Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Испания экономикасының даму тарихы
Development of Spain's economy in history
Бұл мақалада Испания экономикасының тарихы бойындағы дамуы жайлы айтылады.
This article covers the development of Spain's economy over the course of its history.
Ежелгі дәуір
Ибериялықтар, шамамен Оңтүстік және Шығыста, ал Кельттер Солтүстік және Батыс Иберия түбегіндегі ең ерте негізгі топтар болды (үшінші, кельтибер мәдениеті деп аталатын мәдениет, екі топтың қарым-қатынаста болған түбектің ішкі бөлігінде пайда болған сияқты). Карфагендіктер мен гректер де Испаниямен сауда жасап, жағалауда өздерінің колонияларын құрды. Испанияның минералдық байлығы мен металлға қолжетімділігі ерте металл дәуірінде оны шикізаттың маңызды көзіне айналдырды. Карфаген Бірінші Пуникалық соғыстан кейін Иберияның бір бөлігін жаулап алды. Екінші Пуникалық соғыста Карфагенді жеңгеннен кейін римдіктер ғасырлар бойы Иберия түбегін басқарды, экономиканы кеңейтіп, түрлендіріп, Испанияның Республика және Империямен саудасын дамытты.
Iberians, roughly located in the South and East, and Celts in the North and West of the Iberian Peninsula were the major earliest groups in what is now Spain (a third, so called Celtiberian culture seems to have developed in the inner part of the Peninsula, where both groups were in contact). Carthaginians and Greeks also traded with Spain and established their own colonies on the coast. Spain's mineral wealth and access to metals made it an important source of raw material during the early metal ages. Carthage conquered parts of Iberia after the First Punic War. After defeating Carthage in the Second Punic War, the Romans governed all of the Iberian Peninsula for centuries, expanding and diversifying the economy and extending Hispanic trade with the greater Republic and Empire.
Орта ғасырлар
Батыс Еуропаның көп бөлігі Рим империясының құлдырауынан кейін Қараңғы ғасырға батқанда, бүгінде Испания деп танылатын Иберия түбегіндегі мемлекеттер өз экономикасын сақтап қалды. Біріншіден, вестготтар Рим империясының әкімшілерін (жоғарғы сатыдағы халықаралық топ) алмастырды. Олар өзін ақсүйектер ретінде орнықтырды. Мемлекет астанасында белгілі бір деңгейде орталықтандырылған билікке ие болды, ол ақырында Тулузадан Толедоға көшірілді. Римдік муниципалитеттер мен провинциялық басшылар қызметтерін жалғастырды, бірақ епархия мен префектураның императорлық құрылымы, қажеттілік болмағандықтан, толығымен жойылды: олар империяның қорғанысын үйлестіру және бірыңғай әкімшілік бақылауды қамтамасыз ету үшін құрылған еді және ең бастысы, кәсіби армияның болуын символдады. Біраз құлдырауға ұшырағанымен, Рим заңдарының көп бөлігі және жолдар, көпірлер, су құбырлары және суару жүйелері сияқты көптеген физикалық инфрақұрылымдар Италияның бір бөлігін қоспағанда, Батыс империясының көптеген бұрынғы аймақтарында болған толық ыдыраудан айырмашылығы, әртүрлі деңгейде сақталды. Кейін, маврлар Иберия түбегінің үлкен бөлігін католик мемлекеттерімен бірге жаулап алғанда, олар да Рим мұрасының көп бөлігін сақтап қалды; тіпті, уақыт өте келе римдік инфрақұрылымды жөндеп, кеңейтті. Ал ауылдық жерлерде, адамдардың көпшілігі әрқашан тұрған жерде, өмір рим дәуіріндегідей жалғасты, бірақ суару жүйелерін жөндеу мен кеңейту, сондай-ақ ислам әлемінен жаңа егістер мен ауыл шаруашылығы тәжірибелерін енгізу арқасында жақсарды. Еуропадағы бұрынғы Рим жерлерінің көп бөлігінде сауда төмендегенімен, Визигот Испаниясында сауда белгілі бір деңгейде сақталды және Аль-Андалустың (мавр Испаниясы) ислам әлемінің Жерорта теңізі саудасымен интеграциясы арқылы маврлар кезінде гүлденді. 800 жылға жуық үзіліс-үзіліс соғыстардан кейін, католик мемлекеттері біртіндеп күшейіп, жетілді және ақырында барлық маврларды түбектен қуды. Арагон тажымен біріккен Кастилия тажының Ганза лигасы мен Венециямен бәсекелесетін сауда кемелері болды. Еуропаның соңғы орта ғасырларындағы қалған бөлігі сияқты, шектеулі гильдиялар экономиканың барлық аспектілерін – өндіріс, сауда және тіпті көлікті қатаң түрде реттеді. Бұл корпорациялардың ең қуаттысы – места – Кастилияның басты экспорттық тауары – жүн өндірісін бақылады.
While most of western Europe fell into a Dark Age after the decline of the Roman Empire, those kingdoms in the Iberian Peninsula that today are known as Spain maintained their economy. First, the Visigoths replaced the Roman imperial administrators (an international class at the top echelons). They established themselves as nobility. The kingdom had some degree of centralized power at their capital, which was eventually moved to Toledo from Toulouse. The Roman municipal and provincial governorships continued but the imperial superstructure of diocese and prefecture was of course completely gone as there was no need for it: these had existed to coordinate imperial defense and provide uniform administrative oversight, and symbolized as nothing else, except the professional army, the presence of the Roman. Though it suffered some decline, most Roman law and many physical infrastructures such as roads, bridges, aqueducts, and irrigation systems, were maintained to varying degrees, unlike the complete disintegration that occurred in most other former parts of the western empire with the exception of parts of Italy. Later, when the Moors occupied large parts of the Iberian Peninsula alongside the Catholic kingdoms, they also maintained much of this Roman legacy; in fact, as time went on they had Roman infrastructure repaired and extended. Meanwhile, in the countryside, where most people had always lived, life went on much as it had in Roman times, but with improvements due to the repair and extension of irrigation systems, and the introduction of novel crops and agricultural practices from the Islamic world. While trade dwindled in most of the former Roman lands in Europe, trade survived to some degree in Visigothic Spain and flourished under the Moors through the integration of Al Andalus (Moorish Spain) with the Mediterranean trade of the Islamic world. After 800 years of intermittent warring, the Catholic kingdoms had gradually become more powerful and sophisticated and eventually expelled all the Moors from the Peninsula. The Crown of Castile, united with the Crown of Aragon, had merchant navies that rivaled that of the Hanseatic League and Venice. Like the rest of late medieval Europe, restrictive guilds closely regulated all aspects of the economy production, trade, and even transport. The most powerful of these corporations, the mesta, controlled the production of wool, Castile's chief export.
Династиялық одақ және барлау
Реконкиста католик монархтарына назарын зерттеулерге бұруға мүмкіндік берді. 1492 жылы папа Александр VI (Валенсиялық Родриго Борья) бүгінгі Испания және Португалия мемлекеттері арасында зерттелмеген әлемді бөлуге ресми түрде келісім берді. Жаңа ашылымдар мен жаулаулар бірден тікелей басталды. 1493 жылы Христофор Колумб екінші саяхатына 1500 колонист алып келгенде, католик монархтары «Үндістан» деп атаған аймаққа патшалық әкімші тағайындалған еді. 1524 жылы құрылған Үндістан Кеңесі (Consejo de Indias) отарлау мәселелері бойынша кеңесші орган болып жұмыс істеді, ал Сауда үйі (Casa de Contratación) колониялармен сауданы реттеді.
The Reconquista allowed the Catholic Monarchs to divert their attention to exploration. In 1492, Pope Alexander VI (Rodrigo Borja, a Valencian) formally approved the division of the unexplored world between kingdoms of what is today Spain and Portugal. New discoveries and conquests came in quick succession. In 1493, when Christopher Columbus brought 1,500 colonists with him on his second voyage, a royal administrator had already been appointed for what the Catholic kingdoms referred to as the Indies. The Council of the Indies (Consejo de Indias), established in 1524 acted as an advisory board on colonial affairs, and the House of Trade (Casa de Contratación) regulated trade with the colonies.
Жаңа әлемнен алтын мен күміс
Американың ашылуынан және Кариб теңізі мен Континенттік Америкадағы отаршылдық экспансиядан кейін, Испанияға тұрақты сауда жолдары арқылы құнды ауыл шаруашылығы өнімдері мен минералды ресурстар әкелінді. Картоп, помидор және жүгері сияқты жаңа өнімдер Испания экономикасына ұзақ мерзімді әсер етті, бірақ одан да маңыздысы – Еуропа демографиясына. Америка кен орындарынан алынған алтын мен күміс Испания королінің Нидерланды мен Италиядағы әскерлерін қаржыландыруға, императордың Германиядағы күштерін және теңіздегі кемелерді ұстауға, сондай-ақ ішкі тұтынушылардың артушы сұранысын қанағаттандыруға жұмсалды. Алайда, Америкадан келіп түскен қымбат металдардың көптігі инфляцияға алып келді, бұл халықтың ең кем қоршалған бөлігіне теріс әсер етті, себебі тауарлардың бағасы көтерілді. Бұл экспортқа да кедергі келтірді, өйткені қымбат тауарлар халықаралық нарықтарда бәсекелесе алмады. Сонымен қатар, күмістен түскен үлкен қаржылық ағын Испаниядағы өнеркәсіптік дамуға тосқауыл қойды, себебі кәсіпкерлік маңызды рөл атқарады. Ішкі өндіріске ауыр салық салынатын, Арагон және Кастилиядағы тауарлардың бағасын арттыратын, әсіресе Кастилияда салық жүктемесі ауыр болғандықтан. Әлеуметтік сатыдан жоғары көтерілу үшін өздерін өндірістік сектордан шығарып тастаған кәсіпкерлерге лауазымдарды сату (Еуропаның барлық жерінде кең таралған практика) қосымша қаражатты қамтамасыз етті. Жаппай депортация, оба және эмиграцияның жиынтық әсері Испанияның Пиреней түбегіндегі халқын 16-шы ғасырдың соңындағы 8 миллионнан астамнан 17-шы ғасырдың ортасына қарай 7 миллионнан төменге дейін азайтты, Кастилия ең көп зардап шеккен аймақ болды (Корольдіктің халқының 85% Кастилияда тұрды), мысалы, 1500 жылы Кастилия халқы 6 миллион адамды құрады, ал 1.25 миллионы Каталония, Валенсия және Балеар аралдарын қамтитын Арагон тажында өмір сүрді. Испания экономикасы 17-шы ғасырдың ортасында жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша британ экономикасынан қалыса бастады. Бұл айырмашылықтың себептері нақты емес, бірақ "айырмашылықтың ортағасырлық мәдени немесе институционалдық тамырлары болуы үшін тым кеш" және "Наполеонның басып кіруін кінәлау үшін тым ерте".
Following the discovery of America and the colonial expansion in the Caribbean and Continental America, valuable agricultural products and mineral resources were introduced into Spain through regular trade routes. New products such as potatoes, tomatoes and corn had a long lasting impact on the Spanish economy, but more importantly on European demographics. Gold and silver bullion from American mines were used by the Spanish Crown to pay for troops in the Netherlands and Italy, to maintain the emperor's forces in Germany and ships at sea, and to satisfy increasing consumer demand at home. However, the large volumes of precious metals from America led to inflation, which had a negative effect on the poorer part of the population, as goods became overpriced. This also hampered exports, as expensive goods could not compete in international markets. Moreover, the large cash inflows from silver hindered the industrial development in Spain as entrepreneurship seems to be indispensable. Domestic production was heavily taxed, driving up prices for Aragon and Castile made goods, but especially in Castile where the tax burden was greater. The sale of titles to entrepreneurs who bought their way up the social ladder (a practice commonly found all over Europe), removing themselves from the productive sector of the economy, provided additional funds. The overall effect of mass deportation, plague and emigration reduced peninsular Spain's population from over 8 million in the last years of the 16th century to under 7 million by the mid 17th century, with Castile the most severely affected region (85% of the Kingdom's population were in Castile), as an example, in 1500, the population of Castile was 6 million, while 1.25 million lived in the Crown of Aragon which included Catalonia, Valencia and the Balearic Islands. The Spanish economy began to fall behind the British economy in terms of GDP per capita during the middle of the seventeenth century. The explanations for this divergence are unclear, but "the divergence comes too late to have any medieval origins, whether cultural or institutional" and "it comes too early in order for the Napoleonic Invasions to be blamed."
Институттардың отарлануы мен дамуы
Осы кезеңде Испания экономикасы отарлау процесінен арзан ресурстарды алғанмен, түрлі артықшылықтарға ие болса да, тұрақты экономикалық өсімге жетпеді. Бастапқыда капитал ағыны және ақсүйектер мен табысты саудагерлер арасындағы инвестициялық одақтар испан қалаларының дамуына ықпал етті. Дегенмен, 16 ғасырдағы қолданыстағы заңдарға сәйкес, тәж отарлау процесінен түскен капиталдың 20 пайызына құқылы болды. Салық жүктемесінен өзге, колониялық сауданың өзі Испанияда тәж тарапынан тікелей емес монополияланды. Бұл тиімді инвестиция процесіне белгілі бір дәрежеде кедергі келтірді, әсіресе, кеңеюдің өсуіне байланысты мемлекеттік қатысудың үлесі артуымен. Сонымен қатар, ресурстарды осылай бөлу институттарды дамыту мен отарлау ресурстарын пайдалану процесін тәждің бақылауында тоқтатып тастады. Ел абсолютизм жолына түсіп, тәж өкіметін пайдалануды жалғастырды және әлемдік экспансия үшін, соның ішінде сәтсіз соғыстар үшін салықтарды арттырды. Ресурстарды тиімсіз бөлудің институционалдық проблемаларға әкелгенін көрсету үшін екі мысал келтіруге болады. Осы кезеңде Мадридтегі шеберлер мен құрылысшылардың нақты жалақысы салық жүктемесінің көрсеткіші болып табылады. 16 ғасырдағы айтарлықтай өсім колонизация процесінен түскен арзан ресурстар мен 1561 жылы сарайдың келуіне байланысты болды. Алайда, тиімсіз салық және монетарлық саясат, сондай-ақ басқарудың орталықтандырылуы 1621 жылдан 1680 жылға дейінгі төмендеуге алып келді, ал 1700 жылға дейін жалақы тұрақты түрде төмен деңгейде қалып отырды. Экономикалық өркендеудің тағы бір көрсеткіші – демографиялық көрсеткіштер. Салық жүктемесі осы кезеңде өмір сүру деңгейінің төмендеуіне және некеге тұру көрсеткіштерінің азаюына себеп болды. Англияда арзан ресурстар жаңа нарықтық институттарды дамыту үшін қолданылса, Испанияда тиімсіз басқару мұны мүмкін етпеді.
Despite the fact that the Spanish economy in this period had obtained cheap inputs from the colonization process which provided different advantages, it had not led to sustainable economic growth. At the first steps flows of capital and investment unions between nobles and successful merchants provide a development of Spanish cities. However due to current laws of the 16th century the Crown had a right for 20% of capital earned from the colonization process. Besides the tax burden we also have to highlight that colonial trade itself was mostly indirectly monopolized by the crown in Spain. In some sense this prevented the effective investment process, especially because overtime state participation had started to increase in order to meet rising expansion costs. Moreover because of such allocation of the resources the process of the development of institutions and utilizing of colonization resources was blocked mostly by the crown. Country was moving along the path of absolutism and the crown had continued to utilize its power and increase taxes for global expansion, including unsuccessful wars. In order to illustrate ineffective allocation of the resources which had led to institutional issues one can utilize two examples. Real wages of craftsmen and builders in Madrid during this period can illustrate the taxation burden. Substantial increase in the 16th century was based on the cheap inputs due to the colonization process and arrival of the Court in 1561. However ineffective fiscal and monetary policy as well as centralization of the governance had led to the decrease which took place from 1621 to 1680 and then until 1700 wages were at stable low level. The other example of such a proxy of economic prosperity are demographic indices. Tax burden had led to the decrease of living standards in this period and drop of marriage rates. Where in England cheap inputs had been utilized in order to develop new market institutions in Spain ineffective governance didn't let it happen.
Бурбон реформалары
Хабсбургтер тұсында 17 ғасырдың соңғы онжылдықтарында экономиканың жай-жақсы қалпына келуі басталды. Бурбондар тұсында, әсіресе Карл III билігі кезінде, үкімет тиімділігі жақсарды. Бірақ Бурбон реформалары меншікке иелік ету үлгісінде ешқандай маңызды өзгерістерге алып келмеді. Арагон мен Кастилиядағы буржуазиялық сананың сипаты орта тапты құруға кедергі келтірді. Либералдық ойшылдардың, оның ішінде Кампоманның ықпалымен, экономикалық дамуды, ғылымдағы жаңа жетістіктерді және ағарту философиясын қолдау үшін "Ел достастарының экономикалық қоғамдары" деп аталатын түрлі топтар құрылды (қараңыз: Sociedad Económica de los Amigos del País). Дегенмен, Мадридте ұлттық бюрократия дамығанына қарамастан, реформа қозғалысы Карл III-нің қолдауы болмағанда жалғаса алмады және ол одан кейін тоқтатылды. Ян Бергейк (Филип V-нің кеңесшісі): "Мен осында тапқан тәртіпсіздік барлық ойдан тыс". Кастилияның қазынасы әлі де рим цифрларын пайдаланды және дұрыс есептеу жүйесі болған жоқ.
A slow economic recovery began in the last decades of the 17th century under the Habsburgs. Under the Bourbons, government efficiency was improved, especially under Charles III's reign. The Bourbon reforms, however, resulted in no basic changes in the pattern of property holding. The nature of bourgeois class consciousness in Aragon and Castile hindered the creation of a middle class movement. At the instance of liberal thinkers including Campomanes, various groups known as "Economic Societies of friends of the Country" were formed to promote economic development, new advances in the sciences, and Enlightenment philosophy (see Sociedad Económica de los Amigos del País). However, despite the development of a national bureaucracy in Madrid, the reform movement could not be sustained without the patronage of Charles III, and it did not survive him. Jan Bergeyck (advisor to Philip V) "Disorder I have found here is beyond all imagination". Castile's exchequer still used Roman numerals and there was no proper accounting.
Наполеон және Тәуелсіздік соғысы
Соғыстан кейінгі хаосты пайдаланып, Испанияның Америкадағы отарлары тәуелсіздіктерін жариялады. 1825 жылға қарай Жаңа дүниеде тек Куба мен Пуэрто-Рико ғана испан туы астында қалды. 1813 жылы Фердинанд VII таққа қайта келген соң, отарларға бақылауды қайта орнату үшін зор қаржы жұмсады және адам күшін сарп етті. Алайда, бұл әрекет америкалық соғыстарға жіберілген либералды шенеуніктердің арасында қолдау таппады.
Spain's American colonies took advantage of the postwar chaos to proclaim their independence. By 1825 only Cuba and Puerto Rico remained under the Spanish flag in the New World. When Ferdinand VII was restored to the throne in 1813 and expended wealth and manpower in a vain effort to reassert control over the colonies. The move was unpopular among liberal officers assigned to the American wars.
1822 жылдан 1898 жылға дейін
XIX ғасырда Испания Еуропаның басқа елдерінен қалып қойды. Экономика негізінен ауыл шаруашылығы өнімдеріне бағытталған еді. Осы кезеңде Каталония және Баск елінде өңірлік индустрияландыру жүзеге асты, ал XIX ғасырдың екінші жартысындағы теміржол құрылысы елдің ішкі аймақтарының шалқаулығын азайтуға көмектесті. Алайда, саяси тұрақсыздық, көтерілістер және тұрақсыз үкіметтер елдің көп бөлігі үшін экономикалық дамуды баяулатты немесе тоқтатты.
During the 19th century, Spain fell behind other European economies. The economy was heavily focused around agricultural goods. The period saw regional industrialization in Catalonia and the Basque Country and the construction of railways in the second half of the nineteenth century helped alleviate some of the isolation of the interior but generally little changed for much of the country as political instability, uprisings and unstable governments slowed or undermined economic progress.
1898 жылдан 1920 жылға дейін
ХХ ғасырдың басында Испания көбінесе ауылдық болып қала берді; ірі, қазіргі заманғы өнеркәсіптің көп бөлігі Каталониядағы Барселона маңындағы тоқыма фабрикаларында, Баск провинцияларының металлургиялық зауыттарында және елдің кейбір кеме жасау орындарында орналасқан еді. Куба мен Филиппиннің жоғалтуы Испанияға капиталдың елге қайтып келуіне және жаңартылған отандық өнеркәсіптерге инвестициялауға мүмкіндік берді. Бірақ тіпті Бірінші дүниежүзілік соғыстың серпілісімен де 1920 жылы тек Каталонияда және екі Баск провинциясында (Бискай және Гипускоа) өңдеу өнеркәсібінің құны ауыл шаруашылығы өнімдерінен асып түсті. Батыс Еуропаның басқа елдерімен салыстырғанда ауыл шаруашылығының өнімділігі төмен болды, себебі бірқатар кемшіліктер болды: көне технологиялар, ірі суару жобаларының жоқтығы, ауыл шаруашылығына несие берудің жеткіліксіздігі, ескірген жерді пайдалану тәсілдері, сондай-ақ таулы жердің қиындығы, тұрақсыз климат, шалғай орналасу және қиын-қыстау ішкі аймақтардағы көлік мәселелері сияқты көп жылдар бойы шешілмей келген мәселелер. Қаржы институттары салыстырмалы түрде нашар дамыған еді. Испания банкі (Banco de España) әлі де жеке меншікте болды және оның мемлекеттік функциялары валюта шығарумен және мемлекеттік іс-қимылдарды қаржыландырумен шектелді. Мемлекет көбінесе қорғаныс, тәртіп және әділдікті сақтау сияқты дәстүрлі қызметтермен айналысты. Жол салу, білім беру және бірнеше әлеуметтік қызметтер ғана экономикаға айтарлықтай әсер ететін мемлекеттік қызметтер болып табылды.
At the beginning of the 20th century, Spain was still mostly rural; most of the large scale, modern industry existed as textile mills around Barcelona in Catalonia and in the metallurgical plants of the Basque provinces and some shipyards around the country. The loss of Cuba and the Philippines benefited Spain by causing capital to return and to be invested in updated domestic industries. But even with the stimulus of World War I, only in Catalonia and in two Basque provinces (Biscay and Gipuzkoa) did the value of manufacturing output in 1920 exceed that of agricultural production. Agricultural productivity was generally low compared with that of other West European countries because of a number of deficiencies: backward technology, lack of large irrigation projects, inadequate rural credit facilities, outmoded landtenure practices, as well as the age old problems of difficult terrain, unreliable climate, isolation and difficult transportation in the rugged interior. Financial institutions were relatively undeveloped. The Bank of Spain (Banco de España) was still privately owned, and its public functions were restricted to currency issuance and the provision of funds for state activities. The state largely limited itself to such traditional activities as defense and the maintenance of order and justice. Road building, education, and a few welfare activities were the only public services that had any appreciable impact on the economy.
Примо де Ривера
Генерал Мигель Примо де Ривера патшаның төрағасы болып тағайындалды, сәтті мемлекеттік төңкерістен кейін ол жеті жыл бойы парламентті таратып, 1930 жылға дейін директорлар кеңесі және әскерилердің көмегімен билік жүргізді. Протекционизм, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Испанияның бейтараптығы (бұл елге барлық соғысушы тараптармен сауда жасауға мүмкіндік берді) және экономиканың мемлекеттік бақылауы уақытша экономикалық жағдайының жақсаруына алып келді. 1930 жылы болған күрт экономикалық құлдырау арнайы топтардың үкіметке деген қолдауын әлсіретті. Ғалымдардың сыны көбейді. Банкирлер үкіметінің ұсынуға тырысқан мемлекеттік қарыздарға наразылық білдірді. Лауазымға тағайындау жүйесін реформалауға жасаған әрекет әскердің, содан кейін патшаның қолдауын жоғалтуына себеп болды. Примо де Ривера отставкаға кетіп, көп ұзамай жер аударылуда қайтыс болды.
A General, Miguel Primo de Rivera, was appointed prime minister by the king after a successful coup d'état and for seven years dissolved parliament and ruled through directorates and the aid of the military until 1930. Protectionism, the Spanish neutrality during World War I (which allowed the country to trade with all belligerents) and state control of the economy led to a temporary economic recovery. The precipitous economic decline in 1930 undercut support for the government from special interest groups. Criticism from academics mounted. Bankers expressed disappointment at the state loans that his government had tried to float. An attempt to reform the promotion system cost him the support of the army and, in turn, the support of the king. Primo de Rivera resigned and died shortly afterward in exile.
Екінші республика, 193136
Республикалық үкімет монархияны алмастырды және халықаралық экономикалық дағдарысты да мұра етті. Екінші испан республикасы тұсында үш түрлі үкімет билік жүргізді, көптеген реформаларды, оның ішінде жер реформасын іске асыра алмады. Жалпы ереуілдер жиі болып, экономика дамымай тұрып қалды. Испания азамат соғысы кезінде ел екі бөлек орталықтандырылған экономикаға жіктелді, ал барлық экономикалық күш-жігер соғыс өнеркәсібіне жұмсалды. Жақындағы зерттеулерге сәйкес, азамат соғысы кезінде жеке инвестициялардың күрт азаюына байланысты экономикалық өсімге зиян келтіріледі, және испан экономикасының бөлінген жағдайы да осыған ұқсас болды.
The republican government substituted the monarchy and inherited the international economic crisis as well. Three different governments ruled during the Second Spanish Republic, failing to execute numerous reforms, including land reform. General strikes were common and the economy stagnated. During the Spanish Civil War, the country split into two different centralized economies, and the whole economic effort was redirected to the war industry. According to recent research, growth is harmed during civil wars due to the huge contraction on private investment, and such was the case with the Spanish divided economy.
Қалпына келтіру (1939-1958)
Испания азамат соғысынан кейін ауыр экономикалық проблемалармен шықты. Алтын және валюта резервтері дерлік жойылды, соғыстың кең ауқымды қиратуы өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының өндірістік қуатын төмендетті. Қиындықтарды күшейту үшін, импортты сатып алуға қаражат болған жағдайда да, Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы көптеген қажетті тауарларды қол жетімсіз етті. Соғыс аяқталғаннан кейін де Испанияның жағдайы жақсармады, себебі шикізат пен бейбіт уақыттағы өнеркәсіптік өнімдердің жаһандық тапшылығы жалғасты. Испанияның еуропалық көршілері соғыстан кейінгі қайта құрудың ауыр проблемаларымен күресіп жатты және Испания Азамат соғысындағы ұлтшылдардың жеңісі Адольф Гитлер мен Бенито Муссолинидің көмегімен жетілгенін білгендіктен, оларды Испанияны көпжақты қалпына келтіру бағдарламаларына немесе саудаға қатыстыруға ниеттері болмады. 1939 жылы Азамат соғысы аяқталғаннан кейін он жыл бойы қираған және оқшауланған экономика ауыр депрессияда қалды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Оксіс жақтасы болғаны үшін халықаралық тұрғыда жазаланған Испания Маршалл жоспарына қатысуға шақырылмады. Франсиско Франконың режимі Испанияның әл-ауқатын қамтамасыз ету үшін экономикалық өзін-өзі қамтамасыз ету саясатын қабылдады. Автономия тек халықаралық оқшаулануға реакция ғана емес, сонымен қатар жарты ғасырдан астам уақыт бойы ішкі экономикалық топтардың қолдауына негізделген. Сонымен қатар, 1939 жылдан 1945 жылға дейін Испанияның әскери басшылары Пиреней түбегіне одақтастардың басып кіруінен шын қорқып, сондықтан шетелдік қару-жараққа тым көп тәуелділіктен сақтануға тырысты. 1958 жылдың желтоқсанында, жеті айлық дайындықтан және жобалаудан кейін, Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) көмегімен Испания 1959 жылдың 30 маусымында Тұрақтандыру жоспарын жариялады. Жоспардың екі мақсаты болды: сұранысты шектеу және инфляцияны бақылау үшін қажетті фискалдық және монетарлық шараларды қабылдау, сонымен бірге сыртқы сауданы либерализациялау және шетелдік инвестицияларды ынталандыру. Жоспардың бастапқы әсері дефляциялық және рецессиялық болды, бұл алғашқы жылында нақты табыстың төмендеуіне және жұмыссыздықтың өсуіне әкелді. Нәтижесінде экономикалық құлдырау және жалақының төмендеуі шамамен 500 000 испан жұмысшысын Батыс Еуропаның басқа елдеріне жақсы жұмыс іздеуге мәжбүр етті. Дегенмен, оның негізгі мақсаттарына қол жеткізілді. Жоспар Испанияға испан валютасын ұстап тұрған шетелдік банктерге төлемдерді тоқтату қаупін болдырмауға мүмкіндік берді және 1959 жылдың соңында Испанияның валюталық есебі 100 миллион АҚШ доллары көлемінде табыс көрсетті. 1958 жылдан 1960 жылға дейін шетелдік капитал инвестициясы жеті есеге өсті, ал туристердің жылдық ағыны тез өсе бастады, бұл испан жұмысшыларының шетелден жіберген ақшасымен бірге өте қажетті шетелдік валютаны әкелді. 1959 жылдан 1974 жылға дейін Испания Жапониядан кейін ең жылдам экономикалық өсімді көрсетті. 1970-ші жылдардағы мұнай дағдарысымен және Франконың 1975 жылы қайтыс болғаннан кейін демократияға қайта оралу кезіндегі үкіметтің тұрақсыздығымен осы өркендеу аяқталды. Франко 1939 жылы билікке келген кезде республикашылдар, анархистер және солшылдар қуылды. Франко режимі жұмысшылар және кәсіподақ қозғалысын қауіп ретінде қарастырды, Франко барлық кәсіподақтарды тыйым салып, Франконың билігін сақтауға бағытталған Испанияның мемлекеттік басқарылатын Синдикалды ұйымын жалғыз заңды кәсіподақ ретінде құрды. Көптеген анархистер, коммунистер және солшылдар Франконың кең ауқымды авторитарлық саясатын жүзеге асырған кезде көтеріліс тактикасына көшті, CNT және басқа да кәсіподақтар жер астына түсірілді. Анархистер Франкоға қарсы жергілікті ұйымдар мен жер асты қозғалыстарын құрып, жасырын түрде әрекет етті. 20 желтоқсанда ЭТА Луис Каррероны өлтірді. Карреро Бланконың өлімі көптеген саяси салдарға әкелді. 1973 жылдың соңында Франсиско Франконың денсаулығы күрт нашарлап, Франколық режимнің соңғы дағдарысын көрсететін болды. Франконың өлімінен кейін Франколық мемлекеттің ең консервативті тобы, "бункер" деп белгілі, Франкоға ықпал етіп, премьер-министр ретінде ультраконсервативті тұлғаны таңдауын қалады. Ақырында ол Карлос Ариас Наварроны таңдады, ол бастапқыда Франко мемлекетінің ең қатаң аспектілерін ішінара жеңілдететінін жариялады, бірақ "бункер" қысымымен тез шегінді. Франконың өлімінен кейін Ариас Наварро испан авторитарлығын жеңілдетуге кірісті. Испанияның демократияға өту кезеңінде солшыл ұйымдар қайтадан заңды мәртебеге ие болды. Қазіргі Испанияда кәсіподақтар испан қоғамына үлкен үлес қосады, Испаниядағы саяси өзгерістердің негізгі қозғаушы күші болып табылады, мысалы, Мондрагон корпорациясы сияқты кооперативтер испан халқының үлкен бөлігін жұмыспен қамтиды. Бүгінгі таңдағы кәсіподақтар испан үкіметіне қарсы жаппай наразылық акцияларын ұйымдастырып, саяси өзгерістердің маңызды факторы болып табылады.
Spain emerged from the civil war with formidable economic problems. Gold and foreign exchange reserves had been virtually wiped out, the massive devastation of war had reduced the productive capacity of both industry and agriculture. To compound the difficulties, even if the wherewithal had existed to purchase imports, the outbreak of World War II rendered many needed supplies unavailable. The end of the war did not improve Spain's plight because of subsequent global shortages of raw materials, and peacetime industrial products. Spain's European neighbours faced formidable post war reconstruction problems of their own, and, because of their awareness that the Nationalist victory in the Spanish Civil War had been achieved with the help of Adolf Hitler and Benito Mussolini, they had no inclination to include Spain in any multilateral recovery programs or trade. For a decade following the Civil War's end in 1939, the wrecked and isolated economy remained in a state of severe depression. Branded an international outcast for its pro Axis bias during World War II, Spain was not invited to join the Marshall Plan. Francisco Franco's regime sought to provide for Spain's well being by adopting a policy of economic self sufficiency. Autarky was not merely a reaction to international isolation; it was also rooted in more than half a century of advocacy from domestic economic pressure groups. Furthermore, from 1939 to 1945, Spain's military chiefs genuinely feared an Allied invasion of the Peninsula and, therefore, sought to avert excessive reliance on foreign armaments.]] In December 1958, after seven months of preparation and drafting, aided by IMF, Spain unveiled its Stabilization Plan on June 30, 1959. The plan's objectives were twofold: to take the necessary fiscal and monetary measures required to restrict demand and to contain inflation, while, at the same time, liberalizing foreign trade and encouraging foreign investment. The plan's initial effect was deflationary and recessionary, leading to a drop in real income and to a rise in unemployment during its first year. The resultant economic slump and reduced wages led approximately 500,000 Spanish workers to emigrate in search of better job opportunities in other West European countries. Nonetheless, its main goals were achieved. The plan enabled Spain to avert a possible suspension of payments abroad to foreign banks holding Spanish currency, and by the close of 1959, Spain's foreign exchange account showed a US$100 million surplus. Foreign capital investment grew sevenfold between 1958 and 1960, and the annual influx of tourists began to rise rapidly, bringing in very much needed foreign exchange along remittances from Spanish workers abroad. From 1959 to 1974, Spain had the next fastest economic growth rate after Japan. The boom came to an end with the oil shocks of the 1970s and government instability during the transition back to democracy after Franco's death in 1975. The republicans, anarchists and leftists were expelled when Franco took over in 1939. The Francoist regime saw the worker movement and union movement as a threat, Franco banned all existing trade unions and set up the government controlled Spanish Syndical Organization as the only legal Spanish trade union, with the organization existing to maintain Franco's power. Many anarchists, communists and leftists turned towards insurgent tactics as Franco implemented wide reaching authoritarian policies, with the CNT and other unions being forced underground. Anarchists would operate covertly setting up local organizations and underground movements to challenge Franco. On the 20 of December the ETA assassinated Luis Carrero. The death of Carrero Blanco had numerous political implications. By the end of 1973, the physical health of Francisco Franco had declined significantly, and it epitomized the final crisis of the Francoist regime. After his death, the most conservative sector of the Francoist State, known as the búnker, wanted to influence Franco so that he would choose an ultraconservative as Prime Minister. Finally, he chose Carlos Arias Navarro, who originally announced a partial relaxation of the most rigid aspects of the Francoist State, but quickly retreated under pressure from the búnker. After Franco's death Arias Navarro began relaxing Spanish authoritarianism. During the Spanish transition to democracy, leftist organizations became legal once again. In modern Spain trade unions now contribute massively towards Spanish society, being again the main catalyst for political change in Spain, with cooperatives employing large parts of the Spanish population such as the Mondragon Corporation. Trade unions today lead mass protests against the Spanish government, and are one of the main vectors of political change.
Еуропалық Одақпен ықыластандыру
Өзінің экономикалық дамуы және 27 мүшеге дейін Еуроодақтың кеңеюі (2007) нәтижесінде Испания 2006 жылы Еуроодақтың ЖІӨ орташа көрсеткішін (105%) асып, Италиядан (2006 жылы 103%) жоғары тұрды. Испаниядағы ең жоғары көрсеткіштерге қатысты, 2005 жылы үш аймақ (Мадрид, Наварра және Баск автономиялық қауымдастығы) ЖІӨ орташа деңгейінің 125%-дан асып, ал біреуі (Эстремадура) 85% деңгейінде болды. Бұл аймақтар сол кезде толық жұмыспен қамтуға жақын болды. 2006 жылдан кейінгі өсім қарқыны бойынша, 2008 жылдың басына дейін осы көрсеткіштерден айтарлықтай прогресс байқалды, бірақ Испания экономикасы әлемдік қаржы дағдарысының салдарынан жылжымайтын мүлік көпіршігінің жарылуынан ауыр зардап шекті. Осыған байланысты, Еуростаттың 2007 жылғы бағалауынша, ЕО-27 үшін жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша Испания сол кездегі деңгейдің 107%-ында қалды, бұл Италиядан (орташадан жоғары – 101%) айтарлықтай жоғары, және Франция (111%) сияқты елдерге жақындады.
Due to its own economic development and the EU enlargements up to 27 members (2007), Spain as a whole exceeded (105%) the average of the EU GDP in 2006 placing it ahead of Italy (103% for 2006). As for the extremes within Spain, three regions in 2005 were included in the leading EU group exceeding 125% of the GDP average level (Madrid, Navarre and the Basque Autonomous Community) and one was at the 85% level (Extremadura). These same regions were on the brink of full employment by then. According to the growth rates post 2006, noticeable progress from these figures happened until early 2008, when the Spanish economy was heavily affected by the puncturing of its property bubble by the global financial crisis. In this regard, according to Eurostat's estimates for 2007 GDP per capita for the EU 27. Spain happened to stay by that time at 107% of the level, well above Italy who was still above the average (101%), and catching up with countries like France (111%).
Экономикалық дағдарыс, 2008-2013
2008 жылы әлемдік қаржы дағдарысының соққысы Испанияның жылжымайтын мүлік нарығындағы көпіршікті жарып, мүлік құлдырауына әкелді. Салына салу тоқтап, жұмыссыздық қарқынды түрде өсе бастады. Мүлік құлдырауы банктердің нашар қарыздарға ұшырауынан несие беруді шектеуіне және осының салдарынан ауыр рецессияға соқты. Экономиканың қысқаруымен мемлекеттік кірістер азайды, ал мемлекеттік қарыз тез өсе бастады. 2010 жылға қарай ел ауыр қаржылық қиындықтарға тап болып, Еуропалық мемлекеттік қарыз дағдарысына тартылды. 2012 жылы жұмыссыздық рекордтық 25 пайызға жетті. 2012 жылдың 25 мамырында 12 миллион тұтынушысы бар Испанияның төртінші ірі банкі Bankia 19 миллиард еуро көмек сұрады, бұл ел тарихындағы ең ірі банкке көрсетілген көмек болды. Жозе Игнасио Гоириголзари басқаратын жаңа басшылық салықтардан бұрын 4,3 миллиард еуро (бюджеттік кредит ескерілгенде 2,98 миллиард еуро) зиян шеккенін хабарлады, бұл Родриго Рато Банкианың төрағасы болған 2012 жылдың 9 мамырына дейін 328 миллион еуро пайда тапқанмен салыстырылады. 2012 жылдың 9 маусымында Испания Еуроаймақ үкіметтерінен банк жүйесін құтқару үшін 100 миллиард еуро (125 миллиард доллар) көмек сұрады, себебі ел сол кездегі ең ірі евро экономикасы болды, және Ирландия, Грекия және Португалиядан кейін Еуропалық мемлекеттік қарыз дағдарысының салдарынан халықаралық көмекке жүгінуге мәжбүр болды. 2012 жылдың шілдесінде Reuters агенттігіне сұхбат берген Еуроаймақ өкілі Испанияның экономика министрі Луис де Гиндос пен оның неміс әріптесі Вольфганг Шойбле арасындағы кездесуде Испания қарыз алу бағасы тым жоғары болған жағдайда 300 миллиард еуро көмек қажет болуы мүмкін екенін алғаш рет мойындағанын мәлімдеді. 2012 жылдың 23 тамызында Reuters Испанияның евроаймақтың серіктестерімен қарыз алу бағасын төмендету үшін көмек шарттарын келісіп жатқанын хабарлады.
In 2008, the shockwaves of the global financial crisis punctured the Spanish property bubble, causing a property crash. Construction collapsed and unemployment began to rise rapidly. The property crash led to a collapse of credit as banks hit by bad debts cut back lending, causing a severe recession. As the economy shrank, government revenue collapsed and government debt began to climb rapidly. By the 2010 the country faced severe financial problems and got caught up in the European sovereign debt crisis. In 2012, unemployment rose to a record high of 25 percent. On 25 May 2012, Bankia, at that time the fourth largest bank of Spain with 12 million customers, requested a bailout of €19 billion, the largest bank bailout in the nation's history. The new management, led by José Ignacio Goirigolzarri reported losses before taxes of 4.3 billion euros (2.98 billion euros taking into account a fiscal credit) compared to a profit of 328 million euros reported when Rodrigo Rato was at the head of Bankia until May 9, 2012. On June 9, 2012, Spain asked Eurozone governments for a bailout worth as much as 100 billion euros ($125 billion) to rescue its banking system as the country became the biggest euro economy until that date, after Ireland, Greece and Portugal, to seek international aid due to its weaknesses amid the European sovereign debt crisis. A Eurozone official told Reuters in July 2012 that Spain conceded for the first time at a meeting between Spanish Economy Minister Luis de Guindos and his German counterpart Wolfgang Schaeuble, it might need a bailout worth 300 billion euros if its borrowing costs remained unsustainably high. On August 23, 2012, Reuters reported that Spain was negotiating with euro zone partners over conditions for aid to bring down its borrowing costs.
Қалпына келтіру, 2014 жылдан қазіргі уақытқа дейін
2013 жылы Испания терең және ұзақ рецессиядан шығып, экономикасы қайтадан өсуді бастады. Бірақ жұмыс орындарының санының артуына қарамастан, 2015 жылдың сәуірінде жұмыссыздық деңгейі тарихи жоғары 22,6% құрады. 2014 жылы Испания экономикасы 1,4% өсті, ал 2015 жылы 3,4%, 2016 жылы 3,3% және 2017 жылы 3,1% өсім көрсетті. Сарапшылардың пікірінше, 2018 жылы экономика 2,5%-тан 3%-қа дейін өсу қарқынын баяулатуы мүмкін. Осыған қоса, экономиканың қалпына келу жылдарында жұмыссыздық деңгейі төмендеп, 2017 жылы 16,55% болды. COVID-19 пандемиясы экспорттың күрт төмендеуіне себеп болғанмен, 2023 жылғы экспорт көрсеткіші 2019 жылдың қазан айымен салыстырғанда 20,2% өсті. Импорт бойынша Испания 2019 жылғы қазан айымен салыстырғанда 27,1% өсімді тіркеді. 2023 жылы Испанияның есептік салдары ЖІӨ-нің 3% құрады, бұл 2018 жылдан бергі ең жақсы көрсеткіш. Бұл Испанияның басқа елдерге импорт және төлемдерге қарағанда экспорттан түскен кірістері артық екенін көрсетеді.
After deep austerity measures and major reforms, Spain exited the deep and long recession in 2013 and its economy began growing once again but despite the expansion of the number of jobs, the unemployment rate still stood at the historically high level of 22.6% as late as April 2015. In 2014, the Spanish economy grew 1,4%, accelerating to 3.4% in 2015 and 3.3% in 2016 and by 3.1% in 2017. Experts say that the economy will moderate in 2018 to between 2.5% and 3%. In addition to this, the unemployment rate has been reduced during the years of recovery, standing at 16.55% in 2017. Whilst the COVID 19 pandemic caused exports to fall dramatically, the 2023 year's export figure showed a 20.2% increase compared to figures in October 2019. In terms of imports, Spain noted a 27.1% increase compared to the level seen in October 2019. In 2023, Spain had an account surplus of 3% of GDP, the best figure recorded since 2018, demonstrating that Spain had more exports and incoming payments than imports and outgoing payments to other countries.