Кіріспе

Бангладештің өркениетті мемлекет ретіндегі тарихы төрт мың жылға жуық, шалколит дәуіріне дейін барады. Елдің ертедегі жазба тарихы Бенгал аймағы үшін күрескен индуист және будда патшалықтары мен империяларының із кесіп өтуімен сипатталады. Ислам діні 8-шы ғасырда келді және Бахтияр Халджи бастаған жаулаулар мен Шах Джалал сияқты суннит миссионерлерінің қызметі арқасында 13-шы ғасырдың басынан бастап біртіндеп үстемдік құрды. Кейін мұсылман билеушілері мешіттер салып, ислам дінін уағыздауды бастады. 14-шы ғасырдан бастап ел Фахруддин Мубарак Шах құрған Бенгал Сұлтандығымен басқарылды, ол өзінің атымен жеке валюта шығарды. Ол Читтагонгты алғаш рет жаулап алып, Бенгал Сұлтандығына қосты. Сондай-ақ ол Чандпурдан Читтагонгқа дейінгі жолды алғаш рет салды. Бенгал Сұлтандығын патша Шамсуддин Ильяс Шах кеңейтті, бұл елдің экономикалық өркендеуінің және аймақтық империяларға қарсы әскери үстемдігінің кезеңін ашты, оны еуропалықтар сауда үшін ең бай ел деп таратты. Кейін аймақ Моғол империясының құрамына кірді, тарихшы К.А. Бейлидің сөзіне сүйенсек, бұл оның ең бай провинциясы болған. 1700-ші жылдардың басында Моғол империясының әлсіреуінен кейін Бенгал Бенгал навабтарының басшылығымен жартылай тәуелсіз мемлекетке айналды, соңында Сирадж-уд-Даула басқарды. 1757 жылы Пласси шайқасында Британдық Шығыс Индия компаниясы оны жаулап алды. Бенгал Ұлыбританиядағы өнеркәсіптік революцияға тікелей үлес қосты, бірақ оның деиндустриализациясына әкелді. 1971 жылдың наурыз айында Бангладеш тәуелсіздігінің жариялануы тоғыз айлық Бангладеш Азаттық соғысына әкеп соқты, нәтижесінде Шығыс Пакистан Бангладеш Халық Республикасы болып құрылды. 1971 жылы Шейх Мүжибур Рахман Бангладештің тәуелсіздігін жариялады.

Тарихи Bengali

"Оксфордтық Үндістан тарихы" кітабында б.з.д. III ғасырға дейін Бенгалия туралы нақты мәліметтер жоқ екені айтылады. Индо-арийлер, дравидтер және монғол тайпалары, оның ішінде Ванга халқы Бенгалияға қоныс аударған деп саналады. Бір пікір бойынша, адамдар 60 000 жыл бұрын Қытайдан Бенгалияға келген. Тағы бір көзқарас бойынша, 100 000 жыл бұрын өзіндік аймақтық мәдениет қалыптасқан. Аймақта тарихи алдында адамдардың болғанына әлсіз дәлелдер бар. Неолит және халколит дәуірлерінде адам қоныстанының азды-көптігін көрсететін мәліметтер шектеулі. Б.з.д. V ғасырда ауыл шаруашылығының жетістіктері тұрақты мәдениеттің, қалалардың пайда болуын, теңіз арқылы сауданы және алғашқы мемлекеттік құрылымдардың қалыптасуын қамтамасыз етті. Археологтар Вари-Батешварда ежелгі Рим және Оңтүстік-Шығыс Азиямен сауда байланысын жүзеге асырған портты тапты. Вари-Батешварда археологтар монеталар, керамика, темір бұйымдар, кірпішпен қаланған жол және қамалдың қалдықтарын қазып шығарды. Табылған деректер бұл аймақтың маңызды әкімшілік орталық болғанын көрсетеді, онда темір балқыту және құнды тас моншақтар сияқты өнеркәсіптер дамыған. Жергілікті жерде саз кеңінен қолданылған. Саз және кірпіштер қабырғалар салу үшін пайдаланылған. Ең танымал сазды тақташалар Чандракетургахтан табылды, олар құдайлардың, табиғат көріністерінің және күнделікті өмірдің суреттерін бейнелейді. Вар-Батешвар және Чандракетугархтан (Батыс Бенгалия, Үндістан) табылған алғашқы монеталарда қайықтар бейнеленген. Бангладештегі археологиялық қазбалар Үндістан субконтинентінің Солтүстік Қара жылтыратылған керамика (NBPW немесе NBP) мәдениетінің (шамамен б.з.д. 700–200) іздерін көрсетті. Бұл мәдениет темір дәуірінде пайда болып, шамамен б.з.д. 500–300 жылдары өркендеген, сол кезде Солтүстік Үндістанда 16 үлкен мемлекет немесе махаджанападалар пайда болды, содан кейін Маурья империясы құрылды. Б.з.д. 300 жылға қарай Тамралипти (қазіргі Тамлук, Батыс Бенгалия, Үндістан), Махастан және Майнамати сияқты дамыған қалалар пайда болды. Басқа қалалар теңіз жағалауында емес, өзендердің жағасында өркендеді. Махастан Бангладештегі ең көне жазуды, тас жазбаны қамтиды. Бұл жазба аймақтың Маурья империясының маңызды қаласы болғанын көрсетеді. Махастан сол кезде провинциялық орталық болған деп саналады. Бұл жазба Махастан брахми жазуы деп аталады. Бенгалияның ежелгі аймақтары: Бхагиратхи-Хугли алабы, Харикела, Саматта, Ванга және Варендра. Ванга – орталық Бенгалия, Харикела және Саматта – Бенгалияның шығыс аймақтары, ал Варендра – солтүстік Бенгалия. Бенгал халқы теңіз арқылы Оңтүстік-Шығыс Азия және Сиамға (қазіргі Таиланд) көшіп, онда өздерінің қоныстарын құрды.

Гангарайдай империясы

Солтүстік және батыс Бенгалия империяның бір бөлігі болғанмен, оңтүстік Бенгалия дамып, теңіз арқылы жүзеге асырылатын саудасымен қуатты болды. 326 ж.б.д., Ұлы Александрдың шапқынымен аймақ қайтадан маңызға ие болды. Грек және латын тарихшылары Ұлы Александрдың Бенгалия аймағында орналасқан Гангарайдай империясының батыл қарсы шабуылын күтіп, Үндістаннан кері шегінгенін айтады. Александр офицері Коэнмен кеңескеннен кейін оралып кетудің дұрыс екеніне көз жеткізді. Диодор Сицилий Гангарайдайды Үндістандағы ең күшті империя деп сипаттайды. Гангарайдай империясы мен Нанда империясының (праси) біріккен әскерлері Александрдың әскерлеріне қарсы Ганг өзенінің жағасында үлкен қарсы шабуылға дайындалып жатты. Грек деректеріне сәйкес, Гангарайдай біздің заманымыздың I ғасырына дейін гүлдеп өркендеген.

Ерте орта ғасырлар

Мауриандық биліктің құлдырауынан кейін Бенгалия өз күшімен қалды. Осыдан кейінгі кезең туралы көп мәлімет жоқ, бірақ Бенгалияның бір бөлігі Паталипутрада негізделген Сунга әулетінің билігінде болған болуы мүмкін. Осы уақытта Пундра буддизмнің маңызды орталығы болып қала берді. Жергілікті билеушілер 300 және 400 жылдары Гупта империясына салық төлеп, билігін сақтап қалды. Бенгал дельтасы Саматата патшалығына айналды, оның орталығы қазіргі Чандпур маңында орналасқан. Гупта жазулары Гупта империясы Самататаға тікелей билік етпесе де, ықпал еткенін көрсетеді. Бенгалия Үндістанның орталық аймақтарымен сирек байланысқа түскенімен, шекаралық аймақ болып қала берді. Келесі бірнеше ғасырларда бірнеше әулеттер ауысты. Олар туралы көп мәлімет жоқ, бірақ Комила ауданынан табылған тақталар және басқа да деректер Гопачандраның 500 жылдардың басында бұл аймақты билегенін көрсетеді. Келесі ғасырда Харғалар билікке келді. Олардан кейін Дева әулеті, Харикела патшалығы, Чандралар және Варман әулеттері тағы да билік құрды. Осы шамада бенгалдықтар алғаш рет Варендрада билік етті. 600 жылдардың басында Гаурды Сасанка биледі. Ол қазіргі Муршидабад ауданындағы Карнасуварнада тұрды. Заманауи қытайлық мәліметтер мен монеталар оның буддизмге қарсы күшті шайвист екенін көрсетеді. Буддизмге қарсылық және брахманизмге берілгендік 700 жылдары Адисура құрған Сура әулеті тұсында да жалғасты. Шамамен сегізінші ғасырдың ортасында Гопала, буддизмді жақтаушы, Бенгалияда билікке келді, мүмкін, Суралардың және Сасанканың берік брахманизмінің әсеріне қарсы болған будда басшыларының қолдауымен. Осылайша буддизмді оңтүстіктегі Шри-Ланкаға, ал индуизм мен буддизмді шығыстағы Индонезия, Таиланд, Малайзия, Сингапур және Филиппинге таратып, экспорттады.

Гауда патшалығы

VI ғасырда Үндістанның солтүстік бөлігін билеген Гупта империясы көбінесе ыдырап кетті. Шығыс Бенгалия Ванга, Саматата және Харикела патшалықтарына бөлінді, ал батыста Гауда патшалары Карнасуварна (қазіргі Муршидабад маңында) астанасымен көтерілді. Соңғы Гупта императорының қарауындағы Шашанка тәуелсіздік жариялап, Бенгалияның кішігірім княздықтарын (Гаур, Ванга, Саматата) біріктірді. Ол Харшавардананың үлкен ағасы Раджявардананы опасыздықпен өлтіргеннен кейін солтүстік Үндістанда Харшаварданамен аймақтық үстемдік үшін күресті. Харшаның үздіксіз қысымы Шашанка құрған Гауда патшалығының бірте-бірте әлсіреуіне алып келді және оның өлімімен аяқталды. Шашанканың ұлы Манава биліктен құлатылғаннан кейін Бенгалия тағы да біртұтассыздық пен ішкі тартыстар кезеңіне түсті.

Пала әулеті

Пала әулеті Бенгалияны XII ғасырдың ортасына дейін биледі, бенгалиялық билікті ең алыс шегіне дейін кеңейтіп, буддизмді қолдады. Бұл Бенгалияның алғашқы тәуелсіз буддалық әулеті болды. Пала (пал) атауы «қорғаушы» деген мағынаны білдіреді және Пала монархтарының барлық есімдеріне қосымша ретінде қолданылды. Палалар буддизмнің Махаяна және Тантрикалық мектептерінің жақтастары болды. Гопала – әулеттің алғашқы билеушісі. Ол 750 жылы Гуарда феодалдық басшылардың сайлауымен билікке келді. 750-770 жылдары билік құрған ол Бенгалияның барлық аймағын бағындырып, өзінің билігін нығайтты. Одан кейін Дхармапала билікке келді. Палалар буддизмді насихаттап, брахманизмге қарсы тұрды. Империя Дхармапала мен Девапала тұсында гүлденді. Дхармапала империяны Үндістан субконтинентінің солтүстік бөлігіне дейін кеңейтті. Бұл субконтинентті бақылау үшін жаңа күрестің бастауы болды. Дхармапаланың ізбасары Девапала империяны одан әрі кеңейтті. Пала жазуларында оның гиперболалық тілмен сипатталған кең ауқымды жеңістері туралы айтылады. Оның орнын басып алған Нараяна Паланың Бадал жотасына жазылған жазуында, ол Виндхья және Гималай тауларымен шектелген Солтүстік Үндістанның барлық аймағының патшасы немесе Чакраварти болғаны көрсетілген. Сондай-ақ, оның империясы екі мұхитқа дейін (болжам бойынша Арабия теңізі мен Бенгал шығанағына дейін) созылған. Девапала Уткала (қазіргі Одиша), хундар, дравидтер, Камарупа (қазіргі Ассам), Камбоджалар және Гурджараларды жеңгенін де мәлімдейді. Тарихшы Б. П. Синха Девапаланың жеңістері туралы бұл мәлімдемелер асыра сілтеулі, бірақ оларды толығымен жоққа шығаруға болмайды деп жазды. Сонымен қатар, сол кездегі Раштракуттар мен Гурджара Пратихаралардың көрші мемлекеттері әлсіз болған, бұл оған империясын кеңейтуге мүмкіндік берген болуы мүмкін. Девапаланың Пәнджабтағы Инд өзеніне дейін әскер басқарғаны да айтылады. Раджендра Чола жеңген Бенгалия билеушілері – Дхармапала, Ранасур және Чандра әулетінен Говиндачандра, олар Пала әулетінің Махипаласының вассалдары болған болуы мүмкін. Шамамен 1150 жылдары Палалар Сеналарға билігін жоғалтты.

Сена әулеті

Сена әулеті шамамен 1095 жылы құрылды, бірақ Палаларды толық жеңіске 1150 жылға дейін жеткізбеді. Олар, көрінетін болса, Карнатакадан шыққан. Виджасена солтүстік және батыс Бенгалияны бақылауға алып, бұрынғы аймақтардан Палаларды ығыстырып, өзінің билігін Надияда орнатты. Әулеттің ең көрнекті билеушісі Лакшманасена болды. Ол Орисса және Бенарес аймақтарында әулеттің билігін бекітті. 1202 жылы Ихтиярруддин Мұхаммед Бахтияр Халжи, Бихарды жаулап алғаннан кейін, Сеналардан Надияны тартып алды. Лакшманасена оңтүстік-шығыс Бенгалиядағы Викрампурге қашты. Оның ұлдары әулеттің мұрагерлері болды, ол 1245 жылға тарта феодалдық көтерілістер мен мұсылмандық қысым нәтижесінде құлап жойылды. Әулет Брахманизмді қатаң сақтап, Бенгалияға Брахманизмді қайта орнатуға тырысты. Олар Бенгалияда кулинизм жүйесін де енгізді, арқылы жоғары касталы еркектер төмен касталы әйелдерге үйленіп, осы әйелдердің балаларының мәртебесін көтере алды. Кейбір зерттеушілердің пікірінше, әулеттің буддизмді қудалауы исламға, әсіресе Шығыс Бенгалияда, көшуге ықпал еткен болуы мүмкін.

Дева патшалығы

Дева патшалығы – ортағасырлық Бенгалияның индуистік әулеті, Сена империясы құлағаннан кейін Шығыс Бенгалияда билік еткен. Бұл әулеттің астанасы қазіргі Бангладештің Муншигандж ауданындағы Бикрампур қаласы болды. Жарлықтардағы мәліметтер оның патшалығы қазіргі Комилла, Ноахали және Читтагонг аймақтарына дейін жеткенін көрсетеді. Әулеттің кейінгі билеушісі Ариража Данужа Мадхава Дашаратхадева патшалығын Шығыс Бенгалияның көп бөлігін қамтитын етіп кеңейтті.

Орта ғасырдың соңы

1202 жылы Надияны басып алумен мұсылман билігі құрылды. Алғашқыда Бенгалияны Дели сұлтандығының әкімдері, содан кейін тәуелсіз сұлтандықтар басқарды, кейін Моғол империясының билігіне бағынды. 700-ші жылдары мұсылмандар Синдке енгенімен, Оңтүстік Азияны толық жаулап алу 11-ші ғасырдың басында Газнилік Махмудтың шапқыншылықтарынан бастау алды. Газнавилерді Ауғанстанға көшіп келген Гуридтер ығыстырды және олар Ганг аймағына кеңейе бастады. Осы шығысқа қарай кеңеюдің бір бөлігі ретінде Ихтияруддин Мұхаммед Бахтияр хан Бихардағы Палаларды жеңіп, 1202 жылы Надиядағы Сеналарды жеңді. 1206 жылы Дели сұлтандығы құрылды. Бұл нағыз династия емес, бірақ билеушілер мамлюктер деп белгілі болды. Сұлтандық 1290 жылға дейін сақталды. Надияны жаулап алу Ислам дініне тез өтуге әкелмеді. Сеналардың билігі 1245 жылға дейін Викрампурда сақталды, ал Шығыс Бенгалияның көп бөлігі жаулап алынбады және дінге көшпеді. Делиде орналасқан төрт династия құлдар династиясын ығыстырды. Халжилер 1290-1320 жылдар аралығында билік жүргізді. Тұғлақ династиясының билігі 1413 жылға дейін жалғасты. Сейидтердің билігі 1414-1451 жылдар аралығында болды. Лодхи династиясы 1451-1526 жылдары билік етті. Дели сұлтандығының шет аймақтарындағы билігі әлсіз болғандықтан, Бенгалия сияқты басқа да аймақтар тәуелсіз мемлекеттерге айналды. Шамсуддин Илияс Шах 1342 жылы тәуелсіз Бенгалияның билеушісі болды және оның династиясы 1486 жылға дейін билік етті, қысқа үзілістер болды. Ол Тұғлақ династиясының әкіміне қарсы бенгалдықтардың көтерілісінен кейін билікке келді. Шамсуддин Ганг өзенімен жоғары көтеріліп, Тұғлақтардың билігіне қарсы күресті. Тұғлақтар Илияс Шаһты Пандуядан шығыс Бенгалияға қуды. Шамсуддин Пандуяны қайтарып алып, Бенгалияны басқаруын жалғастырды. Шамсуддиннің мұрагері Тұғлақтардың шабуылдарын тойтарды және оның ізімен династияның билігін Бихарға дейін кеңейтті. 1493 жылы Хусейн Шахи династиясының құрылуы Бенгалияның алтын ғасыры деп есептелетін кезеңді бастады. Үкімет шынымен бенгалдық болды, ал жер иелігі индустардың қолында болғанымен, екі діннің өкілдері де үкіметте маңызды рөл атқарды. Сұлтандық Куч-Бехар мен Камрупты жаулап алды. Сұлтандық сонымен қатар Ориса, Трипура және Аракан аймақтарына да билік етті. Бабыр 1526 жылы Панипат шайқасында Лодхилерді жеңіп, Моғолдарды Мауриялар дәуірінен бері ең ірі мемлекет құрды. Бірақ Шейх Шах Суридің екінші моғол билеушісі Хумаюнға қарсы көтерілісі кезінде ол 1538 жылы Хусейн Шахи династиясының Гиясуддин Махмуд Шахынан жеңіске жетті, осылайша Бенгалияның тәуелсіздігіне нүкте қойды. Бенгалия және Шығыс Үндістанның басқа да аймақтары Шейх Шах Суридің басқаруында болды. Ол парғаналарды енгізу сияқты көптеген реформаларды жүзеге асырды. Бұл жерді зерттеуге негізделген жергілікті салық бірліктері болды. Ол Калькутта мен Пенджаб арасындағы "Ұлы Көлік Жолын" жобалағанымен танымал. Надияны басып алып, мұсылман билігін орнатты. Исламның саяси ықпалы Бенгалияда Сена билеушісі Лакшмананың астанасы Надияны жаулап алумен тарала бастады. Надияны басып алғаннан кейін Бахтияр Сена мемлекетінің тағы бір маңызды қаласы Гаудаға (Лакхнути) қарай жорық жасап, оны жаулап алып, 1205 жылы өзінің астанасына айналдырды. Келесі жылы Бахтияр Тибетті жаулап алуға жорық жасады, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталып, денсаулығы нашарлаған және әскері азайған күйде Бенгалияға қайта оралуға мәжбүр болды. Біраз уақыттан кейін оны қолбасшыларының бірі Әли Мардан Хилжи өлтірді. Сол уақытта Лакшман Сен және оның екі ұлы Викрамапурға (қазіргі Бангладештегі Муншигандж ауданында) шегініп, олардың әлсіреген билігі 13 ғасырдың соңына дейін сақталды. Хилжилер түркі-афғандықтар еді. 1207 жылы Бахтияр Хилжи қайтыс болғаннан кейін Хилжилер арасында ішкі тартыстар туды. Бұл кейінірек Түркі-Афған режимдерінде жиі кездесетін мұрагерлік күресі мен сұлтандықтар арасындағы интригалардың үлгісіне тән еді. Ол 1340 жылы Бенгалия аймағының маңызды порты Читтагонгты жаулап алған алғашқы мұсылман билеушісі болды. Фахруддиннің астанасы Сонаргон болды.

Ілияс Шахи әулеті

Шамсуддин Илияс шах 1342 жылдан 1487 жылға дейін тәуелсіз династия құрды. Династия Делидің оларды жаулап алу әрекеттерін сәтті тойтарды. Олар қазіргі Бенгалия аумағын кеңейте берді, оңтүстікте Кхулнаға және шығыста Силхетке дейін жетті. Сұлтандар азаматтық институттарды дамытып, көзқарастары бойынша жауапкершілігі артып, "жергілікті" сипатқа ие болды және Делидің ықпалы мен бақылауынан көбірек тәуелсіздікке ие болды. Адина мешіті және Дарасбари мешіті сияқты маңызды архитектуралық жобалар аяқталды, соңғысы бүгінде Бангладештің Үндістанмен шекарасына жақын орналасқан. Бенгал сұлтандары бенгал әдебиетін қолдады және бенгал мәдениеті мен ұлттық сананың дамуына бастама берді. Осы династияның билігі тұсында Бенгалия алғаш рет жекеленген бірлікке ие болды. Шындығында, Илияс шах осы провинцияны "Бангала" деп атады және түрлі аймақтарды біріктіріп, біртұтас территория құрды. Ілияс шаһи династиясы Раджа Ганеша бастаған индустардың көтерілісімен тоқырады. Бірақ, Насируддин Махмуд шах династияны қайта қалпына келтірді. Марокколық саяхатшы және ғалым Ибн Баттута Насируддин Махмуд шахтың тұсында Бенгалияға келді. Ол өзінің "Рила" атты еңбегінде Бенгалияны молшылыққа толы ел ретінде бейнелейді. Бенгалия – Қытай, Ява және Цейлонмен сауда байланыстары бар прогрессивті мемлекет болды. Сауда кемелері түрлі бағыттардан келіп, қайтып тұрды.

Ганеша әулеті

Ганеша әулеті 1414 жылы Раджа Ганешамен басталды. Раджа Ганеша Бенгалияны басып алғаннан кейін, оған жауапсыз шабуыл қаупі туды. Ганеша Кутб әл Алам есімді ықпалды мұсылман қасиетті адамына бұл қауіпті тоқтатуды сұрады. Әулие Раджа Ганешаның ұлы Джаду ислам дініне өтіп, оның орнына билік жүргізсе, келісетінін айтты. Раджа Ганеша келісім берді және 1415 жылы Джаду Джалалуддин Мұхаммед Шах ретінде Бенгалияны билеуге кірісті. Құтб әл Алам 1416 жылы қайтыс болды, содан кейін Раджа Ганеша ұлын тақтан түсіріп, Дунуджамарддана Дева ретінде қайтадан билікке келді. Жалалуддин Алтын сиырмен өткізілген рәсім арқылы индуизмге қайта оралды. Әкесі қайтыс болғаннан кейін Жалалуддин тағы да ислам дінін қабылдап, билік жүргізе бастады. Жалалуддиннің ұлы Шамсуддин Ахмад Шах хаос пен тәртіпсіздік салдарынан тек 3 жыл ғана билік етті. Бұл әулет либералды саясатымен, сондай-ақ әділдік пен қайырымдылыққа баса назар аударуымен белгілі.

Хусейн Шахи әулеті

Хабши билігі 1494 жылдан 1538 жылға дейін билік құрған Хусейн Шахи әулетіне жол берді. Алаудин Хусейн Шах мәдени жаңаруды қолдағандығы үшін Бенгалияның ең ұлы сұлтандарының бірі саналады. Ол сұлтандықты Читтагонг портына дейін кеңейтті, онда алғашқы португал саудагерлері пайда болды. Насируддин Насрат Шах Бабурдың жорығы кезінде ауған бектеріне пана берді, бірақ бейтараптығын сақтады. Кейін Насрат Шах Бабурмен шарт жасасып, Бенгалияны моғолдардың шапқыншылығынан сақтап қалды. Гуар қаласынан билік еткен әулеттің соңғы сұлтаны солтүстік-батыс шекарасындағы ауғандықтардың күшейіп бара жатқан әрекеттеріне тойтарыс беруге мәжбүр болды. Ақырында, 1538 жылы ауғандықтар астананы басып алып, тонады, және моғолдар келгенге дейін ондаған жылдар бойы қалды.

Моғол дәуірі

1576 жылы Ақбардың Бенгалияны басып алуымен қоса, Моғолдардың маңызды жеңісінен кейін Бхати аймағындағы бүлікшілерді басып тастауға арналған төрт онжылдық күш-жігер жұмсалды. Моғолдарға бенгалдықтар қарсылық көрсетті. Ақбар Бенгалияның губернаторы етіп индус құлы Раджа Ман Сингхті тағайындады. Сингх билігін Бихардағы Раджмахал қаласынан бастады, себебі ол аймақты басқара аламын деп ойлады. Бенгалияны қосып алу әрекеттері жалғасты. Жер иелері көбінесе Ауған және индуист аристократтарынан құралды. 1300 жылдары Бенгалия күрішін Мальдив аралдарынан әкелінген каурилерге айырбастаған. 1500 жылдарға қарай Бенгалияда өсірілген күріш Шығыс Индонезия мен Гоаға дейін жеткені анықталды. Бенгалия сол кезде басқа да материалдық және азық-түлік тауарларын экспорттады. Бенгал саудагерлері Оңтүстік-Шығыс Азиямен саудада үстемдік құрды. 14 және 15 ғасырлардағы қытай саудагерлері алтын, атлас, жібек, күміс және фарфор әкелді. Экономикалық тарихшы Индражит Рейдің сөзіне сүйенсек, Бенгалия тоқыма өндірісі және кеме жасау сияқты салаларда әлемдік деңгейде көзге түсті. Губернатор Дака қаласын император Жәһангирдің құрметіне Жәһангирнагар деп атады. Моғол билігі тұсында көптеген азаматтық және әскери әкімшілер Бенгалияға келді. Олардың көпшілігі жер иелігі алып, тұрақты түрде қоныстанды. Жер иелерінің басым бөлігі индустар болғанымен, мұсылмандар да маңызды рөл атқарып, 1947 жылғы жер реформаларына дейін маңызды жерлерді иеленді. Бенгалияның үкіметтік құрылымы Моғол империясының басқа аймақтарына қарағанда аз қатаң болды. Моғолдар жергілікті әкімшілік құрылымдардың үстінен орталықтандырылған басқару жүйесін орнатты. Осының салдарынан, жергілікті билеушілер ауылдық жерлерде билік жүргізді. Бұл "заминдарлар" дербес болды және билігімен қара халықтан ерекшеленетін секулярлық элита еді. Қазіргі Бангладештегі Чоудхури, Хан, Саркар және Талуқдар сияқты тегіс есімдер Моғол элитасының лауазымдарынан шыққан. Аймақтағы көптеген адамдар – қайықшылар мен балықшылар, олар қоғамның шетінде тұрды және номиналды түрде индуист болғанымен, шын мәнінде индуизммен байланыстары нашар болды. Олар күріш өсіретін жұмысшылар еді және Шығыс Бенгалиядағы шаруалардың көп бөлігін құрады. Жер иелігіне ғибадатхана салу талап етілді, ал жаңа қоныс аударушылар осы ғибадатханалардың маңына қоныстанды. Қоғам ғибадатхана төңірегінде ұйымдастырылды. Жаңа қауымдар орманды кесу және егіншілікпен айналысты. Жергілікті тұрғындар осы қауымдарға қосылды немесе күріш өсірушілермен сауда байланыстарын сақтап, басқа жерге көшіп кетті. Ислам Хан Джессордағы Пратападитияны, Бакладағы Рам Чандраны және Бхулуадағы Анатта Маникьяны жеңді. Ол Камруп патшалығын қосып алды, Коч-Бихар мен Качхарды бағындырды, осылайша Читтагонгтан басқа бүкіл Бенгалияны толық бақылауға алды. Ол Бенгалияның ең ұзақ қызмет еткен губернаторы болды. Ол 1664 жылдан 1688 жылға дейін 24 жыл бойы провинцияны Дакадағы әкімшілік штаб-пәтерінен басқарды. 1715 жылы астана Муршидабадқа көшірілді, бұл Даканың құлдырауына себеп болды. Бұл ауысу провинцияның бас салық жинаушысы Муршид Құли Хан губернатор болғанда болды. Муршидабад Бенгалияның орталық бөлігінде орналасқан, оның әкімшілік шекарасына сол кезде Бихар мен Ориса да кірді. Муршид Құли Хан астананы ауыстырумен қатар, салық жинау жүйесін де өзгертті. Ол Джагат Сетпен бірлесіп, губернаторды жеңіп, пара арқылы Моғол билеушісінен губернатор лауазымын алды. Ол сондай-ақ Орисаның диуаны болды. Алайда, Орисадағы Маратха шабуылшыларынан қиындықтарға тап болды. Ол Бихардағы Ауғандықтардың көтерілісін басып, ағылшындарға Моғол және Армян сауда кемелерін тосқауылдағаны үшін 150 000 теңге төлеген. 1756 жылы оның анасынан туған немересі Сиражудаула қайтыс болғаннан кейін оның орнын басып отырды. Португалдар үкімет арқылы сауда жасаса, ал басқа еуропалық державалар компаниялар арқылы сауда жасады. Голландиялық станса Чинсурада құрылды, бірақ голландиялықтар өз мүдделерін Цейлон мен Оңтүстік-Шығыс Азияға бағыттады. 1825 жылы олар Чинсураны ағылшындармен Оңтүстік-Шығыс Азиядағы лауазымдарға айырбастады. 1755 жылы Серампурда Дания станциясы құрылды. 1845 жылы оны ағылшындар сатып алды. Француз компаниясы ұзақ өмір сүрді. Олардың позициясы британдықтардан кейін екінші орында тұрды. Соңғысы француздарды басып алды. Бірінші британдық фабрика 1608 жылы Батыс Үндістанда құрылды. Британдықтар Баласор, Косимбазар, Дака, Хугли және Патна қалаларында фабрикалар салды. 1681 жылы "президенттік" құрылды. 1690 жылы Жоб Чарнок Калькутта қаласын құрды. Осы кезде британдықтар Бенгалияның Моғол губернаторларымен қақтығысқа түсті. 1652 жылы британдықтар кедендік төлемдерден босатылды, олар жыл сайын наубаға белгілі бір сома төлеуге міндетті болды. Бірақ науба оларға үстіміздік ақылар таңды, оған британдықтар қарсылық көрсетті. Британдықтар 1652 жылы Дакада науба Шаиста Ханмен кездесіп, босатуды қайтадан қамтамасыз етті. Шаиста Ханның басқару кезеңінде британдықтардың сауда қызметі кеңейді. Әливарди Хан британдықтар мен француздықтардың өздерінің иеліктерін қамтамасыз ету жоспарларын ұнатпады. Әливарди Хан британдықтарға Моғол империясында тегіс сауда жасау құқығын берген Факухсияр императорының бұйрығын қолдануына қарсы шықты, өйткені олардың салықтан босатылуы Әливарди Хан үшін кірістің төмендеуіне әкелді. Пласси шайқасында жеңіске жеткеннен кейін британдықтар Бенгалияны өсіп келе жатқан үнділік колониясының орталығына айналдырды. Британдықтар диуаниді Шығыс Индия компаниясына наубаның орнына берсе, Бенгалияда толық қаржылық билікке ие болатын. Мир Жафар 1765 жылы қайтыс болғаннан кейін император Шаһ Алам осы ауысуды жүзеге асырды. Бұл провинцияда британдық билікті қамтамасыз етті, ал Моғол империясымен жартылай феодалдық қарым-қатынас сақталды. Диуани Моғол билеушісінің келісімімен пайдаланылды. Британдық Шығыс Индия компаниясы номиналды түрде диуан болғанымен, шын мәнінде Моғолдардан тәуелсіз болды. Пласси шайқасы Бенгалиядағы туған жерлік биліктің соңына баламады. Ол Моғол жүйесінің соңына баламады. Моғол мемлекеті ыдырады, нәтижесінде Бенгалияның бас губернаторы де-факто билеушіге айналды. Шығыс Индия компаниясы Бенгалиядан жинаған капитал Ұлыбританиядағы тоқыма өндірісі сияқты түрлі салаларға инвестицияланды. Компанияның Бенгалиядағы саясаты британдық билік кезеңінде Бенгал тоқыма өнеркәсібінің деиндустриализациясына әкелді. Тұрақты бекітілімнің мақсаты заминдар егіс шаруашылығын дамытуға және Бенгалия экономикасын жақсартуға инвестиция жасайтыны болды. Мақсатқа жетуге болмады, себебі заминдардың ауыл шаруашылығының өсуіне мемлекеттік қолдауы болмады және байлықты табудың жаңа жолдары пайда болды. Жер кірісінен пайда көретін көп қабатты жер иелену жүйесі қалыптасты. Бұл құрылым қазіргі Бангладестің оңтүстік аймақтарында ең айқын болды. Тұрақты бекітілім схемасы шаруаларды жерге қатысты кез келген меншік құқығынан айырды. Мұсылмандар Моғол билігі кезеңінде жер иелерінің көп бөлігін құраса, отарлық билік кезеңінде индустар көзге түсті. Мұсылман жер иелері мен индуист тұрғындары болғанымен, Шығыс Бенгалияда дін мен таптың бірігуі байқалды, индуист жер иелері көбінесе мұсылман шаруалардың үстінен билік етті. Батыс Бенгалияда индуист жер иелері де көзге түсті, бірақ ондағы шаруалардың көп бөлігі индуист болды. Бұл фактор отарлық биліктің соңында саяси маңызға ие болды. Британдық билік кезеңіндегі тағы бір өзгеріс – ақшалай дақылдар жүйесі болды. Отарлық билік кезеңінде ақшалай дақылдар ұйымдастырылып, халықаралық нарықтарға өндірілді. Бұл Бенгалия ауыл шаруашылығының экономикасы мен Азия және Еуропа нарықтары арасындағы байланысты құруымен маңызды болды. Қазіргі Бангладестің батыс бөлігі жібек және қант өндірді. Солтүстік аймақтар тәмбаку өндірді. Дақылдар жер ұйымдастыруының нақты түрлерімен байланысты болды. Шығыс аймақтардағы шаруалар қаржылық қажеттіліктерге байланысты нарық өндірісіне мәжбүр болды. Батыстағы ауылдық элита...

Бенгалияның бөлінуі, 1905 жыл

Бенгалияны бөлу туралы шешімді 1905 жылдың шілде айында Үндістанның вице-королі лорд Керзон жариялады. Бөлу 1905 жылдың 16 қазанында жүзеге асты және көптеген мұсылмандар тұратын шығыс аймақты көптеген индустар тұратын батыс аймақтан бөліп алды. Бенгал провинциясы бұрынғысынша екі жаңа провинцияға бөлінді: "Бенгал" (батыс Бенгал, сондай-ақ Бихар және Орисса провинцияларын қамтиды) және Шығыс Бенгал және Ассам, соңғысының астанасы Дакка болды. Бөлуге себептер әкімшілік мәселелер болды: Бенгалия географиялық тұрғыдан Франциядай үлкен және халық саны да одан көп еді. Керзон шығыс аймаққа жеткілікті көңіл бөлінбегенін және басқарудың нашар болғанын айтты. Провинцияны бөлу арқылы шығыста басқаруды жақсартуға болады, нәтижесінде халық жаңа мектептер мен жұмыс орындарынан пайда көреді. Батыс Бенгалдың бизнесі мен ауылдық өмірінде үстемдік құрған индустар, бұл бөлініс оларды Бихар және Орисса провинцияларын қосатын жаңа провинцияда азшылыққа айналдырады деп алаңдады. Үндістер бұл шараны "бөліп билеу" саясаты деп түсініп, наразылық білдірді. Британдықтар саяси белсенді мұсылмандарды өздерінің қолдаушылары деп есептеді және бөлініс мұсылмандар басымдығын қамтамасыз ететін провинцияны құрды. Мұсылмандар бөлініске бірауызды қолдау көрсетті. Индустар оны айыптады. Бөлініс Бенгалиядағы түрлі діндердің өкілдері арасындағы саяси бірліктің әлсіздігін көрсетті. Индустар мен мұсылмандар ерекше саяси топтарға айналды. Көптеген индустардан тұратын бходролоктар бөлініске қарсы науқанды бастап, оны индуизмді жаңартумен байланыстырды. Олар өздерінің отанын Калимен теңестіріп, "Банде Матарам" әнін гимн ретінде таңдады, бірақ мұсылмандар оған қарсы болды. Британдықтар дінді саяси идентификацияның негізі ретінде қолдады. Бұл қиын болды, өйткені мұсылман бірлігіне ішкі дау-дамайлар кедергі келтірді. 1800 жылдардың соңына дейін көптеген бенгалдық мұсылмандар мұсылман емес, көбінесе түрлі-түсті бенгалдық қоғамдың мүшелері болды. Олардың қабылдаған исламы бенгалдық ауылдық мәдениетке терең байланысты болды. Элиталық мұсылмандар өздерін ашраф (шетелдік текті) деп санап, Солтүстік Үндістанның ислам мәдениетін үлгі етіп алып, Бенгалиядағы "нағыз" исламның қорғаушылары болғысы келді. Олардың пікірінше, жергілікті шаруалар мен қолөнершілер ұстанатын ислам діні исламдық емес сенімдермен ластанған. Көптеген білімді мұсылмандар бенгал мәдениетін ұстанатын шаруаларды қабылдауға асықпаса да, бір мұсылман қауымының идеясы бөлініске дейін қалыптасты. Экономикалық мәселелер Бенгалиядағы индус-мұсылман қақтығысын күшейтті. Мұсылман тұрғындары негізінен индустардан тұратын жер иелері мен қарыз берушілерге қарсы өз құқықтарын талап ете бастады. Орта таптың мұсылмандары индустар элитасының кемсітуші көзқарасының салдарынан саяси мақсаттарына жете алмады. Зорлық-зомбылық діни идентификацияны күшейтіп, стереотиптерді қолдады. Индустар элитасы ауылдық мұсылмандарды британдық агенттер деп санады және оларды төмен санады. Мұсылмандар үшін индустар - ашкөз қанаушылар. Британдықтар 1911 жылы бөліністі кері қайтарып, Үндістан астанасын Делиге көшіру туралы шешім қабылдады. Жаңа Делидің ашылуы екі онжылдық құрылыстан кейін 1931 жылы өтті.

Пәкістан кезеңі

1906 жылдың соңында Даккада мұсылман лидерлерінің кездесуі өтті. Олар мұсылмандар үшін партия құрып, британдықтарға адал екенін жариялады, себебі мұсылмандардың мүддесін британдықтар ең жақсы қорғай алады деп сенді. 19 ғасырдың соңында шектеулі сайлау құқығы негізінде сайлау жүйесі енгізілді. Кейіннен сайлаушылар санын арттыру үшін сайлау құқығы кеңейтілді. Дегенмен, жалпыға бірдей сайлау құқығы ешқашан іске аспады, бірақ мұсылман лидерлері 1909 жылы мұсылмандар үшін жеке дауыс беру жүйесін қамтамасыз етті. 1916 жылғы Лакхнау шартында Мұсылман лигасы мен Үндістан Ұлттық Конгресі жеке сайлау округтерін және азшылықтар үшін провинциялық үлес салмағын қабылдады. Бұл мұсылман көпшілігі бар провинциядағы бенгалдық мұсылмандардың орын санын қырық пайызға дейін азайтты. Мұсылман лигасы бұл шешімге өкінді. 1920 жылға дейін сайлаулар партиялық сипатта өткізілмеді. Партиялық кандидаттар енгізілгеннен кейін тәуелсіз кандидаттар өз маңыздылығын сақтап қалды. Олар 1937 жылғы сайлауда Бенгалиядағы орын санын үштен бірін жеңіп алды. 1937 жылғы сайлаулар көрсеткендей, ешбір партия өз күшімен үкімет құра алмады. Кришак Пража партиясы Мұсылман лигасымен бірлесіп үкімет құрды. Бірақ қалған үш мұсылман провинциясында жеңіске жете алмады. Конгреске мүше емес мұсылман премьер-министрлері өз провинциялық мәселелерін бақылауда ұстап тұрып, Лиганы ұлттық деңгейде қолдауға келісті. Фазлул Хук бір мезгілде KPP және Мұсылман лигасының мүшесі болды. Конгресс үкіметтері Германияға қарсы соғыс жариялауға қарсылық білдіріп, вице-король лорд Линлитгоудың провинциялық үкіметтердің пікірін сұрамай жасаған әрекетіне наразылық танытып, отставкаға кетті. Пәнджаб, Бенгал және Синд провинцияларындағы мұсылман үкіметтері отставкаға кетпеді. Алайда, Фазлул Хук пен Лига арасында шиеленіс туды, себебі вице-король кеңесшілер кеңесін құрды, нәтижесінде Хук үкіметі құлап кетті. Фазлул Хук 1940 жылы Лахор резолюциясын ұсынды, содан кейін ол отставкаға кетті. Резолюцияда "мемлекеттер" деген сөз қолданылған, бұл резолюцияда біртұтас Пәкістан құру көздемегенін көрсетеді. Фазлул Хук 1941 жылдың соңында Мұсылман лигасынан қол үзген күйі өз үкіметін қайта құрды. Хаваджа Назимуддин мен Сухраварди бастаған Мұсылман лигасының мүшелері Фазлул Хуққа қарсы науқан жүргізді. 1943 жылы Гук губернатордың қысымымен отставкаға кетті. 1943 жылдың 24 сәуірінде Назимуддин губернатордың шақыруымен өзінің үкіметін құрды. Назимуддин үкіметіне вице-король лорд Уэвелл мен губернатор да жағымсыз қарады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Бенгалияда зор ашаршылық болды. Шамамен 3,5 миллион адам қайтыс болды, көбінесе Шығыс Бенгалияның ауылдық аймақтарында. 1945-1946 жылдарғы сайлаулар жауапты провинциялық үкіметті қайта орнатуға мүмкіндік берді. Олар – Үндістан Ұлттық Конгресі мен Мұсылман лигасы. Конгресс Бенгалияда жеңіске жете алмады. 1946 жылғы сайлаудың басты мәселесі – мұсылман отанын құру, яғни Пәкістан. Көптеген адамдар үшін бұл референдум сияқты болды. Бенгалия Мұсылман лигасы бөліну туралы науқанында жергілікті мәселелерге мән бермеді. Фазлул Хук басқарған KPP жеңіліске ұшырады. Мұсылман лигасы 117 орынның 110-ын мұсылмандар үшін жеңіп алды. Барлық мұсылман провинцияларының ішінде Бенгалия Мұсылман лигасына ең көп қолдау көрсеткені болды. 1946 жылы британ үкіметі миссия жіберіп, біртұтас Үндістан жобасын ұсынды. Бұл жоба еркін одақ құруды көздеді. Бенгалия үшін маңызды мәселе – жоспар бойынша оның бірлігін сақтау болды. Джинна бұл жоспарға келіссе, Нехру оны қабылдамады. Бодролок Бенгалияны бөлудің мұсылмандардың билігін қабылдаудан жақсырақ екеніне шешім берді. Мұсылман лигасы Бенгалияның бөлінуін қаламай, оны толығымен Пәкістанға қосуды көздеді. Алайда, Конгресс провинцияны бөлуді талап етті.

Бенгал тілінің қозғалысы

Ұлттық тіл мәселесі бойынша жік туды. Бенгал тілі қозғалысы – Бангладеште (сол кезде Шығыс Пәкістан деп аталған) бенгал тілінің Пәкістанның мемлекеттік тілі ретінде танылуын қолдаған саяси күш-жігер болды. Мұндай тану бенгал тілін мемлекеттік істерде пайдалануға мүмкіндік берер еді. Оны Мұфти Надимул Қуамар Ахмет басқарды. 1947 жылы Пәкістан мемлекеті құрылғанда, оның екі аймағы – Шығыс Пәкістан (сондай-ақ Шығыс Бенгал деп те аталады) және Батыс Пәкістан мәдени, географиялық және тілдік тұрғысынан бөлінді. 1948 жылдың 23 ақпанында Пәкістан үкіметі урду тілін жалғыз ұлттық тіл деп белгіледі, бұл Шығыс Пәкістанның бенгал тілінде сөйлейтін көпшілігі арасында кең ауқымды наразылық тудырды. Күшейіп бара жатқан діни шиеленістер мен жаңа заңға наразылық білдірген халыққа қарсы үкімет қоғамдық жиналыстар мен митингтерге тыйым салды. Дака университетінің студенттері мен басқа да саяси белсенділер заңға бағынбай, 1952 жылдың 21 ақпанында наразылық акциясын ұйымдастырды. Қозғалыс сол күні полиция студенттерге оқ атқанда өршіп, шегіне жетті. Осы оқиғалар Авами мұсылман лигасының, кейін Авами лигасы болып қайта аталған, басшылығымен кең ауқымды азаматтық наразылыққа әкелді. Жылдар бойы соғыс салдарынан орталық үкімет 1956 жылы бенгал тіліне мемлекеттік мәртебе берді. 1999 жылдың 17 қарашасында ЮНЕСКО 21 ақпанды Халықаралық ана тілі күні деп жариялады.

Саясат: 1954-1971 жылдар

1952 жылғы оқиғалар Шығыс Пәкістан халқының Мұсылман лигасынан бас тартуына әкеп соқты. 1954 жылғы Шығыс Пәкістанның провинциялық сайлауында Лига 390 орынның бар болғаны 7-ін ғана жеңіп алды. Біріккен майдан сайлауда жеңіске жетті. 1956 жылға дейін, мемлекет бенгал және урду тілдерін мемлекеттік тілдер деп жариялағанға дейін, тіл қозғалысы жалғасты. Пәкістанның екі қанаты арасында елеулі айырмашылықтар туа бастады. Батыс Пәкістан жалпы халықтың аз бөлігі болғанымен, кірістерді бөлуде, өнеркәсіптік дамуда, ауыл шаруашылығы реформаларында және азаматтық даму жобаларында ең үлкен үлес иеленді. Пәкістанның әскери және азаматтық қызметтерінде панджабилер басымдық құрды. Бенгалдар британдықтар тарапынан "жауынгерлік қабілеті жоқ" ұлт ретінде қарастырылды. Бенгалдардың әскери қызметке қатысуы өте төмен болды. Британдықтар панджаби мұсылмандарын жұмысқа алуға көбірек бейімділік танытты. Пәкістан британдық Үндістан әскерінен мұра еткен армияда панджабилер үстемдік құрды. Бенгалдардың отбасыларында әскери қызмет дәстүрі болмағандықтан, бенгалдық офицерлерді тағайындау қиынға соқты. 1960 жылдардың ортасына қарай Шығыс Пәкістан элитасы өз мүдделерін қорғаудың жолы автономия екеніне келісімге келді. 1962-1968 жылдары губернатор болған Абдул Момен Хан оппозицияны қуғындап, бұқаралық ақпарат құралдарын цензуралады. 1965 жылы, Үндістан мен Пәкістан арасындағы соғыс жылы, режимнің беделі төмендеді. Шығыс Пәкістанда Үндістанға қарсы соғыс кезінде патриотизм жоғары болды, бірақ бұл ұлттық бірлікке қатысты соңғы оқиғалардың бірі болды. Шығыс Пәкістандықтар армия оларды Үндістанның күйреуінен қорғамағанын сезінді. 1966 жылы Авами лигасының жетекшісі Шейх Мүжибур Рахман Лахорда өткен оппозициялық саяси партиялардың ұлттық конференциясында "Біздің өмір сүру шартымыз" деп аталатын 6 тармақты жоспарды жариялады. Онда ол Шығыс Пәкістанның өзін-өзі басқаруын және саяси, экономикалық және қорғаныс автономиясын талап етті. Бұл тарихи "Алты тармақты" қозғалысқа әкеп соқты. Конфедерация құруға бағытталған алты талап бұрынғы автономия талаптарынан гөрі радикалдырақ болды. Әйүп Ханды биліктен құлатуға бағытталған Батыс Пәкістан қозғалысы Шығыс Пәкістанға тарады, онда ол бенгал ұлтшылдығының сипатын алды. 1969 жылдың наурыз айында Әйүп Хан отставкаға кетіп, оның орнына генерал Яхья Хан келді. Яхья саясаткерлерді келісуге тырысты. Ол 1970 жылы сайлау өтетінін және саяси ұйымдарға рұқсат берілетінін жариялады. Ол өзінің өкілеттігі уақытша екенін және оның міндеті жаңа конституция жасау үшін сайланған ассамблеяны өткізу екенін мәлімдеді. Ол "Бірлік схемасын" тоқтатып, халық өкілдігіне рұқсат берді, осылайша Шығыс Пәкістанға 300 орынның 162-сі берілді. Яхья ассамблея үшін құқықтық негіздемелік бұйрық (ҚНБ) жасады. Онда мемлекеттің федерализмі, исламның басымдығы, провинциялық автономия және федералды үкіметтің өкілеттіктерін орындауы және елдің тұтастығын қорғауы сияқты қағидалар белгіленді. Соңғы тұжырым Мүжибтің талаптарына қайшы келді. Яхья конституция ҚНБ-ға сәйкес келмесе қабылданбайтынын мәлімдеді. Мүжибтің партиясы алты тармаққа негізделген өз конституциясын әзірледі.

Тәуелсіздік қозғалысы

1970 жылғы жалпы сайлауда Ауами лигасы Шығыс Пәкістанның 162 орынның 160-ын жеңіп алды. Зұлфиқар Әли Бхутто басқарған Пәкістан Халық партиясы Батыс Пәкістанда көпшілік орындарды иеленді. Яхья Бутто мен Муджиб арасында болашақ конституцияның нысаны туралы келісімге келу үшін келіссөздер ұйымдастырды. Муджиб өзінің көпшілігін және конституцияны өзінің алты талабына негіздеу ниетін білдірді. Бхуттоның пікірінше, екі көпшілік болған. Келіссөздер сәтсіз аяқталды. Муджиб Бхуттоның билікте үлесу туралы талабын қабылдамады. Бхутто 3 наурыздағы Ұлттық Ассамблея отырысына бойкот жариялады және Батыс Пәкістанның басқа да саясаткерлерін қатысудан үрейлендірді. Бхутто Яхьядан Ұлттық Ассамблея отырысын кейінге жылдыруды сұрады. 1 наурызда Яхьяның бұл әрекеті наразылық пен қақтығысқа ұласты. Шығыс Пәкістанның солшыл күштері Муджибке тәуелсіздікті дереу жариялауға қысым жасады. Батыс Пәкістан үкіметі мұндай оқиғаның алдын алу үшін әскерді орналастырды. Яхья Хан мен Бхутто наурыз айында Дакаға барып, мәселені шешудің соңғы әрекеті ретінде келіссөздер жүргізді. Алайда, үш тарап билікті беру туралы келісімге келе алмады. 23 наурызда Ауами лигасы Яхьяға 2 күн ішінде аймақтық автономияны беруді талап етті, әйтпесе Шығыс Пәкістан тәртіпсіздікке ұшырайды деп мәлімдеді. Келіссөздер жалғасып жатқанда, Яхья мәселені әскери жолмен шешуді жөн көрді. 25 наурыз түнде Яхья жасырын түрде Батыс Пәкістанға оралып, автономия күресінің жетекшілеріне шабуыл жасауға әскерилерге бұйрық берді. 3 наурызда студенттік лидер Шахжахан Сирадж "Свадхин Бангла Биплоби Паришад" бағынындағы қоғамдық жиын барысында Муджиб алдында Палтан Майданында "Садхинотар Иштехар" (Тәуелсіздік Декларациясы) оқыды. 7 наурызда Сухраварди Удьянда шейх Мужибтен ағымдағы қозғалыс туралы ақпарат есту үшін қоғамдық жиын өтті. Ол тікелей тәуелсіздік туралы айтпаса да, келіссөздер жалғасып жатқандықтан, тыңдаушыларын кез келген соғысқа дайындалуға шақырды. 27 наурызда Читтагонгте кешкі сағаттарда Бангладештің тәуелсіздігі жарияланды. Бұл – "Свадхин Бангла Бетар Кендра". Мен, майор Зиаур Рахман, Бангобондху Мужибур Рахманның тапсырмасы бойынша тәуелсіз Бангладеш Халық Республикасы құрылғанын жариялаймын. Оның тапсырмасымен мен Республиканың уақытша басшысы ретінде қызметке кірістім. Шейх Мужибур Рахманның атынан мен барлық бенгалдықтарды Батыс Пәкістан армиясының шабуылына қарсы күреске шақырамын. Біз отанымызды азат ету үшін соңғы демімізге дейін күресеміз. Алланың күшімен жеңіс біздікі болсын. "Жой Бангла!". Бангладеш Халық Республикасының Уақытша үкіметі 10 сәуірде Мехерпурда (кейіннен Үндістан шекарасына жақын Муджибнагар деп аталды) құрылды. Шейх Мужибур Рахман мемлекет басшысы болып жарияланды. Тәжұддин Ахмед премьер-министр, Сайед Назрул Ислам президент міндетін атқарушы, ал Хондакер Мостақ Ахмед – сыртқы істер министрі болды. Сол жерде Бангладеш қарулы күштері құрылып, "Муктифуджо" деп аталды. Кейін бұл күштер "Муктибахини" (азаттық күрескерлері) деп аталды. М. А. Г. Османи Қарулы Күштердің Бас штабына тағайындалды. Оқу-жаттығулардың көп бөлігі мен қару-жарақ Мехерпур үкіметі тарапынан ұйымдастырылды, оған Үндістан қолдау көрсетті. Пәкістан армиясы мен бенгалдық Мукти Бахини арасындағы шайқас күшейген сайын, шамамен он миллион бенгалдық, көбінесе индустар, Үндістанның Ассам, Трипура және Батыс Бенгалия штаттарына қашқан. Азаттық күрескерлері әскерді жеңе алмады. Олар Шығыс Пәкістанның бөлінуін қолдамаған бихарилер мен бенгалдарды жалдады. Пәкістан әскерінің де, азаттық күрескерлерінің де жеңіске жете алмайтыны анық болған соң, Үндістан біртіндеп басып кіруді бастады. Ол халықаралық аренадағы күш-жігерін күшейтті және Шығыс Пәкістандағы әскери іс-қимылдарын арттырды, бірақ геосаяси салдарларынан қорқып, соғыс жарияламады. 3 желтоқсанда Пәкістан Үндістанның әуежайларына шабуыл жасағанда Үндістан соғыс жариялауға мүмкіндік алды. Үндістан әскері мен Мукти Бахини жақсы қару-жарақпен, толыққанды әуе және теңіз басымдығымен және жергілікті халықтың көпшілігінің қолдауымен артықшылыққа ие болды. Пәкістан армиясы көптеген бенгалдарды өлтіріп, зорлады. Пәкістанға адал жасақтар соғыстың соңында бенгалдық зиялыларды өлтірді. Пәкістан әкімшілігі құлдырап, армия 16 желтоқсанда капитуляциялады.

Пәкістандықтардың капитуляциясы және оның салдары

1971 жылғы 16 желтоқсанда генерал-лейтенант А. А. К. Ниази, Шығыс Пәкістанда орналасқан Пәкістан армиясының қолбасшысы, бас тарту құжатына қол қойды және келесі күні Бангладеш («Бенгал елі») мемлекеті құрылды. Бас тарту кезінде жаңа мемлекетті дипломатиялық тұрғыдан мойындаған елдердің саны аз болды. 90 000-нан астам пәкістандық әскер Үндістан әскеріне тәслим болды, бұл Екінші дүниежүзілік соғыстан бері болған ең ірі тәслимдеу болып табылады. Жаңа мемлекет 1972 жылғы 11 қаңтарда Бангладеш деп атала бастады және конституция негізінде парламенттік демократияға айналды. Содан кейін, 19 наурызда Бангладеш Үндістанмен достық шартына қол қойды. Бангладеш БҰҰ-ға қабылдануға тырысты, көптеген елдер оның пайдасына дауыс берді, бірақ Қытай, Пәкістан өзінің маңызды одақтасы болғандықтан, вето құқығын қолданды. Пәкістанның маңызды одақтасы болған АҚШ Бангладешті мойындаған соңғы елдердің бірі болды. Үндістан мен Пәкістан арасындағы келісімді қамтамасыз ету үшін 1972 жылы Симла келісіміне қол қойылды. Келісімге сәйкес, Пәкістан Бангладештің тәуелсіздігін мойындады, ал Пәкістанның соғыс тұтқындары қайтарылды. Үндістан барлық соғыс тұтқындарына 1925 жылғы Женева конвенциясына қатаң сәйкес қарады. Ол бес айдың ішінде 93 000-нан астам пәкістандық тұтқынды босатып жіберді. Сонымен қатар, келісім арқылы соғыс кезінде Үндістан әскері Батыс Пәкістанда басып алған жерлердің көп бөлігі қайтарылды, бірақ Үндістан кейбір стратегиялық аймақтарды сақтап қалды, олардың ең маңыздысы – Каргил (сол Каргил 1999 жылы екі ел арасындағы соғыстың ошағына айналды). Соғыста қаза тапқандардың нақты саны әлі анықталған жоқ, ал қаза тапқандардың саны Бангладештің мәліметі бойынша 3 миллионнан, Пәкістанның мәліметі бойынша 26 000-ға дейін жетеді. Бір дереккөз бойынша 1,7 миллион адам қаза тапқан. Көптеген әйелдер пәкістандықтар, бенгалдықтар және бихарилер тарапынан зорталған. Үкімет оларға «бирангина» («батыл қаһарман қыздар») деген құрметті атақ берді, бірақ олар кейіннен кемсітуге ұшырады, олар көбінесе Пәкістанды қолдады. Бенгалдық халық оларды «бихарилер» деп белгілеп, соғыстан бұрын өлтірді, ал бихарилер соғыс кезінде пәкістандық армияға көмектесті. Мыңдаған адамдар қарсы геноцидке ұшырады және кем дегенде миллион адам үйсіз қалды. Көршілес Үндістан Уақытша үкіметке дипломатиялық, экономикалық және әскери қолдау көрсетті. Үкіметтің эмиграциядағы астанасы Калькутта болды. 1971 жылғы желтоқсанда соғыстың соңғы екі аптасында Үндістан армиясы араласып, Пәкістанның тәслим болуын қамтамасыз етті.

Шейх Муджиб әкімшілігі

1970 жылы Пәкістанда өткен сайлауда жеңіске жеткен солшыл «Авами лигасы» Бангладеште тәуелсіздік алғаннан кейінгі алғашқы үкіметті құрды. «Авами лигасы» жетекшісі шейх Мүжибур Рахман 1972 жылдың 12 қаңтарында Бангладештің екінші премьер-министрі болды және ол елдің тәуелсіздік батыры және негізін қалаушы ретінде кеңінен танылды. Оның билігінде ұлт құру саясаты секулярлық бенгал ұлтшылдығы қағидаларына негізделді. Камал Хоссейн жасаған Бангладештің алғашқы Конституциясы 1972 жылы социалистік бағытталған либералды демократиялық парламенттік республиканың құрылымын белгіледі. Халықаралық аренада Рахман мен Үндістан премьер-министрі Индира Ганди 25 жылдық Үнді-Бангладеш достық, ынтымақтастық және бейбітшілік шартына қол қойды. Бангладеш Ислам ынтымақтастық ұйымына, Ұлттар Достастығына және Бейтарап елдер қозғалысына қосылды. Рахман американ және кеңес басшыларымен келіссөздер жүргізу үшін Вашингтон мен Мәскеуге шақырылды. 1974 жылғы Дели келісімінде Бангладеш, Үндістан және Пәкістан аймақтық тұрақтылық пен бейбітшілікті нығайтуға уәде берді. Келісім Пәкістанда ұсталған бенгалдық шенеуніктер мен олардың отбасыларының отанына оралуына және Дакка мен Исламабад арасында дипломатиялық қарым-қатынас орнатуға жол ашты. Жапония жаңа мемлекетке маңызды көмек көрсетуші елге айналды. Израиль Бангладешті ерте таныған елдердің бірі болғанымен, Дакка үкіметі 1973 жылғы араб-израиль соғысы кезінде Мысырды белсенді түрде қолдады. Қарсылығында Мысыр Бангладеш армиясына 44 танк сыйлады. Кеңес Одағы бірнеше эскадрилья МиГ-21 ұшақтарын жеткізді. Ішкі саясатта Рахманның режимі күшейе түсті. Радикалды социалистік «Жашод» бүліктері мен бизнес пен консервативті күштердің наразылықтары болды, олар «Авами лигасы» азаттық күресіне ең көп үлес қосып, оны өз есебіне жазды деп санайтын. 1974 жылы Рахман елдегі тәртіпсіздік пен жемқорлықты жою мақсатымен үш айлық төтенше жағдай режимін енгізді. Ол адам құқықтарын бұзды деген айыптарға ұшыраған «Жатия Ракки Бахини» атты жартылай әскери ұйымын құрды. «Жатия Ракки Бахини» Бангладеш армиясының көптеген бөлімдеріне де сенімсіздік тудырды. Экономикалық жағынан Рахман ауқымды ұлттықтандыру бағдарламасын бастады, бірақ ол күтілген нәтижелерді бермеді. Кеңес және үнділік көмектер де қажетті көлемде түспеді. 1974 жылғы Бангладеш ашаршылығы ауыр экономикалық соққы және гуманитарлық апатқа айналды. 1975 жылдың қаңтарында шейх Мүжиб айрықша өкілеттіктермен президенттік лауазымға тағайындалды, парламенттік жүйені таратып, бір партиялық мемлекет құрды. Әртүрлі саяси партиялар Бангладеш Кришак Шрамик Авами лигасына біріктірілді, ол БАКСАЛ деп белгілі болды.

Бірінші әскери тәртіп және Зия әкімшілігі

Төңкеріс басшылары вице-президент Хондакер Мостак Ахмадиді шейх Муджибтің тікелей ізбасары етіп тағайындады. Мұқтаж консерватор Ахмед әскери жағдай режимін енгізіп, шейх Муджибтің көптеген жақын серіктерін, соның ішінде Бангладештің тұңғыш премьер-министрі Таджуддин Ахмадты түрмеге қамады. Түрмедегі басшылар 1975 жылғы 3 қарашада атылды. Ахмед Бангладеш қарулы күштерінің басшылығын қайта құрып, елдегі болашақ әскери диктатураның жолын ашты. Генерал-лейтенант Зиаур Рахман (халық арасында Зия деп танылған) 1977 жылғы 21 сәуірде судья Саемнен президенттік лауазымды қабылдады. Зия Бангладеш Ұлттық партиясын (БҰП) құрды. 1979 жылы парламент сайлауы өтті, онда БҰП үлкен басымдыққа ие болды, ал Авами лигасы басты оппозициялық партия атанды. Президент Зия еркін нарықты қалпына келтірді, конституцияда социализмді «экономикалық және әлеуметтік әділдік» деп қайта анықтады және мұсылман көпшілігі бар елдермен ынтымақтастық пен Оңтүстік Азиядағы аймақтық ынтымақтастықты баса назар аударатын сыртқы саясатты қалыптастырды. Зия президенттігі кезінде Бангладеш қарқынды экономикалық және өнеркәсіптік өсімге қол жеткізді. Үкімет елдің алғашқы экспорттық өңдеу аймақтарын құрды, жұмыс істегендерге азық-түлікпен көмектесетін бағдарламаны іске қосты, шаруашылықтарды ұжымдастырудан бас тартып, жеке сектордың дамуына көмектесті. Зияның үкіметіне қарсы жиырма бір рет төңкеріс талпынысы жасалды, оның ішінде әуе күштерінің қатысуымен жасалған әрекеттер де болды.

Екінші әскери тәртіп және Ершад әкімшілігі

Саттардың орнына бас судья А. Ф. М. Ахсануддин Чоудхури тағайындалды. Генерал-лейтенант Хусейн Мұхаммед Ершад әскери жағдайды жариялады және әскери жағдайды басқарудың бас әкімшісі болды. Ол өзін Министрлер Кеңесінің төрағасы етіп тағайындады, ал әскери-теңіз және әуе күштерінің басшыларын әскери жағдай әкімшіліктерінің орынбасарлары етіп бекітті. Ершад Бангладештің сыртқы саясатын антисоветтік блоққа бағытталды. 1983 жылы Ершад президенттік лауазымды иеленді. Ершадтың әскери жағдай режимі кезінде саяси қуғын-сүргін кеңінен таралды. Дегенмен, үкімет әкімшілік реформалар сериясын жүзеге асырды, әсіресе орталықсыздандыру бағытында. Елдің он сегіз ауданы алпыс төрт ауданға бөлінді. Сондай-ақ, "упазила" жүйесі құрылды. Оның маңызды шараларының бірі – негізінен мемлекеттік меншікте болған экономиканы жекешелендіру (өндірістің 70%-ға жуығы мемлекеттік меншікте болды) және жеңіл өндіріс, шикізат және газеттермен қатар ауыр өнеркәсіпке жеке инвестицияларды ынталандыру болды. Шетелдік компаниялар Бангладеш өнеркәсібіне инвестиция салуға шақырылды, сондай-ақ өндірісті қорғау үшін қатаң протекционистік шаралар қабылданды. Барлық саяси партиялар мен кәсіподақтарға тыйым салынды, жемқорлық және саяси арандату үшін өлім жазасы қарастырылды. Ершадтың билікке келуі жалпы алғанда оңды бағыт ретінде қарастырылды, себебі Бангладеш ауыр экономикалық қиындықтарға тап болған еді. Елде азық-түлік тапшылығы күшті болды. Үкімет сондай-ақ 4 миллиард такаға жететін ауыр бюджет тапшылығына тап болды, ал Халықаралық валюта қоры Бангладеш өзінің кейбір қарыздарын төлемегенше, қосымша несие бермейтінін мәлімдеді. 1984 жылдың көп бөлігінде Ершад оппозициялық партиялардың әскери жағдай кезінде жергілікті сайлауға қатысуын талап етті. Алайда, оппозицияның қатысудан бас тартуы Ершадты бұл жоспардан бас тартуға мәжбүр етті. Ершад 1985 жылғы наурыз айында өзінің басшылығына қатысты ұлттық референдумда өзінің режиміне халықтың қолдауын іздеді. Ол сайлауға қатысушылардың аздығына қарамастан, үлкен басымдықпен жеңіске жетті. Екі айдан кейін Ершад жергілікті кеңес төрағаларын сайлауды өткізді. Үкіметке жақтас кандидаттар көпшілік лауазымдарды жеңіп алып, Президенттің амбициялық орталықсыздандыру бағдарламасын іске қосты. 1986 жылдың басында саяси өмір одан әрі либералданды, сондай-ақ үлкен қоғамдық митингтер өткізу құқығы сияқты қосымша саяси құқықтар қалпына келтірілді. Сонымен қатар, Ершадтың әскери жағдайдан өтуге арналған саяси құралы ретінде құрылған Джатия (Ұлттық) партиясы құрылды. Президент Зияның жесірі Бегум Халеда Зия басқаратын БНП бойкотқа қарамастан, 1986 жылғы мамыр айында парламенттік сайлау белгіленген уақытында өтті. Джатия партиясы Ұлттық Ассамблеядағы 300 орынның басым бөлігін жеңіп алды. Президент Мұжибтің қызы шейх Хасина Уаджид басқаратын Авами лигасының қатысуы сайлауда заңсыздықтар орын алды деген кең тараған айыптамаларға қарамастан, сайлауға сенімділік берді. Ершад армия штабының бастығы лауазымынан кетіп, қазан айына жоспарланған 1986 жылғы президенттік сайлауға дайындық мақсатында әскери қызметтен зейнеткерлікке шықты. Әскери жағдай әлі де күшінде екенін ескермеген БНП мен АЛ қарсылық білдірген кандидаттарды ұсынудан бас тартты. Ершад қалған кандидаттарды оңай жеңіп, дауыс берудің 84%-ын алды. Ершадтың үкіметі сайлауға қатысудың 50%-дан астамын мәлімдегенмен, оппозиция басшылары мен шетелдік баспасөздің көп бөлігі сайлауға қатысудың әлдеқайда төмен пайызын есептеп, дауыс берудің бұзылуы туралы мәлімдеді. 1986 жылғы қарашада оның үкіметі жетінші конституциялық түзету жобасын қабылдауға қажетті Ұлттық Ассамблеяның үштен екі көпшілігін жинады. Бұл Ершад пен оның режимін әскери билік жылдарында жасалған әрекеттер үшін сотталудан қорғады, сондай-ақ оппозициялық партиялар Ұлттық Ассамблеяда өздерінің сайланған орындықтарын иеленді. Алайда 1987 жылғы шілдеде үкімет жергілікті әкімшілік кеңестеріне әскери өкілдіктерді енгізу туралы даулы заң жобасын асығыс қабылдап алғаннан кейін, оппозиция Парламенттен шығып кетті. Заң жобасының қабылдануы оппозициялық қозғалысты қозғауға көмектесті, ол тез қарқын алды, бұл Бангладештің оппозициялық партияларын алғаш рет біріктірді. 1974 жылғы "Ерекше өкілеттіктер туралы" заңға сәйкес үкімет оппозиция белсенділерін тұтқындауға кірісті. Осы тұтқындауға қарамастан, оппозициялық партиялар наразылық шерулері мен бүкіл ел бойынша ереуілдерді ұйымдастыруды жалғастырды. 29 қарашада жоспарланған 72 сағаттық ереуілдің алдын алу үшін Ершад 27 қарашада төтенше жағдай режимін жариялады. Парламент 6 желтоқсанда таратылды, ал жаңа сайлау 1988 жылғы наурыз айына белгіленді. Конституцияның бастапқы секулярлық сипатына қайшы. 1989 жылға қарай жергілікті кеңес сайлаулары халықаралық байқаушылар тарапынан бұрынғы сайлаулардан гөрі аз зорлықпен және әділ өткені деп есептелді. Алайда, Ершадтың билігіне қарсылық 1990 жылдың соңына қарай жиі жалпы ереуілдер, студенттік наразылықтар, қоғамдық митингтер және құқық тәртібінің жалпы құлдырауы арқылы қайта күшейді. 1994 жылғы наурызда парламенттік сайлауға қатысты дау, оппозиция үкімет сайлауды бұрмалаған деп мәлімдеген, оппозицияның Парламентті мерзімізсіз бойкоттауына әкелді. Оппозиция Халеда Зияның үкіметінің отставкаға келуін және жалпы сайлауды бақылау үшін уақытша үкімет тағайындалуын талап ету үшін қайта-қайта жалпы ереуілдер ұйымдастырды. Достастық хатшылығының көмегімен дауды таратуға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды. 1994 жылғы желтоқсан айының соңында келісімге келуге жасалған тағы бір әрекет сәтсіз аяқталғаннан кейін, оппозиция Парламенттен жаппай кетті. Оппозиция үкіметтің отставкаға келуін күштеу үшін шерулер, демонстрациялар және ереуілдер науқанын жалғастырды. Шейх Хасинаның Авами лигасы сияқты барлық ірі оппозициялық партиялар 1996 жылғы 15 ақпанда жоспарланған жалпы сайлауды бойкоттауға уәде берді. 1996 жылғы наурыз айында, саяси жағдайдың ушығуына байланысты, отырған Парламент 1996 жылғы маусымда жаңа парламенттік сайлау өткізу үшін бейтарап уақытша үкіметтің билікке келуіне рұқсат беру үшін конституциялық түзетуді қабылдады.

Екінші уақытша үкімет (1996)

Бас судья Мұхаммед Хабибур Рахман елдің конституциялық уақытша үкімет жүйесі бойынша Бангладештің 1-ші Бас кеңесшісі болды. Осы кезеңде президент Абдурахман Бисвас генерал-лейтенант Әбу Салех Мұхаммед Насимді саяси қызметтеріне қатысты айыптаулар бойынша қызметтен босатып, оның жауап ретінде төңкеріс жасауға әрекет етуіне себеп болды. Босатылған әскери басшы Богра, Майменсинг және Джессор қалаларындағы әскерлерге Даккаға қарай жорыққа шығуға бұйрық берді. Алайда Савардың әскери қолбасшысы президентті қолдап, төңкерісші күштерді тоқтату мақсатында елордаға және оны қоршаған тас жолдарға танктарды орналастырды, сондай-ақ паромдық қатынасты тоқтатты. Генерал-лейтенант Насим кейін Дакка гарнизонында тұтқындалды. Бас кеңесші 1996 жылдың 12 маусымында еркін және әділ сайлау өткізді. Авами лигасы парламентте 146 орынмен ең көп дауыс алған партия болып шықты, одан кейін БНП 116 орынмен және Джатия партиясы 32 орынмен келді.

Хасина әкімшілігі (1996-2001)

1996 жылғы маусымда өткен сайлауда Шейх Хасинаның Авами лигасы 300 орынның 146-сын жеңіп, көпшілік дауысқа жетпеді. Дегенмен, ол 1996 жылғы маусымда «Ұлттық келісім үкіметі» деп атаған үкімет құрды. 1999 жылғы маусымда БНП және басқа оппозициялық партиялар парламент отырыстарына қатысудан бас тарта бастады. Оппозициялық партиялар жалпыұлттық ереуілдердің санын көбейтті, 1997 жылы алты күндік ереуілден 1999 жылы 27 күнге дейін жетті. 1999 жылдың басында құрылған төрт партиялық оппозициялық одақ, үкімет оппозиция талап еткен шараларды қабылдамаса, парламенттік және жергілікті өкімет сайлауларын бойкоттайтынын мәлімдеді. Үкімет бұл шараларды қабылдамады, нәтижесінде оппозиция барлық сайлауды бойкоттады. Халида Зия Қытаймен стратегиялық серіктестік орнатып, Пекинмен қорғаныс ынтымақтастығы туралы келісімге қол қойды. 2001 жылғы тамыздағы уәдесіне және барлық сайлауды бақылаушы топтар сайлауды еркін және әділ деп жариялағандарына қарамастан, Шейх Хасина соңғы сайлауды айыптады, нәтижелерін мойындамады және парламентке бойкот жариялады. 2002 жылы ол партиясының депутаттарын парламентке қайтарды, бірақ 2003 жылғы маусымда Авами лигасы мемлекеттік министрдің Хасинаға қатысты сындарлы сөздеріне және парламент спикерінің бейтарап еместігіне наразылық білдіріп, тағы да парламенттен шығып кетті. 2004 жылғы маусымда АЛ парламентке қайтып келді, бірақ талаптарының ешқайсысы орындалмады. Олар 2005 жылғы маусымдағы бюджеттік сессияны бойкоттауды жариялағанға дейін парламентке жиі-жиі қатыспады. Халида Зияның басқаруы экономикалық өсімнің жақсаруымен, сыбайлас жемқорлыққа қатысты айыптаулармен және елдің секулярлық және консервативтік күштері арасындағы шиеленістің күшеюімен сипатталды. Авами лигасы басқаратын оппозицияға қарсы бірнеше саяси қылмыстар жасалды. 2004 жылы бұрынғы премьер-министр Шейх Хасина қастандықтан мүжілді. 2005 жылы Бангладештің Джамаатүл Муджахидин тобы бірнеше террористик шабуылдар жасады. Лига БНП мен Джамаатты радикализмнің өршуіне қатысқан деп айыптады. Бангладеш аумағын Солтүстік-Шығыс Үндістанның бүлікшілері пайдаланғаны туралы айыптауларға байланысты көршілес Үндістанмен қарым-қатынас нашарлады.

Төртінші уақытша режим (2006-2008 жылдар)

БНП-ның өкілеттігі аяқталғаннан кейін ауқымды саяси дағдарыс басталды, себебі Авами лигасы басқаратын коалиция Бас кеңесші лауазымына бейтарап кандидатты талап етті. Апталар бойы жалғасқан ереуілдер, наразылықтар мен блокадалар елді парализге түсірді. Президент Иажуддин Ахмед Бас кеңесші міндетін атқарды, бірақ оппозицияның алдағы сайлаудың бұрмалануына қатысты алаңдаушылығын сейілте алмады. Бангладеш баспасөзі президентті БНП-ның ықпалында әрекет еткен деп айыптады. Әскерилер азаматтық әкімшілікке көмекке жіберілгеніне қарамастан, зорлық-зомбылық акциялары тоқтамады. 2007 жылдың 11 қаңтарында президент Ахмед төтенше жағдай жариялады және әскерилердің, әсіресе армия бас қолбасшысы генерал Моин У Ахмедтің қысымымен Бас кеңесші лауазымынан кетті. Орталық банктың бұрынғы басқарушысы Фахруддин Ахмед Бас кеңесші болып тағайындалды, ал кабинет көптеген технократтармен қайта құрылды. Әскери қолдауға ие болған уақытша үкімет сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес бастады, оның нәтижесінде 160-тан астам саясаткер, кәсіпкер және бюрократ, соның ішінде бұрынғы премьер-министрлер Халида Зия мен Шейх Хасина, сондай-ақ Халиданың екі ұлы тұтқындалды. 2007 жылдың тамызында Дака университетінде студенттер демократияны қалпына келтіруді талап етіп наразылық акцияларын ұйымдастырды, бірақ олар коменданттық сағатпен басылды. Халида мен Хасина 2008 жылы босатылды. Төтенше жағдай екі жылға созылды. 2008 жылғы желтоқсан айында өткен жалпы сайлауда Авами лигасы басқаратын коалиция, соның ішінде Джатия партиясы да, үлкен жеңіске жетті.

Хасина әкімшілігі (2009 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

Билікке келгеннен кейін екі ай ішінде Шейх Хасинаның екінші үкіметі БДР көтерілісіне тап болды, бұл әскери бөлімдермен шиеленісті тудырды. Хасина көтерілісшілер мен әскерилердің наразылығынан туындаған қауіп-қатерге қарсы күресті. Ол 1971 жылғы геноцидтің аман қалған бенгалдық исламшылдармен байланысты адамдарды соттау үшін халықаралық қылмыстық трибуналды құрды. Трибуналдың әділдігі мен бейтараптығына сын айтылды. Терроризмге қарсы күрес көршілес Үндістанмен қарым-қатынасты жақсартты. Бангладеш пен Үндістан аймақтық байланыс пен саудаға көбірек назар аударды. 2010 жылы Бангладеш Жоғарғы Соты конституцияның негізгі қағидасы ретінде секуляризмді қайта бекітті. Соғыс қылмыстары трибуналы 2013 жылғы наурызда Шахбаг наразылықтарында көрініс тапқан секуляризмді қолдау үшін қоғамдық пікірді жұмылдырды. Оған жауап ретінде 2013 жылғы мамырда «Хефазат-е-Ислам» тобының жетекшілігімен ірі ислами жұмылдыру өтті. Лига мен БНП арасындағы қатал тартыс, көбінесе «Бегумдар шайқасы» деп аталады, жалғасуда. Хасина үкіметі конституцияға 15-ші түзету арқылы уақытша үкімет институтын жойды. Бұл қадамды БНП сайлау процесін Лиганың пайдасына бұрмалау әрекеті ретінде қарады. 2013 жылы Жоғарғы Сот «Джамаат-е-Ислами» партиясын конституцияны бұзады деген сылтаумен тіркелуден және сайлауға қатысудан тыйым салды. Жалпы сайлауға дейін Лига, БНП және «Джамаат» арасындағы көшедегі зорлық-зомбылық күшейді. 2014 жылы БНП жалпы сайлауды бойкоттады. Сайлауды АҚШ, Ұлыбритания, Еуропалық Одақ және Біріккен Ұлттар Ұйымы сынға алды. Шейх Хасина үшінші рет премьер-министр болып сайланды. 2015 және 2016 жылдары Бангладеште азшылықтар мен дінсіздерге бағытталған қастандықтар көбейді. 2016 жылғы шілдеде қарулы адамдар бір жоғары деңгейлі мейрамхананы қоршап алғаннан кейін елдегі ең ауыр террористик шабуылда 20 адам қаза тапты. «Ирак және Левант Ислам мемлекеті» көптеген шабуылдарға жауапкершілікті мойындады, бірақ Хасина үкіметі жергілікті террористік ұйымдардың кінәлі екенін мәлімдеді. 2017 жылы елге рохинджа босқындарының жаңа толқыны келді. 2017 жылғы тамыздың басында Мьянма қауіпсіздік күштері Солтүстік Рахин штатында рохинджаларға қарсы «тазалау операцияларын» бастады – мыңдаған рохинджаларды өлтірді, мыңдаған адамдарды қатыгездікпен ұрып-сапқылады және жүз мыңдаған адамдарды Бангладешке қарай қуды. Конфликттің алғашқы төрт аптасында 400 000-нан астам рохинджа босқыны (Мьянмадағы қалған рохинджалардың шамамен 40%) елден қашып, үлкен гуманитарлық дағдарыс тудырды. Мьянма мен Бангладеш үкіметтері 2017 жылғы 23 қарашада рохинджа босқындарын Рахин штатына қайтару туралы өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойды. Алайда, онжылдықтың соңына дейін Бангладеште 740 000-нан астам босқын қалды, бұл елдің экономикасы мен инфрақұрылымына қысым жасады. 2018 жылғы жалпы сайлауда Шейх Хасина басқаратын Авами лигасы тағы да үлкен жеңіске жетті. Оппозицияның әлсіздігіне, негізгі көшбасшылары түрмеде немесе эмиграцияда болуына байланысты, сайлауда зорлық-зомбылық пен дауыс беру процесіне араласу туралы айыптаулар орын алды. Алайда, бұл Авами лигасы үкіметіне тұрақтылықты және ел үшін маңызды инфрақұрылымдық жобаларды, соның ішінде Падма көпірін және Дака метрополитенін аяқтау мүмкіндігін берді. 2024 жылғы қаңтарда премьер-министр Шейх Хасина Бангладештің негізгі оппозициялық Бангладеш Ұлттық партиясы бойкоттаған даулы жалпы сайлауда төртінші рет қатарынан жеңіске жетті.

Читтагонг таулары аймағындағы қақтығыс

Читтагонг таулы аймағы – Бангладештің Мьянмамен және Солтүстік-Шығыс Үндістанмен шектесетін оңтүстік-шығыс таулы шекарасы. Бұл аймақ Британдық Бенгалия билігінде автономия құқығына ие болған. Пакистан оның автономиялық мәртебесін жойды және аймақтың жергілікті халқын қоныстандырған даулы Каптаи су тоғанын салды. Бангладеш тәуелсіздік алғаннан кейін Шейх Мүжибур Рахман үкіметі бенгал ұлтшылдығын қабылдаған конституцияны қабылдады, ол елдің этникалық азшылықтарын мойындаудан бас тартты. Таулы аймақтан сайланған парламент депутаты Манабендра Нараян Ларма аймақтың жергілікті халқының конституциялық құқықтарын тануды талап етті. Ол Бангладеш Конституциялық Ассамблеясында елдің ұлттық анықтамасы ретінде "бангладеши" терминін қолдануды талап етіп, маңызды сөз сөйледі, бенгал тілін емес. 1970-ші және 1980-ші жылдары үкімет бенгал халқымен келісімге келуге тырысты. Бұл әрекеттерге тау тайпалары қарсылық көрсетті және көршілес Үндістанның жасырын қолдауымен "Шанти Бахини" атты партизандық күшін құрды. Тайпалық қарсылық қозғалысының нәтижесінде, Бангладеш үкіметтері таулы аймақты әскерилендірілген аймаққа айналдырды. Ұзақ жылдар бойығы тәртіпсіздіктерден кейін Бангладеш үкіметі мен тайпа басшылары арасында Читтагонг таулы аймағының бейбіт келісіміне қол қойылды, ол үш таулық округтің сайланған кеңесіне шектеулі автономия берді.