Кіріспе
Нефридиум (көпшесі – нефридийлер) – жұптап кездесетін омыртқасыз жануарлардың органы, омыртқалы жануарлардың бүйректеріне ұқсас қызмет атқарады (бүйректердің пайда болуы хордалы жануарлардың нефридийлерінен бастау алады). Нефридийлер жануар ағзасынан метаболизм қалдықтарын шығарып тастайды. Нефридийлердің екі негізгі түрі бар: метанефридийлер және протонефридийлер. Барлық нефридийлері және бүйрегі бар жануарлар Nephrozoa кладына жатады.
The nephridium (plural nephridia) is an invertebrate organ, found in pairs and performing a function similar to the vertebrate kidneys (which originated from the chordate nephridia). Nephridia remove metabolic wastes from an animal's body. Nephridia come in two basic categories: metanephridia and protonephridia. All nephridia and kidney having animals belong to the clade Nephrozoa.
Метанефридиялар
Метанефридиум (meta = "кейін") - көптеген жұмырқакөздерде, бунақтылар мен моллюскаларда кездесетін шығару безінің бір түрі. (Моллюскаларда бұл Боян мүшесі деп аталады.) Метанефридиум әдетте кірпікшелі саңылаудан тұрады, ол дене қуысына немесе целомаға ашылады, содан кейін әр түрлі безді, бүктеліп немесе кеңейген (везикулалы) және әдетте организмнің сыртына ашылатын өзекке жалғасады. Бұл кірпікшелі түтікшелер организмнен артық иондарды, метаболизм қалдықтарын, тамақтан келген уларды және қажетсіз гормондарды шығарып тастайды, оларды нефростома деп аталатын саңылау тәрізді денелерге бағыттап, суды сорғылайды. Бұл қалдықтар нефридиопор арқылы организмнен шығарылады. Қанды сүзу (немесе осыған ұқсас жұмыс істейтін сұйықтықты сүзу) арқылы түзілген алғашқы зәр, метанефридиумды жабатын жасушалардың таңдап қайта сіңіруі арқылы екіншілік зәрге айналады.
Саккате метанефридия
Сакат метанефридиялар – метанефридиялар сияқты қызмет ететін экскрециялық бездер. Олар буынтық аяқтыларда кездеседі: кенелердің коксальды бездері, шағын қабыршақтылардың антенналық (немесе жасыл) бездері және бақан тәрізділердің жоғарғы жақ бездері сияқты. Сакат метанефридиялар гемоцель сұйықтығын сүзіп, ал метанефридиялар – целом сұйықтығын сүзеді. Сакат метанефридияда сұйықтық түтікшеге енбес бұрын ауыр бөлшектерді (ақуыздар мен көмірсулар сияқты) гемоцельден сүзуге көмектесетін қабықшамен жабылған кірпікшелі саңылау бар. Саңылаудың ішінде сұйықтық таңдап қайта сіңіру арқылы өңделеді және соңында нефридиопордан шығарылады. Қабыршақтыларда сакат метанефридиялар антенналармен байланысып, антенналық безді құрайды. Тұщы су қабыршақтыларында осморегуляциядағы рөліне байланысты сакат метанефридиялар айтарлықтай үлкен болады; қабыршақтылар тіндерден көп мөлшерде суды шығарып тастауы керек, себебі жасушалар қоршаған суға гипертоникалық.
Протонефридиялар
Протонефридиум (прото = "алғашқы") платигельминттер, немертеялар, ротифералар және хордаталар (ланцеттіктер) тізімінде кездеседі. Олардың анатомиясы метанефридияларға ұқсас, бірақ ішкі кірпікшелі түтікшелері терминалды жасушалармен бітелген: кірпікшелі жасушалар (егер кірпікшелі болса) немесе соленоциттер (егер қамшылы болса). Осылайша, олардың түтікшелерінде ішкі тесіктер болмайды, бірақ организмнің сыртына ашылуы сақталады. Олар осморегуляция (иондық реттеу) қызметін атқарады. Әрбір терминалды жасушада бір немесе бірнеше кірпікше болады және олардың протонефридиялық түтікше ішіндегі қозғалысы сыртқа қарай ағым мен түтікшенің соқыр бөлігінде жартылай қысымды тудырады. Осының нәтижесінде қысым жануардың ішіндегі қалдық сұйықтықтарды шығарады, олар терминалды жасушалардағы кішкентай тесіктер арқылы протонефридиумға тартылады. Терминалды жасушадағы тесіктер кішкентай молекулалардың өтуіне жеткілікті, бірақ үлкен ақуыздар жануардың ішінде қалады. Протонефридиумның төменгі жағынан еріген заттар каналдық жасушалармен құралған түтікше арқылы жүргізіліп, нефридиопор арқылы құрылған кішкентай тесіктен организмнен шығады. Еріген заттар түтікше бойымен төмен жылғанда каналдық жасушалар арқылы пайдалы молекулалардың іріктеп қайта сіңірілуі жүзеге асады. Протонефридиумдар көбінесе жалпақ құрттар сияқты базальды организмдерде кездеседі. Протонефридиумдар, мүмкін, организмнен артық суды алып тастау арқылы (осморегуляция) гипотоникалық ортамен күресудің алғашқы жолы ретінде пайда болған. Олардың экскреторлық және иондық реттеуші құрылымдар ретінде пайдаланылуы екіншілік ретте пайда болған. Бұл платигельминттер тізіміндегі экскреторлық жүйелер, сондай-ақ соқыр түтікшелер деп те аталады. Бұл түтікшелерде кірпікшелер немесе қамшылар болады. Жазық құрттардың экскреция органы: шоғырланған кірпікшелер немесе қамшылары бар, қуыс стақан тәрізді жасуша, олардың қозғалысы қалдықтарды тартып, оларды жалғастыратын түтікше арқылы сыртқа шығарады.