Ислам мәдениетінде әйелдер мен ерлердің рөлі

Кіріспе

Ислам мәдениетіндегі ерлер мен әйелдердің рөлі – Исламдағы ерлер мен әйелдер және олардың отбасылары арасындағы қарым-қатынастағы гендерлік рөлдер. Исламдағы гендерлік рөлдер діни кітаптарға, мәдени дәстүрлерге және ислами құқыққа негізделген. Исламның қасиетті кітабы – Құранда ерлер мен әйелдер рухани тұрғыдан тең екені айтылған. Құранда былай делінген:

«Жақсылық жасағандар, ер немесе әйел болсын, және иман келтіргендер жұмаққа кіреді де, оларға тіпті құрма дәнінің түйірідей де зұлымдық жасалмайды». |source= Құран 4:124

Дегенмен, теңдік туралы бұл ұғым мұсылмандық институттардың кейбір заңдарында толыққанды көрінбейді. Құран әйелдердің гендерлік рөлдерін нақты анықтамайды, бірақ ислами тәжірибеде олар бар. Бұл әзірге ерлер мен әйелдерге әртүрлі құқықтар мен мәдени үміттер тағайындалғандықтан болады. Сахих Бухари хадисі (9:89:252) ер адамның «отбасының қамқоршысы» болуы керектігін, ал әйелдің «ерінің үйі мен балаларының қамқоршысы» болуы керектігін көрсетеді. Кейбір мұсылман елдерінде әйелдерге белгілі бір құқықтарды пайдалану заңмен шектеледі.

Дәстүрлі гендерлік рөлдер

Мәдени дәстүрлер көбінесе гендерлік рөлдерге, үстем мәдени нормаларға және Құран мен басқа ислами мәтіндерді түсіндіруге әсер етеді.

Отбасы

Кейбір реформатор және феминист ғалымдар қамқоршылық ұғымы мұсылман қоғамдарындағы белгілі бір гендерлік рөлдердің негізін қалаған деп санайды. Әйелдер көбінесе мойынсұнушы әйелдер мен аналар болуға шақырылады, отбасылық ортада қалып отырады. Ал ер адамдар отбасын қорғауға және күтімге алуға міндетті деп есептеледі. Дегенмен, мұсылман ғалымдарының көпшілігі әйелдердің күйеулеріне қызмет етуге, үй шаруасын жасауға немесе үйдегі кез келген жұмысты атқаруға міндетті емес екендігіне келіседі. Мысырдың Дар-әл-Ифтасының мәліметінше, әйел күйеуінің рұқсатымен жұмыс істеуге құқылы. Егер екі жақ арасында келісім болмаса, оның жұмысқа шығуына рұқсат жоқ. Исламның өркендеу кезеңіне дейін әйелдердің қандай әрекеттері мен мінез-құлқы болуы керек екеніне қатысты көптеген пікірлер болды, олар дәстүрлі гендерлік рөлдер саналды. Әйелдер еркектерден төмен саналды және олар еркектерге құрметпен қарауға тиіс болды. Бұрын әйелдер үй шаруасын жүргізуші ретінде қарастырылып, өздерін қорғау үшін күйеулеріне сүйенді, өйткені олар өздерін күтіп ұстауға жеткілікті күшті емес деп есептелді. 1950-1960 жылдары Мысыр мұсылман бауырластығының көрнекті мүшесі Саид Кутбтың айтуынша, Құран "еркекке отбасы құрылымында "қамқорлық" немесе "жоғарылық" құқығын береді, бұл әйелдер мен ерлер арасындағы келіспеушіліктер мен жанжалдардың алдын алу үшін жасалған". Бұл жүйенің әділдігі Құдай еркекке "қамқорлық" үшін қажетті қасиеттер мен дағдыларды бергенінде және оған осы құрылымды күтіп ұстау міндетін жүктегенінде жатыр. Кутбтың идеологиясы бүгінгі радикал исламшылдарға әсер етеді, сондай-ақ Таяу Шығыстың Айман әз-Зауахири сияқты көрнекті басшылары мен Осама бен Ладен сияқты террористерге де ықпал етеді. Ислам мәдениетінде ерлер мен әйелдердің атқаратын рөлдері тең маңызды. Исламдық тұрғыдан қарағандағы гендерлік рөлдер Құранға негізделген және отбасының динамикалық құрылымын баса назарға алады. Кез келген әлеуметтік-мәдени топтағы сияқты, гендерлік рөлдер белгілі бір топтың консервативті немесе либералды сипатына байланысты өзгереді. Құранда ерлер мен әйелдердің рөлдері нақты айтылмағанмен, әр жыныстың отбасының өміріне бірдей маңызды үлес қосатыны айқын көрінеді. Құранның 4-тарауында, 34-аятта "ерлер әйелдердің күтімінде" екені айтылады, себебі олар отбасын қамтамасыз етушілер. Бұл сөздердің мағынасы: "Ердің міндеті - әйелін және балаларын асырау, балаларын тәрбиелеу, жұбайына мейірімділік пен қамқорлық көрсету және туыстарына жақсылық жасау". Бұл құндылықтар ислам тарихы бойында өзгеріссіз сақталған. Мәдениетте әйелдердің ерлерге сүйенгені және сүйенуі керек екені түсініледі. Бұл шектеу ретінде қарастырылмайды, бірақ әйелдерді қоғамдық өмірдің қиындықтары мен қолайсыздықтарынан қорғау мақсатында жасалған шара ретінде қарастырылады. Мұнда жас қыздар үй шаруасымен таныстырылады. Хиджаб заңына сәйкес, әйел үйден шыққанда беті мен қолынан басқа барлық денесін жабуға тиіс, бұл кішіпейілділік, Аллаға мойынсұну және исламдық құндылықтарға құрмет көрсетудің белгісі. Қазіргі заманғы жаңарулар әйелдіктің көптеген аспектілерін өзгертті, бұрын да, қазір де. Әлемдік нарық әйелдікті өзгертіп, идеалды мұсылман әйелінің бейнелерін көрсетіп, насихаттап жатыр, бұл өзгеріс әйелдерге қатысты кейбір дәстүрлердің ескіріп, талас-тартыс тудыруына себеп болды. Бір дәстүрдің қабылдануы азайып барады - бұл жамылу; кейбір әйелдер, бірақ барлығы емес, қазір мұны бүгінгі әлемде қорлау деп санайды, ал бұрын ол құрмет белгісі ретінде қарастырылды. Бұл қоғамда әйел болудің мәнін қалыптастырды.

Some reformist and feminist scholars argue that the concept of guardianship has formed the basis of particular gender roles in Muslim societies. Women are often expected to be obedient wives and mothers, staying within the familial environment. Meanwhile, men are expected to be the protectors and caretakers of their families. However, the majority of Muslim scholars agree that women are not obligated to serve their husbands, do housework, or do any kind of work at home. According to Egypt's Dar al Ifta, it is regarded as permissible for a woman to go out for work if she has the consent of her husband. If there is no mutual consent, then it is not permissible for her to go out and work. Until the period of the rise of Islam, there were many ideas of certain actions and behaviors of women that should be expected that were considered traditional gender roles. Women were seen as inferior to men, and women were supposed to behave and respect men. In earlier times, women were seen as the housekeepers and relied on their husbands to protect them since they were thought to be not strong enough to take care of themselves. According to Sayyid Qutb, a prominent member of the Egyptian Muslim Brotherhood in the 1950s and 1960s, the Quran "gives the man the right of 'guardianship' or 'superiority' over the family structure to prevent dissension and friction between the spouses. The equity of this system lies in the fact that God both favored the man with the necessary qualities and skills for the 'guardianship' and also charged him with the duty to provide for the structure's upkeep." Qutb's ideologies are still impactful for radical Islamists today, influencing such prominent Middle Eastern leaders as Ayman Zawahiri and terrorists as Osama bin Laden. In Islamic culture, the roles played by men and women are equally important. Gender roles viewed from an Islamic perspective are based on the Qur'an and emphasize the dynamic structure of the family. As in any socio cultural group, gender roles vary depending on the conservative or liberal nature of the specific group. Although there are no elaborate roles for men and women in the Qur'an, it is strongly implied that each gender provides equally significant contributions to the family realm. Chapter 4, in verse 34, in the Qur'an, states that "men are the maintainers of women," due to them providing for their family. It is implied that a noble "husband's responsibilities commit him to support his wife and children, provide education for his offspring, be kind and attentive to his spouse, and be good to his affine". These values have remained rather consistent throughout the history of Islam. It is culturally understood that women do, and should, rely on men. This is viewed not as a restricting reliance, but as an arrangement to protect women from the distress and inconveniences of the public arenas. Here, young girls were familiarized with domestic activities The law of the hijab states that the whole female body aside from the face and hands should be covered when a woman leaves her home as a sign of modesty, obedience to God and respect for Islamic values. Modernization has changed many aspects of femininity, in the past, and in the present. The global market is changing femininity by showcasing and promoting images that are desirable for an ideal Muslim woman, and this change has caused certain traditions for women to become outdated and contested. One tradition that is becoming less accepted is the veil; some women, though not all, now see this as degrading in today's world whereas in the past it was seen as a sign of respect. which has shaped what it means to be feminine in a society.

Киім-кешек

Құранда ерлер мен әйелдерге арналған лайықты киім талаптары туралы бірнеше аяттар келтірілген. 24-сүренің 30-31 аяттарында былай делінген:

«Мүмін ерлерге көздерін төмен қаратып, ұялуларын айт. Осы олар үшін тазарақ. Мүмін әйелдерге де көздерін төмен қаратып, ұялуларын, және әшекейлерінен тек сырт көзге көрінетінін ғана көрсетулерін, кеуделерін жабу үшін орамалдарды пайдалануларын, және олардың әшекейлерін тек қана Құранда белгіленген жақын туыстарға (махрамдар) көрсетулерін айт».

Иранда, Ислам киім кодексін бұзу немесе қара киім киюге ұқсас әрекет жасау қылмыс болып саналады және түрме жазасына әкеледі.

Дұға ету және ғибадат ету

Жұма намазында мұсылман қауымы әдет бойынша ерлерді, әйелдерді және балаларды жеке топтарға бөліп отырады. Басқа күндері әйелдер мен балалар үйде намаз оқиды. Ерлер күніне бес уақыт намазды ең жақын мешітте оқуға тиіс. Мұхаммед пайғамбар (с.ғ.с.) мұсылман әйелдеріне мешітке барып, ерлердің артынан намаз оқуға рұқсат берген. Пайғамбар (с.ғ.с.): "Қатындарыңызды мешітке барудан тыймаңыз, тіпті олардың үйлері олар үшін жақсырақ болса да", - деген. Бұл әйелдерге үйде болу ұсынылатынын көрсетеді. "Әйелдің үйінде оқыған намазы аулада оқыған намазынан артық, ал жатын бөлмесінде оқыған намазы үйде оқыған намазынан артық" делінген. (Абу Дауд әл-Сұнан кітабында, «Нисаның мешітке баруы туралы» (Баб ма-жаа’а фи-хруж әл-нисаа’ илаал-масид) тарауында риуаятталған. Сондай-ақ, Сахих әл-Жами, № 3833 қараңыз.)

Әйел жыныстық мүшелерін кесу

Сауалнамалар мұсылман елдерінің шағын бөлігінде, әсіресе Мали, Мавритания, Гвинея және Мысырда, әйелдерді сүндеттеудің діни талап екеніне кеңінен сенетінін көрсетті. Грюнбаум практиктер дін, дәстүр және тазалықты ажырата алмайтынын, бұл деректерді түсіндіруді қиындататынын айтты. Әйелдерді сүндеттеудің Африканың солтүстік-шығысында исламнан бұрынғы дәуірде пайда болғаны белгілі, бірақ бұл практика исламмен байланысты болды, себебі бұл дін әйелдердің тазалығы мен уыттылығына ерекше мән береді. Бұл туралы Құранда ешқандай ақпарат жоқ. Ол бірнеше да’иф (әлсіз) хадистерде (Мұхаммед пайғамбарға қатысты айтылған сөздер) құрметті, бірақ міндетті емес деп бағаланған, алайда сунниттік исламның Шафии мектебі оны міндетті деп санайды. 2007 жылы Каирдегі Аль-Азхар Ислам зерттеулерінің жоғары кеңесі әйелдерді сүндеттеудің "ислам заңдарының негізгі қағидаларына немесе оның кез келген бөлігіне негізделмегенін" мәлімдеді.

Қазіргі көзқарастар

Гендерлік рөлдерге қатысты пікірлер Құранның түрлі түсіндірулеріне, діннің әртүрлі бағыттарына, сондай-ақ мәдени дәстүрлер мен географиялық орналасуға байланысты әртүрлі болады.

Салафия

Салафия сөзбе-сөз "туған-тектің ізіне қатысты" дегенді білдіреді. Оны алғаш рет Мұхаммед Абдух ұсынған, және ол жетінші ғасырда Мұхаммедті қолдаған мұсылмандардың бірінші буынына сілтеме жасайды. Бин Баз да әйелдердің тек белгілі бір салаларда жұмыс істеуі керек деп есептеді, олар әйелдерге тән салалар, мысалы, әйелдерді білім беру, медбикелік және медициналық көмек көрсету. Бірақ тіпті олар да қатаң жыныстық бөліністі сақтауы керек. Мұхаммед әл-Газалидің идеялары уасатия мектебінің көп бөлігін сипаттайды. Оның ойларын Юсуф әл-Қарадауи, Абдель Халим Абу Шакуа және Хасан әл-Тураби сияқты басқа да көрнекті және ықпалды тұлғалар да бөліседі. Ол сондай-ақ ислами ойлаудың жалпы өзгерісін және ислам дінінің негізгі бөлігі деп дұрыс емес саналатын мәдени дәстүрлерді қайта қарастыруды қажет етті. Ол отбасындағы әйел адам үйден тыс жұмыс істесе, еркек үшін ұятқа қалады деген әлеуметтік норманы сынады. Ол еркектердің санасында қоғам экономикалық жағынан өнімді, яғни қоғамдық және еркектерге, ал жеке және әйелдерге тиесілі үй шаруасына бөлінгенін, және бұл екі саланың араласпауы керектігін айтады. Бірақ Рауф орамал киюді азат ету құралы ретінде қарастырады: "Орамал әйелдердің сексуалды тартымдылығын бейтараптандырады, олардың жыныстық объект емес, азамат екенін көрсетеді". Рауф әйелдердің қоғамдық кеңістікте болуға құқығы бар екенін мойындайды және ол қоғамдық және жеке кеңістіктер арасындағы жыныстық негіздегі кез келген бөлініске қарсы тұрады. Ол "бұл екіұштылықты жою үй шаруасындағы әйелдердің қоғамдық құрметін арттырады және жұмыс істейтін әйелдерді жақсы ана мен әйел болу қажеттілігін қанағаттандыруға ынталандырады" деп мәлімдеді. Сауд Арабиясындағы әйелдердің дамуы көршілес араб елдеріне қарағанда салыстырмалы түрде баяу болды, әсіресе әйелдердің қатысуын жақсарту тұрғысынан. 1989 жылғы Иран конституциялық референдумынан кейін өзгерістер әйелдердің өмірі мен мүмкіндіктерін жақсартты. Содан бері бірнеше әйел Иран парламентіне сайланды және мемлекеттік қызметке көбірек әйелдер қатысады. Бұл, ішінара, әйелдердің жоғары білім алу мүмкіндіктерін пайдалануына байланысты. Ирандағы әйелдердің сауаттылығы 46 пайыздан 83 пайызға дейін өсті. Иран 1970 жылдары әйелдердің сауаттылығы бойынша 10-шы орында болды және әлі де осы орынды сақтап тұр. Хиджаб міндетті болды, сондай-ақ қарапайымдылық талаптары да болды: кең киімдер және шашты жабатын русари (бас орамал). Экономикалық жағынан әйелдердің еңбекке қатысу деңгейі мен сауаттылығы артып келеді. Дегенмен, әйелдер арасындағы жұмыссыздық деңгейі еркектермен салыстырғанда әлі де айтарлықтай жоғары. ЮНЕСКО мәліметтері бойынша, соңғы 18 жылда қыздардың білім алуы жақсарды, және 10 баланың 4-і қыздар. Біріккен Ұлттар Ұйымы мен халықаралық ұйымдардың қысымымен Талибандар әйелдерге білім алуға, оның ішінде жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім алуға мүмкіндік беруге мәжбүр болды. Білім алу құқығынан басқа, әйелдер министрлігі де әмір-нехият министрлігімен алмастырылды. Бұл ислами діни полиция тобы өте қатал деп есептелді және олар әйелдерді еркек қамқоршысыз немесе инабатсыз киінген кезде ұрып-сапалаған.

Salafiyyah literally means "that which pertains to ancestry". It was first conceived by Muhammad Abduh and refers back to the first generation of Muslims who supported Muhammad during the seventh century. Bin Baz also thought that women should only work in certain fields, those that are within a woman's domain, such as female education, nursing, and medical care. But even these must obey a strict separation of gender. Muhammad Al Ghazali's ideas characterize much of the wasatiyyah school of thought. His ideas are shared by other notable and influential people including Yusuf Al Qaradawi, Abdel Haleem AbuShaqua, and Hasan al Turabi. He also called for a change in Islamic thinking in general and the re evaluation of cultural traditions that are attributed wrongly as central to the Islamic faith. She questions the social norm that a man is dishonored if a woman in their family works outside of domestic space. She asserts that in the male mind, society is divided into an economically productive section that is public and male and, a domestic sphere that is private and female, and that these two areas should not mix. But Ra'uf sees wearing a veil as a means of liberation: “the veil neutralizes women's sexuality in the public sphere, making clear that they are citizens – not sexual objects”. Ra'uf acknowledges that women belong in the public sphere, and she challenges any gender based separation between the public and private spheres. She has asserted that “breaking the dichotomy would give housewives more social esteem and would encourage working women to fulfill their psychological need to be good mothers and wives,” In some areas, such as Mecca, they are expected to cover their hair as well. Women's development in Saudi Arabia has been relatively slower than in its neighboring Arab countries, especially regarding the improvement of female participation. After the 1989 Iranian constitutional referendum, changes resulted in an improvement in the lives and opportunities of women. Since then, several women have been elected to the Iranian parliament and more women participate in civil service. This is partially due to women taking advantage of higher educational opportunities. Iranian female education went from a 46 percent literacy rate, to 83 percent. Iran ranked 10th in terms of female literacy in the 1970s, and still holds this position. The Hijab became compulsory as well as modesty requirements; loose fitting clothing as well as a Rusari (headscarf) that covers all the hair. On the economic front, Women's labor force participation rate and literacy rate have been on the rise. Yet the unemployment rate for women compared to that of men is still considerably higher. For the past 18 years, there were improvements in girls' education in which 4 out of 10 children were girls, according to a report by UNESCO. Due to the pressure from United Nations and International Organizations, Talibans were forced to allow women for education including under graduate and post graduate. Apart from the education rights, the Women's Ministry was also replaced by the Ministry of Vice and Virtue. These groups of Islamic religious police were considered very harsh and even beat women if they were spotted without male guardians or dressed immodestly.