Кіріспе

Чапайнавбгандж (бенгал тілінде: চাঁপাইনবাবগঞ্জ) Бангладештің солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Ол Раджшахи облысының құрамына кіреді және бұрын Бенгал провинциясының Малда ауданының бір бөлімі болған. Чапайнавбганджтің солтүстігі мен батысы Үндістанның Малда және Муршидабад аудандарымен, шығысы Наогаон ауданымен, оңтүстік-шығысы Раджшахи ауданымен шектеседі.

Тарих

Чапайнавабганж бұрынғы Раджшахи зиласының бір бөлімшесі болды. Чапай Навабганж – ежелгі Гоур астанасының бір бөлігі. Бұл аймақ Махананда және Ганг өзендерінің тоғысында орналасқандықтан стратегиялық және саудалық маңызы бар екені айтылады. Оның маңыздылығы үшін Әливарди хан Ноабганж қаласын құрды, ол кейіннен Ноабганж деп аталды. 1947 жылға дейін Навабганж Малда ауданындағы хандық болып келді. Солтүстік Бенгалияның қақпасы болған Малда бір кезде Гоур Банганың астанасы болды, оның 3456 км² жері Тал, Диара және Баринд аймақтарына бөлінген. Малда өзінің байлығымен және зерттелуге болатын әлеуетімен туристер мен археологиялық қызығушылық танытқан адамдарды күтеді. Жердің бұл бөлігі Ганг, Махананда, Фулахар және Калиндри өзендерінің толқындарымен жуылады. Ол түрлі империялардың пайда болуын, гүлденуін және кейін іздерінен құрылған жаңа мемлекеттерге ұшырап, ұмытылуын көрді. Панини Гурпура деп аталатын қаланы атаған, оны Гуда қаласы деп санауға болады, оның қираған орындары осы ауданда орналасқан. Алдыңғы мемлекеттердің ескерткіштері кейінгі мемлекеттердің монументтерінде қолданылған мысалдар көп. Бұл аймақ ежелгі "Гаур" және "Пандуа" (Пундрабардана) шегінде болды. Бұл екі қала ежелгі және орта ғасырларда Бенгалияның астанасы болған. Гурдың шекарасы б.з.б. 5 ғасырдан бері түрлі кезеңдерде өзгеріп отырды. Оның аты Пураник мәтіндерде кездеседі. Пундранагар Маурья империясының провинциялық астанасы болды. Гур және Пундрабардхана Моурья империясының бір бөлігін құраған, бұл Бангладештің Богра ауданындағы Махастангарх қираған жерінен табылған мөрдегі Брахмилипи жазуларынан көрінеді. Хьюэн Цан Пундрабардханада Ашоканның көптеген ступаларын көрген. Бөлінбеген Динажпур ауданында және Солтүстік Бенгалияның басқа бөліктерінде, сондай-ақ Самудрагуптаның Аллахабад бағанасындағы жазулар Солтүстік Бенгалияның Камрупке дейінгі барлық шығыс бөлігі Гупта империясының бір бөлігін құрағанын анық көрсетеді. 7 ғасырдың басында Гупталардың ықпалынан кейін Карнасубарнаның патшасы Сасанка және Гаур патшасы үш онжылдықтан астам уақыт бойы тәуелсіз билік жүргізді. 8 ғасырдың ортасынан 11 ғасырдың соңына дейін Пала империясы Бенгалияны биледі және патшалар буддизмге адал болды. Олардың билігі тұсында Бариндридегі Джагадалла Вихара (монастырь) Наланда, Викрамшила және Девикоттпен қатар гүлденді. Пала әулеті Сена империясының пайда болуына жол берді. Сен билеушілері индуистер болғандықтан, өздерінің мемлекеттерінің ішінде бір жерден екінші жерге көшуге дағдыланған. Лакшман Сен тұсында Гур Лакшманабати деп аталды. 1204 жылы Бахтияр Хилжи Бенгалияны жаулап алғанға дейін Сен патшалары Бенгалияны биледі. Содан кейін мұсылмандық билік шамамен бес жүз жылға созылды. 1757 жылы Пласси шайқасында Сиражуддаула лорд Клайвтан жеңіліске ұшырады, бұл британдық биліктің басталуын білдірді. Ежелгі заманнан бері осы ауданда түрлі текті, дінді және әулеттердің билеушілері өздерінің дәуірінің іздерін қалдырды. Өткеннің сән-салтанаты мен ұлылығы туралы айтатын қираған орындар мен ескерткіштер археологтар мен туристерді қызықтырады. Бұл аудан 1813 жылы Пурния, Динажпур және Раджшахи аудандарының шет аймақтарынан құрылды. Доктор Б. Гамильтонның (1808-09) кезінде Газоле, Малда, Бамонгола және Хабибпурдың бір бөлігі Динажпур ауданына, ал Харишандрапур, Харба, Ратуа, Маникчак және Калиачак таналары Пурния ауданына кірді. 1813 жылы Қалиашық және Сахебганж таналарында, сондай-ақ өзендерде ауыр қылмыстардың таралуына байланысты, ағылшын базарында бірлескен судья және коллектордың орынбасары тағайындалды. Осылайша Малда ауданы құрылды. 1832 жылы жеке қазыналық құрылды, ал 1859 жылы толыққанды судья және коллектор тағайындалды. 1876 жылға дейін бұл аудан Раджшахи дивизиясының, ал 1876 жылдан 1905 жылға дейін Бағалпур дивизиясының құрамына кірді. 1905 жылы ол қайтадан Раджшахи дивизионына ауыстырылды, ал 1947 жылға дейін Малда осы дивизионда қалды. 1947 жылдың тамыз айында бұл аудан Үндістанның бөлінуіне ұшырады. 1947 жылдың 12-15 тамызы аралығында ауданның Үндістанның немесе Пәкістанның бөлігі болатыны белгісіз болды, өйткені Радклифф сызығының жариялануы бұл мәселені анықтай алмады. Осы бірнеше күн ішінде аудан Шығыс Пәкістанның судьясының қарамағында болды, содан кейін Радклиф сыйлығының егжей-тегжейі жарияланды және аудан 1947 жылдың 17 тамызында Батыс Бенгалияның бір бөлігі болды. Бес тана Раджшахи ауданы бойынша Пәкістанға берілді, кейін ол Чапай Навабганж атанды.

Географиялық орналасуы

Чапайнавбгандж – Бангладештің ең батыс ауданы. Раджшахи және Наогаон шығыс жағында, ал Үндістан тарапынан – Батыс Бенгалия штатының Мальда ауданы, ал қалған Үндістан солтүстікте орналасқан. Батыс жағы Падма өзенімен, Мальда ауданымен және Батыс Бенгалия штатының Муршидабад ауданымен (Үндістан) шектеседі, оңтүстік жағында Үндістан жатыр. Чапайнавбгандж 24°22' және 24°57' ендік, 87°23' және 88°23' бойлық аралығында орналасқан. Чапайнавбгандж – Бангладештің мақталы манго өндіретін қалаларының бірі.

Топография

Чапайнавбгандж ауданы (Ражшахи облысы) 1702,55 км² аумақты құрайды. Бұл аймақ арқылы көптеген өзендер ағып өтеді. Басты өзендер – Ганг және Махананда. Аймақтың көп бөлігі жазық дала болып табылады, көптеген кішкентай көлдер мен су сақтағыштары бар. Бірақ, соңғы кезде Падма (Ганг) өзенінің эрозиясы салдарынан географиялық жағдай өзгерді. Фарракка бөгетінен туындаған өзен шөгінділерінің артуы өзен жағалауларын тозуға алып келді және құмға толы кең аумақ пайда болды, бұл аймақта шағын шөлге ұқсайды. Нарайонпур, Жохупур, Сундарпур, Бағданга сияқты 4-5 кішкентай бірлестік кеңестері Падма өзенінің арғы бетіне көшті. Топырақ құрамына байланысты Чапайнавабганджті екі бөлікке бөлуге болады: 1. Борендра аймағы және 2. Дияр аймағы.

Борендра ауданы

Мохананда өзенінің шығыс бөлігі Боринд жолының бір бөлігі болып табылады және Борендра аймағы деп аталады. Борендра аймағы Бангладеш қана емес, бүкіл субконтиненттегі ең ежелгі және танымал аймақтардың бірі. Борендра аймағы Бенгал үшбұрышы қалыптасқан кезде пайда болған. Чхапай Навабганж қаласы, Гомостапур ауданының бір бөлігі және Нахол Борендра аймағын құрайды. Бұл аймақтың негізгі егіні – күріш.

Дияр ауданы

Падма өзенінің алабындағы аймақ диар деп аталады. Бұл аймақ Падма өзенінің арнасының үнемі өзгеруінен пайда болған. Бұл жердің топырағы өте құнарлы, сондықтан адамдар жылына бірнеше рет түрлі дақылдарды өсіре алады. Басты дақылдар – күріш, бидай, қарбыз, ал ең танымал жүгері – қалай. Қазір бұл дақылдардың қатар өсіріліп жатқан манго бақтары да қарқынды түрде көбейіп келеді. Бұл аймақ бұрын индиго мен жібек өсірумен де әйгілі болған.

Падма өзені

Ганг өзені Гималай тауларынан бастау алып, Солтүстік және Шығыс Үндістан арқылы ағады. Бұл өзен Шибгандж қаласында Бангладешке кіріп, Падма деп аталады. Падма Бангладешке құятын жерден 10 миль жоғарырақ Фаракка бөгеті салынды, ол Падманың су деңгейін төмендетті. Бірақ жаңбыр маусымында да өзеннің суы көтеріліп, жақын жерлерді су басады, сондықтан ол өте қауіпті.

Махананда өзені

Махананда өзені Болахат Упозилласы арқылы осы ауданға кіріп, аудан ішінде ағып, Раджшахи ауданының Годагари қаласында Падма өзеніне құяды. Навабганж қаласы осы өзеннің жағасында орналасқан, және осы ауданның экономикасы да осы өзенмен тікелей байланысты.

Пагла

Пагла өзені де Үндістаннан басталып, осы аудандағы Татипур, Мораганга (өлген Ганг) жерінде Бангладешке кіреді. Бір шақырымға аққан соң, Махананда өзенімен бірігеді.

Пунарбхаба өзені

Пунарбхаба өзені Бангладештің Динажпур және Наогоан аймақтарынан өтеді, содан кейін Чапайнавбганжға жетеді.

Климат

Шапанабған үлкен қала Раджшахиге өте жақын орналасқан, екі ауданның да климаты бір-біріне ұқсас. Кёппен климаттық жіктелімі бойынша Раджшахи тропикалық ылғалды және құрғақ климат аймағында орналасқан. Раджшахи климаты көбінесе муссондық желдермен, жоғары температурамен, жоғары ылғалдылықпен және орташа жауын-шашынмен сипатталады. Ыстық маусым наурыз айының басында басталып, шілде айының ортасына дейін жалғасады. Ең жоғары орташа температура сәуір, мамыр, маусым және шілде айларында байқалады, ал ең төменгі температура қаңтар айында тіркеледі. Жауын-шашынның ең көп мөлшері муссон айларында жауады. Ауданның жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен құрайды. 2022 жылғы Бангладеш халық санағы мәліметтері бойынша, Чапай Навабгандж ауданында 448 029 үй шаруасы және 1 835 527 адам тұрады, олардың 25,5% қалалық жерлерде тұрады. Халық тығыздығы 1 шаршы километрге 1078 адамды құрайды. 7 жастан асқандардың сауаттылық деңгейі 71,9% болды, бұл ұлттық орташа көрсеткіштен (74,7%) төмен.

Дін

Чапайнавбгандж ауданында 1987 мешіт, 474 храм, 56 будда ғибадатханасы және 28 шіркеу бар. Чотто-Сона мешіті, Чапай мешіті, 15 ғасырдағы Дарашбари мешіті сияқты мешіттер белгілі. Жора Матха – атақты буддалық монастыры, ал Наода Ступасы – буддалық ескерткіші.

Чото Сона мешіті

Сұлтандық кезеңнің ең әсем ескерткіштерінің бірі – Чхота-Сона мешіті немесе Чапайнавабгандж қаласындағы Гаурдағы Сона мешіті. Оны сұлтан Алауддин Хусейн-шах (1493–1519) тұсында Вали Мұхаммед салған. Алғашқыда мешіт 15 алтын жалатылған күмбезбен жабылған, оның ішінде ортаңғы қатардағы 3 шаушала күмбездері болған, осыдан-ақ мешіт есімдік атауын алған. Осы мешіттің қасында қаһармандық ерлік еткен, «Бiррестха» атағын алған капитан Мохиуддин Жахангир мәңгілікке көшкен.

Әкімшілік

Чапайнавбғандж ауданы бес упазиладан тұрады: Жапонияның қаржылық көмегімен қауымдық радиостанция ашылды. Радио Махананданың жұмысын Бангладештің экс-министрі Суранжит Сен Гупта салтанатты түрде бастады.