына эфирмен байланысқан "құйрықтар" болатыны белгілі. Sn 1 липиді эфир байланысының жанында қанықпаған болса, оларды алкенил ацилфосфолипидтерге ("плазменилфосфолипид", 1 0 алк 1’ энил 2 ацил sn глицерол) және алкил ацилфосфолипидтерге ("плазманилфосфолипид") бөлуге болады. Бұл липидтер класы адам жасушасының сигналдануы және құрылымында маңызды рөл атқарады. Sn 2 және Sn 3 позицияларындағы эфир: Фосфат байланысындағы қайралылығы өзгеше болған бұл класс "археалдық эфир липиді" деп аталады. Шамалы ерекшеліктерден (болған жағдайда) басқа, ол тек архаияларда ғана кездеседі. Фосфат тобын есептемегендегі бөлігі археол деп аталады. Триглицеридтердің эфирлік аналогтары: 1 алкилдиацилглицеролдар (алкилдиацилглицеролдар) теңіз жануарларында айтарлықтай мөлшерде кездеседі.

Биосинтез

Сүтқоректілерде эфирлік байланыстың қалыптасуы үшін пероксисомада орналасқан екі фермент қажет – дигидроксиацетонфосфат ацилтрансферазасы (DHAPAT) және алкилдигидроксиацетонфосфат синтетазасы (ADAPS). Сәйкесінше, пероксисомалық ақаулар көбінесе эфирлі липидтердің өндірісін нашарлатуға алып келеді. Моноалкилглицерол эфирлері (МАГЭ) 2 ацетил МАГЭ-ден (ПАФ-тың алдынғы заттары) KIAA1363 арқылы да түзіледі.

Құрылымдық

Плазмогендер, сондай-ақ кейбір 1-O алкил липидтері сүтқоректілердің жасушалық мембраналарында кең таралған және кейде маңызды құрауыштар болып табылады. Сүтқоректілердің ақуыздарының гликозилфосфатидил инозитол бекіткіші көбінесе 1-O алкил липидінен тұрады. Эфир липидтері жасушалық сигналдауға тікелей қатысуы мүмкін, мысалы, тромбоциттерді белсендіретін фактор – сүтқоректілердің иммундық жүйесіндегі лейкоциттердің функциясына қатысатын эфир липиді сигналдық молекуласы.

Антиоксидант

Плазмалоген эфир липидтерінің тағы бір мүмкін функциясы – антиоксиданттар ретінде болуы мүмкін, себебі жасуша мәдениетінде окис стресіне қарсы қорғаушы әсері байқалды және осы липидтер сарысу липопротеиндерінің метаболизмінде рөл атқаруы мүмкін. Бұл антиоксиданттық қасиет энол эфирінің екі еселі байланысына реактивті оттегі түрлерінің әсер етуінен туындайды.

Синтетикалық эфир липидтері аналогтары

Синтетикалық эфир липидтерінің аналогтары цитостатикалық және цитотоксикалық қасиеттерге ие, бұл, мүмкін, мембрана құрылымын бұзу арқылы және сигнал беру жолдарындағы, мысалы, протеинкиназа С және фосфолипаза С ферменттерінің ингибиторлары ретінде әрекет етуіне байланысты. Улы эфир липидінің аналогы – мильтефозин жақында тропикалық лейшманиаз ауруын емдеу үшін пероральді препарат ретінде қолданыла бастады. Бұл ауру лейшманиа протозой паразитінен туындайды, оның мембраналарында эфир липидтерінің құрамы ерекше жоғары.

Археяларда

Археялардың жасушалық мембранасы негізінен эфирлі фосфолипидтерден тұрады. Бұл липидтер бактериялық және эукариоттық мембраналарға қарағанда қарама-қарсы хиралдылыққа ие, бұл "липидтік бөлініс" деп аталатын мәселе. "Құйрық" топтары жай ғана n алкил топтары емес, қаныққан изопреноидты бірліктерден (мысалы, фитанил) құралған күшті метилденген тізбектер болып табылады. Археялардың әртүрлі топтарында негізгі археол қаңқасының әртүрлі өзгерістері пайда болған. Екі құйрық макроциклді липидті құру үшін біріктірілуі мүмкін.

Прокариоттарда

Теңіз жануарларында кездесетін кейбір эфир липидтері – S батил спирті, S химил спирті және S селахил спирті.