Кіріспе

Трипураның астанасы, Үндістан

Агартала (,/ʌ//ɡ//ər//t//ə/'/l//ɑː/, ) — Үндістанның Трипура штатының астанасы және ең ірі қаласы. Ол Хаора/Сайдра өзенінің жағасында, Бангладеш шекарасынан шамамен шығысқа қарай және ұлттық астана Нью-Делиден 2499 км (1552 миль) қашықтықта орналасқан. 2022 жылғы АМК деректері бойынша, Ағартала Солтүстік-Шығыс Үндістанындағы Гувахати мен Имфалдан кейін халық саны бойынша үшінші қала. Бұл Үндістанның үшінші халықаралық интернет шлюзі және «Ақылды қалалар» бағдарламасы аясында дамытылуда.

Этимология

Агартала екі сөзден тұрады: агар – Акилярия туысына жататын құнды хош иіс және құрбандыққа арналатын ағаш, және тала жұрнағы – «астында» деген мағынаны білдіреді, бұл аймақтағы агар ағаштарының тығыздығына сілтеме. Агар ағашы туралы тарихи айтылымдарда Рагху патшасының Лаухития өзенінің жағасындағы агар ағашына пілінің аяқтарын байлағандығы туралы оқиға бар.

Тарих

Трипураның алғашқы патшаларының бірі Патардан болды, б.з.т. 1900 жылға дейін, Маникья әулетінен бұрын. Халық аңызына сәйкес, Ағарталада б.з.б. кезінде Читрарат, Дрикпати, Дхармафа, Локнатх Живандхаран сияқты маңызды патшалар билік еткен. Бұрын Трипура бірнеше индуистік мемлекеттердің астанасы болған. Билеушілердің уақыт жолы табылған жоқ, бірақ жазбалар бұл аймақты мифологиялық патша Друйядан бастап Трипураның соңғы патшасы Кирит Бикрам Кишор Маникьяға дейін 179-ға жуық индуистік билеушілер билегенін көрсетеді. Трипура моғол билігінде де болды. 1808 жылы мемлекет британдық үкіметке бағынды. Кейіннен, сол кездегі князьдік мемлекет "Свадхин Трипураның" ежелгі астанасы Гомати өзенінің жағасындағы Рангамати (Удайпур, Оңтүстік Трипура) болды. 1760 жылы Маникья әулетінің Махаражасы Кришна Чандра Маникья Бахадур (1829–1849) оны Хаора/Сайдра өзенінің жағасындағы ескі Ағарталага көшіріп, "Хавели" деп атады. Кукилердің жиі шабуылдары мен британдық бенгалдықтармен байланыс жасаудың оңай болуы үшін Махаража Кришна Чандра Маникья 1849 жылы астананы Ескі Хавелиден Жаңа Хавелиге (қазіргі Ағартала) көшіру процесін бастады. Британдық Радж кезінде Ағартала "Хилл Типпера" мемлекетінің астанасы болды, 1874–75 жылдары муниципалитетке айналды және 1901 жылы халқы 9 513 адамды құрады. Князьдік мемлекет британдықтар мен басқа да көптеген басқыншылар үшін әрқашан да тартымды болды. Мысалы, Аракхан әскері мемлекеттің ескі астанасына шабуыл жасағанда, Трипура патшасы бүкіл әскерді жеңіп, жауап берді. Ағартала муниципалитеті Махараджа Бир Чандра Маникьяның (1862–1896) тұсында 3 шаршы миль (8 км²) аумақта құрылды, оның халқы 1871 жылдың соңында патшалық жарлық бойынша 875 адамды құрады. А. В. С. Пауэр, Типпераның алғашқы британдық саяси өкілі, 1872 жылы Ағартала муниципалитетінің төрағасы болып тағайындалды және 1872 жылдан 1873 жылға дейін қызмет етті. Муниципалитет сол кезде 3 км² аумақты қамтиды, N 23°50' ендік және E 91°17' бойлықтың қиылысында орналасқан. Бір Бикрам Маникья Деббарма Ағартала қаласын жоспарлап салушы деп есептеледі. Ол Ұлыбританияға сапармен барып, сәулет өнеріне қатты әсерленді және Ағарталада да осындай қалашық салуды жоспарлады. 1940 жылдары қала жаңа жолдармен және базар ғимаратымен жоспарлы түрде қайта ұйымдастырылды. 2014 жылы муниципалитет кеңейгеннен кейін Ағарталаның халқы 522 603 адамды құрады (2001 жылғы халық санауы бойынша 189 327). 1901 жылдан 1971 жылға дейін қала инфрақұрылымды дамытуда айтарлықтай прогресске қол жеткізбеді, бірақ 1981 жылы Ағартала кеңейіп, байланысын жақсартты және әртүрлі салаларда бизнесті дамытты, қала аумағы 58,84 км²-ге дейін кеңейді, ал 2011 жылға қарай Үлкен Ағарталаның аумағы 92 км²-ге дейін кеңейту жоспарланған. Ағарталаның тарихы ежелгі дәуірден өзгеше болды, өйткені ол князьдік мемлекет болды және Бангладешпен байланысты болды. Шығыс Индия компаниясы мемлекеттің астанасына келмегенімен, олар оны басып алу және басқару ниетінде болды. Шығыс Индия компаниясы Солтүстік-Шығыс Үндістанда Ассам провинциясында, астанасы Шиллонг болып орналасқан өзінің базасын құрды. Үндістандық Нобель сыйлығының лауреаты, ақын Рабиндранат Тагор қалаға бірнеше рет келіп, қазірге дейін сақталған үй салды. "Раджмала" тарихи кітабында Ағарталаның оқиғалары мен тарихи әңгімелері жазылған.

География және климат

Ағартала Хаура өзені бойындағы жазық жерде орналасқан, алайда қала солтүстік бөлігіндегі төменгі жартастарға дейін созылады. Ағартала муссондық әсерге ұшыраған ылғалды субтропиктік климатқа (Köppen Cwa) ие, бірақ тропиктік саванна (Aw) / тропиктік муссон (Am) климатына жататын деңгейде ыстық емес. Жыл бойы, құрғақ "қыс" немесе "салқын" маусымынан басқа, көп жаңбыр жауады. Қалада сәуірден қазанға дейін созылатын ұзақ, ыстық және ылғалды жаз мезгілі болады. Орташа температура шамамен 28 °C (82 °F) құрайды және жауын-шашынға байланысты өзгереді. Қарашаның ортасынан наурыздың басына дейін қысқа, қоңыр қыс болады, жағдайы көбінесе құрғақ және орташа температура шамамен 18 °C (64 °F) шамасында. Сапар үшін ең қолайлы уақыт – қыркүйектен ақпанға дейін. Жаз ұзақ және өте ыстық, көп күн сәулесі және жылы күндерге толы. Бұл маусымда жаңбыр жиі жауады және қала су тасқынына ұшырауы мүмкін. Хаура өзені қала арқылы ағып өтеді және муссон кезінде суға толады.

Қалалық әкімшілігі

Қаланы Ағартала муниципалдық корпорациясы (АМК) басқарады, ол қаланы төрт аймаққа бөледі: Солтүстік, Оңтүстік, Шығыс және Орталық аймақтар. Қала 49 муниципалдық округке бөлінген. Әр округте сайланған округ өкілі немесе муниципалдық кеңес мүшесі болады. Пошталық әкімшілік үшін қала пошталық аймақтарға бөлінеді. Муниципалдық округтердің толық тізімі және олардың муниципалдық аймақтар бойынша орналасуы төмендегі кестеде көрсетілген.

Бөлім No. | Пара / елді мекен | Муниципалдық аймақ
------- | -------- | --------
1 | Баржала | Солтүстік
2 | Чандинамаура Личубаган | Солтүстік
3 | Кунджабан | Солтүстік
4 | Чанмари | Солтүстік
5 | Индранагар | Солтүстік
6 | Нанданнагар | Солтүстік
7 | Абойнагар | Солтүстік
8 | Радханагар | Солтүстік
9 | Ранжитнагар | Орталық
10 | Раджанагар | Орталық
11 | Пашим Джайнагар | Орталық
12 | Рамнагар | Орталық
13 | Пашим Кришнагар | Орталық
14 | Кришнагар | Орталық
15 | Димсагар Банамалипур | Орталық
16 | Дхалесуар | Шығыс
17 | Кашипур Хайерпур | Шығыс
18 | Шибнагар | Шығыс
19 | Пашим Шибнагар | Шығыс
20 | Таун Пратапгард | Орталық
21 | Шантипара | Орталық
22 | Мелармат | Орталық
23 | Бардовали | Оңтүстік
24 | Бхаттапкур Бадаргхат | Оңтүстік
25 | Арундахутинагар | Оңтүстік
26 | Даххин Бадаргхат | Оңтүстік
27 | Сиддхи Ашрам | Оңтүстік
28 | Раджлаксиминагар | Оңтүстік
29 | Арундахутинагар | Оңтүстік
30 | Пашим Пратапгард | Оңтүстік
31 | Пурба Пратапгард | Оңтүстік
32 | Жогендранагар | Шығыс
33 | Уттар Жогендранагар | Шығыс
34 | Аралия | Шығыс
35 | Пурба Жогендранагар | Шығыс

Саясат

1956 жылдың 1 қарашасында Трипура Одақ аумағына айналды және Бас комиссарға кеңес беру үшін консультативтік комитет құрылды. 1957 жылдың 15 тамызында 30 сайланған және үкімет тарапынан тағайындалған екі мүшеден тұратын аумақтық кеңес құрылды. 1963 жылдың 1 шілдесінде Трипура аумақтық кеңесі таратылып, оның қолданыстағы мүшелерінен заң шығарушы жиналыс құрылды. Трипура басқа Үндістан штаттарымен ортақ парламенттік үкімшілік жүйе арқылы басқарылады, ол өкілдік демократияның ерекшелігі болып табылады. Тұрғындарға жалпы сайлау құқығы берілген. Трипура үкіметінің үш тармағы бар: атқарушы, заң шығарушы және сот жүйесі. Трипура заң шығарушы жиналысы сайланған мүшелерден және мүшелер сайлайтын арнайы лауазым иелерінен тұрады. Жиналыстың отырыстарын спикер, ал спикердің қатысуы болмаған жағдайда оның орынбасары жүргізеді. Жиналыс бірпалаталы, онда 60 заң шығарушы жиналыс мүшесі (депутат) бар. Ағартала сайлау округі Батыс Трипураның құрамына кіреді. Үндістан Коммунистік партиясы (марксистік) мен Үндістан Ұлттық Конгресі арасындағы саяси қақтығыстар жиі кездеседі. 1947 жылы Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін Трипура князьдік штат болып қалды. Соңғы патша Махараджа Бир Бикрам Кишор Маникья Бахадурдың 1947 жылдың 17 мамырындағы қазасынан кейін, кіші ханзада Кирит Бикрам Кишор Маникья Бахадурға көмек көрсету үшін Махарани Канчан Права Деви басқаратын регенттік кеңес құрылды. Регент Үндістан үкіметімен бірігу туралы келісімге қол қойды. Біріккеннен кейін Трипура «С» тобына жатты. 1956 жылдың қараша айында штаттарды қайта ұйымдастыру кезінде Трипура Одақ аумағына айналды, Бас комиссарға көмек және кеңес беру үшін консультативтік комитет құрылды. Трипура 1972 жылдың 21 қаңтарында штат мәртебесін алды, бірақ 1949 жылы Үндістанмен біріккеннен кейін штаттың алғашқы бас министрі 1963 жылдың 1 шілдесінде Үндістан Ұлттық Конгресінен Сачиндра Лал Сингх болды, ол шамамен 3046 күн басқарды. 1978 жылдың 5 қаңтарынан бастап Нрипен Чакраборти Трипураның алғашқы коммунистік бас министрі болғанда Конгресс үкіметі аяқталды. Кейін коммунистер биліктен түсіп, Конгресс қайтадан билікке келіп, 1992 жылға дейін билікте болды. 1993 жылдан бастап қайтадан CPI(M) билікке келді. Маник Саркар 1998 жылдың 11 наурызынан 2018 жылдың наурызына дейін штат басшысы болды. 2018 жылғы Трипура заң шығарушы жиналысына сайлауда БЖД 59 орынның 36-сын жеңіп, CPI(M)-ды жеңді. БЖД-ның Биплаб Кумар Деб Трипураның бас министрі болып тағайындалды. Ағартала бірнеше мемлекеттік органдармен басқарылады. Ағартала қалалық корпорациясы (AMC) қаланың 49 ауданындағы азаматтық инфрақұрылымды бақылайды және басқарады. Әр аудан AMC-ге бір кеңесшіні сайлайды. Әр ауданда кеңесшілерден тұратын комитет бар, олардың әрқайсысы ауданды өкілдік етеді. Аудандық комитеттер арқылы корпорация қала құрылысын жүзеге асырады және жолдарды, мемлекеттік көмекке ие мектептерді, ауруханаларды және қалалық базарларды күтіп ұстайды.

Экономика

Халықтың көп бөлігі мемлекеттік және орталық үкіметте, сондай-ақ мемлекеттік кәсіпорындарда жұмыс істейді. Ағартала қаласының кеңеюі мен халық санының артуына байланысты тұрғындардың тұтыну үлгілері едәуір өзгерді; бұрын негізгі тұтыну жылына бір рет, Дурга пуджа мерекесінде болса, жылдың қалған уақытында тек ерекше жағдайларда ғана тұтыну орын алатын. Ағартала кітап жәрмеңкесі 1981 жылдан бері жыл сайын, көбінесе Ағартала қаласында өткізіліп келеді.

Мәдениет

Үндістанның басқа штаттары сияқты, Агарталада да түрлі діндер кездеседі. Индуизм басым дін және қала бойынша көптеген храмдар бар. Қаланың барлық бөлігі әртүрлі тақырыптарға арналған шатырлармен толы. Христиандық та кең таралған, әсіресе Рождество мерекесінде қала өте қарбалас болады. Агартала сондай-ақ Харчи және Гариа Тер сияқты Трипури мерекелерімен де әйгілі.

Әуежай

Ағартала Үндістанның басқа қалаларымен әуе арқылы Махараджа Бир Бикрам әуежайы арқылы байланысты. Калькутта, Имфаль, Гувахати, Бангалор және Нью-Дели қалаларына тікелей рейстер бар. ААИ есебіне сәйкес, Ағартала әуежайы Солтүстік-Шығыс Үндістандағы үшінші халықаралық әуежай болып табылады. Әуежай 1942 жылы 1947 жылға дейін Трипура штатын басқарған Бир Бикрам Кишор Маникья Деббарма Бахадур салған және бұрын "Сингербил әуежайы" деп аталған; Үндістанның Азаматтық авиация министрлігі 2018 жылы әуежайдың атауын өзгертті.

Темір жолдар

2008 жылдан бері Ағартала Дуклиде орналасқан Ағартала теміржол станциясы арқылы Үндістанның басқа қалаларымен байланысады. 119 шақырымдық Кумархат-Ағартала теміржол жобасының негізі 1996 жылы бұрынғы премьер-министр Х.Д. Девгауда салған. Ағартала – солтүстік-шығыстағы екінші астана (Гувахати, Ассамнан кейін), ол елдің теміржол желісіне қосылған. Теміржол станциясы қала ортасынан шамамен 5,5 км (2,96 теңіздік миль) қашықтықта орналасқан және станциядан қалаға жету үшін көптеген көлік түрлері қолжетімді. Лумдинг-Силчар учаскесіндегі кең өлшемге көшу жұмысы 2015 жылдың наурыз айында аяқталды. Ағарталаға дейінгі рельс ауыстыру жұмысы 2016 жылдың наурыз айының соңында аяқталды және Ағартала мен Силчар арасындағы теміржол қозғалысы басталды. Кумархаттан Ағартаға дейін теміржол желісін салу кезінде оны кең өлшемге жылдам ауыстыру мүмкіндігі ескерілді. Қазіргі уақытта Ағарталадан Дәрменғарға және Силчарға дейін қатынайтын жергілікті пойыздар бар. Ағарталаны Дели, Калькутта, Гувахати және Дибругарх қалаларымен байланыстыратын экспресс пойыздардың құрылысы басталды. Ағартала мен Сабрум арасындағы жергілікті теміржол қозғалысы іске қосылды. Трипурамен байланысты пойыздар: Радждхани, Шаттабди, Жаншатабди, Гариб Рат, Дуронто, Юва, кондиционерлі вагондармен жабдықталған пойыздар. 2011 жылдың қыркүйегінде Үндістан үкіметі Бангладештің Ахаура қаласымен Ағартала арасындағы теміржол желісін мақұлдады. IRCON компаниясы Солтүстік-Шығыс Үндістанды Читтагонг халықаралық теңіз портына тікелей байланыстыратын 15 шақырымдық жол құрылысын жүргізуде. Трипурасундари экспресі мен Радждхани экспресі – Ағартала мен Ананд Вихар терминалын байланыстыратын екі супер жылдам апталық пойыз. Деогар экспресі (апта сайын), Канчанджунга экспресі Силдаға аптасына төрт күн, Ағартала-Хабибгандж апталық арнайы пойыз және Бенгалурға бағытталған екі апталық Хумсафар экспресі қаладан Ассам, Батыс Бенгалия, Бихар, Джаркханд, Мадхья-Прадеш, Уттар-Прадеш, Одиша, Андхра-Прадеш, Тамил Наду және Карнатака штаттарына қатынайды.

Теледидар

Ағарталада Дурдаршан (DD) телестанциясы бар. "Ақаш Трипура" телеарнасы – Ағарталадағы ең алғашқы телеарналардың бірі. Бұл Ағартала негізді, тәулік бойы жұмыс істейтін жаңалықтар арнасы. Басқа да тәулік бойы жұмыс істейтін арналар: PB 24, Headlines Tripura, Akash Tripura, News Vanguard және Focus Tripura сияқты арналар бар. Siti және Sristi Cable желілері басқаратын, тәулік бойы жұмыс істемейтін Hallabol, Sristi Tripura, Sristi Music, Sristi Bangla, Sristi Cinema, CITI, News All India және Tripura Pratidin сияқты басқа да кабельдік арналар да бар. Қазіргі уақытта "КөкБорок" тіліндегі KokTripura, KhumpuiTV және ChiniKhorangTV арналары да көрсетілуде.

Университеттер

Трипура университеті – Агартала қаласының орталық университеті және Агартала қаласынан 10 км қашықтықта орналасқан. Басқа университеттердің ішінде 2004 жылы құрылған және Үндістанның инженерлік колледждерінің рейтингінде 2-орында тұрған ICFAI университеті бар. Махараджа Бир Бикрам университеті Трипура штатындағы жалғыз мемлекеттік университет ретінде белгілі. "India Today" журналы Сикким Манипал университетін Үндістанның үздік медициналық университеттерінің тізімінде 13-орынға қойды, сонымен қатар ол Үндістанның дамып келе жатқан ең жақсы колледждерінің топ-10-дығына кірді.

Колледждер

Қазіргі уақытта Ағарталада 15 жалпы білім беретін колледж бар, оның ішінде Бір Бикрам ескерткіш колледжі, Рамтакур колледжі және 1965 жылы құрылған Ағартала әйелдер колледжі бар. Бұл колледж қаланың ішіндегі әйелдерге арналған жалғыз білім орны болып табылады. Ағарталада белгілі бір академиялық бағыттағы колледждердің қатарында Трипура мемлекеттік құқық колледжі де бар, ол студенттеріне бес жылдық құқық бакалавры дипломын ұсынады. Ағарталада сонымен қатар Ұлттық технология институты, Ағартала, Трипура технология институты және Ағарталадағы Үндістан ақпараттық технология институты сияқты көптеген техникалық колледждер де орналасқан.

Белгілі мектептер

Ағарталаның көрнекті бастауыш және орта мектептерінің қатарында Ағарталадағы Сент-Пол мектебі бар, оның мақсаты – христиан дінін ұстанатын оқушыларды тәрбиелеу. Осыған ұқсас, Қасиетті Крест қауымы да Қасиетті Крест мектебін құрған. Басқа да танымал мектептер – Шишу Бихар Жоғары мектебі және Нетаджи Субхаш Видьяникатан.

Спорт

Трипура – спорт жағынан Солтүстік-Шығыс Үндістандағы маңызды штат. Штатта крикет ең басты спорт түрі. Футбол да маңызды рөл атқарады.

Футбол

Ағарталада футболға жанкүйерлер көп. Ұлыбританияның кішкентай стадионы осы спорттың маңызды аренасы болып табылады. Трипура футбол федерациясы жыл сайын штат бойынша осы спортты дамыту үшін «Ағартала лигасы» деп аталатын футбол лигасы ұйымдастырады.

Крикет

Трипура штатының командасы Трипура крикет қауымдастығының басшылығымен Үндістанның ұлттық бірінші сыныпты крикет жарысы – Ранжи Трофи чемпионатының шығыс дивизионында ойнайды. Ең маңызды крикет алаңдары – Махаража Бир Бикрам колледж стадионы және Нарсингардағы политехникалық институт алаңы. Сонымен қатар, Астабал алаңы және Прагати мектебінің крикет алаңы да белгілі. Трипура крикет қауымдастығы U13, U15, U17 және U19 жас топтары арасында крикет турнирлерін ұйымдастырады, онда Трипура крикет қауымдастығына қарасты клубтар бір-бірімен жарысады.

Қызықты орындар

Тилла Махараджа Бир Бикрам колледжі, Трипура университетінің ғимараттары, футбол алаңы, халықаралық крикет стадионы, көрікті жасыл ландшафттар мен тыныш табиғи көлдер. Бұл сонымен қатар ұлттық құс қорығы. Уджайанта сарайы – Трипура патшаларының сарайы, ол мемлекеттік заң шығару жиналысына айналдырылып, қазір мұражай болып табылады. Агартала қаласында орналасқан бұл сарай бұрынғы патшалық резиденция және 2011 жылға дейін Трипура заң шығарушы ассамблеясының отырыс орны болды. Аймақ патшалардың билеуші орнынан азаматтарға арналған кеңістікке айналды. Экскурсияларды Трипура туризм департаменті ұйымдастырады. Уджайанта сарайы атауын Трипура штатына көп рет келген ақын Рабиндранат Тагор берген. Махараджа Бир Бикрам – Трипураның соңғы патшасы және сарайдағы үйінде тұрған соңғы хан. Қазір ол "Уджайанта" мұражайы болып өзгертілді және бұрынғы Үндістан вице-президенті доктор Хамид Ансари тарапынан ашылды. Агартала Джаганнат Мандир – Вайшнава мектебінің индуисттік ғибадатханасы.

Көпқабатты үйлер

Рупаси мультиплексі: Рупаси кинотеатры – Ағарталадағы белгілі көп экранды кинотеатрлардың бірі, ол ML Plaza-да орналасқан. Балака кинотеатры: Ағартала қаласының орталық бөлігінде орналасқан.