Кіріспе

Қазіргі Франциядағы феодалдық мемлекет (1163–1713)

Оранж княздігі (фр. Principauté d'Orange) 1163 жылдан 1713 жылға дейін қазіргі Францияның оңтүстігінде, Рона өзенінің шығыс жағалауында, Авиньон қаласының солтүстігінде және тәуелсіз Контат-Венассин папалық мемлекетімен шектескен Прованс аймағындағы феодалдық мемлекет болды. Княздік 1163 жылы құрылды, онда Киелі Рим императоры Фредерик I Бургундияның Оранж графылығын (Оранж қаласы мен оны қоршаған жерлерді қамтиды) Империя шегінде тәуелді княздыққа көтерді. Княздік 1544 жылы Уильям Тыныш князь атағын туысынан мұраға алғаннан бастап, 1713 жылы Утрехт шарты бойынша Францияға өткенге дейін Оранж-Нассау үйінің шашыраңқы иеліктерінің бір бөлігіне айналды. Нассаулар үшін бұл феодалдық иелік жоғалғанмен, оның аты Нидерланд Корольдік үйіне берілді. Княздіктің ауданы шамамен 19 км ұзындықта және 14 км енде болды.

Тарих

Каролингтік Оранж графтары 8-шы ғасырда пайда болды, ал оның иелігі Бо иелерінің отбасына өтті. Оранж графтары, Бо әулетінен шыққандар, 1033 жылдан кейін Бургундия Корольдігінің тарауымен толық тәуелсіздік алды. 1163 жылы Оранж қасиетті Рим империясының вассалдық иелігі ретінде князьдыққа дейін көтерілді. 1365 жылы Карл IV Арль қаласында патшалыққа қабылданғанда Оранж университетін құрды. 1431 жылы Прованс графы Оранж билеушілеріне (Мария Баукс Оранждық және Жан де Шалон Бургундиялық) салық салудан босатылды, оның орнына тұтқынды босату үшін қолма-қол ақша берілді. Оранж қаласы мен княздығы Дофин провинциясының және әкімшілік құрамына кірді. 1544 жылы Нидерландыда кең аумақтары бар Нассау графы Уильям Үндемейтін княздықты мұраға алды. Уильям сол кезде 11 жаста болды және 1544 жылы Франко-императорлық соғыстар кезінде Сен-Дизьеде қаза тапқан Рене де Шалонның туысы еді, ол мұрагерсіз қайтыс болды. Рене барлық мүлкін осы жас туысына қалдырды. Осы атақтар мен иеліктердің ішінде Оранж княздығы да болды. Ренедің анасы Клаудия, Филипбер де Шалон оның ағасы болғандықтан, жас Вильгельмге берілгенге дейін бұл титулды ұстап тұрды. Вильгельм княздыққа мұрагерлік алғанда, ол Оранж әулетінің иелігіне қосылды. Бұл оны діни соғыстарда протестанттар тарапына итермеледі, соның салдарынан қала қирады. 1568 жылы Уильям Голландия штадхолдері ретінде Нидерландының Испаниядан тәуелсіздігі үшін күресті бастаған Сегіз жылдық соғыс басталды. 1584 жылы Делфт қаласында Уильям Үндемейтін қаза табады. Оның ұлы Морис Нассау (ағасы 1618 жылы қайтыс болғаннан кейін Оранж князі), Йохан ван Ольденбарневельт көмегімен Голландия Республикасының тәуелсіздігін бекітті. Франциядағы тәуелсіз анклав ретінде Оранж протестанттар үшін тартымды орынға айналды және гугеноттардың бекінісі болды. Англия патшасы болған Вильгельм III Оранж княздығын басқарған соңғы Оранж князі еді. 1672 жылы Франко-голланд соғысы кезінде княздық Людовик XIV әскерлері, Франсуа Адемар де Монтейль граф де Гриньян басшылығымен басып алынды, сондай-ақ 1682 жылдың тамыз айында қайтадан басып алынды, бірақ Вильгельм билік ету құқығынан бас тартқан жоқ. 1702 жылы Вильгельм III баласыз қайтыс болды, ал княздыққа құқық Пруссияның Фридрих I мен Нассау-Дицтің Джон Вильгельм Фризо арасында дау тудырды, екеуі де «Оранж князі» атағын талап етті. 1702 жылы Франция королі Людовик XIV Шалон әулетінің туысы, Конти ханзадасы Франсуа Людовикпен Оранж княздығы туралы келісім жасады, соның салдарынан атаққа үш үміткер пайда болды. Соңында 1713 жылы Утрехт шартында Пруссияның Фридрих I княздықты Францияға берді (княздық атағынан бас тартпай), бұл шешімге Киелі Рим империясы да келісті, бірақ екінші талапкер Нассау-Дицтің Джон Вильгельм Фризо келіспеді. Тек 1732 жылғы тарату шарты бойынша Джон Вильгельм Фризоның мұрагері Вильгельм IV, Оранж князі, аумаққа деген барлық талаптарынан бас тартты, бірақ (Фридрих I сияқты) титулға деген талаптарынан бас тартқан жоқ. Осы келісімде екі үйге де атақты пайдалануға рұқсат етілді. 1713 жылы Оранж Францияға ресми түрде берілгеннен кейін, ол Дофин провинциясының құрамына кірді. 1789 жылғы Француз революциясынан кейін Оранж 1790 жылы француз департаменті Дромға, содан кейін Буш-дю-Ронға, содан кейін Воклюзға қосылды. 1814 жылы Наполеон жеңілгеннен кейін Голландия Республикасы қайта жаңғыртылған жоқ, оның орнына Оранж-Нассау әулетінің патшасы басқаратын Біріккен Голландия Корольдігі құрылды. 1815 жылы Вена конгресі француздық сезімталдыққа ерекше назар аударды, Нидерланд Корольдігін Оранж-Нассау әулеті басқаратынын белгіледі – «Оранж», бұрынғыдай «Оранж» емес. Алайда, ағылшын тілінде Orange Nassau термині қолданыла береді. Бүгінде голланд ақсүйегінің мұрагері Амалия ханшайым «Оранж ханшайымы» атағын ресми түрде Prinses van Oranje деп таниды.

География

Княздықтың астанасы Оранж қаласының қамалы, бекінісі және қаласы болды. Қаламен бірге қамал мен бекініс таудан тік жардан бой көтеріп тұрды. Бұл табиғи қорғаныс княздерге Оранжға және айналасындағы елді мекендерге барлық жолдарды бақылауға мүмкіндік берді, соның ішінде Рона өзенімен жоғары-төмен өтуді және Жерорта теңізінен келу жолдарын. Сондай-ақ, бұл бекініс 1672 жылы Людовик XIV әскерлерімен басып алғанға дейін сол заманғы әскери технологияға қарсы тұра алды. «Төбеден, жазықтан жүз метр биіктікте көтеріліп, Оранж қаласын бақылап тұрғанда, көз Авиньоннан тыс Контаның әдемі пейзажын, сондай-ақ Севендерді және Венту тауын қамтиды. Айналасына ағаштар отырғызылған қабырғалары, әсем Рим ескерткіштеріне тамаша фон құрады, олардың барлығын қорғау және сақтау ең маңызды міндет болып табылады.»

Шато

12 ғасырда Ницца графы Рембоның қызы Фр. қаланың римдік қабырғаларын қайта жаңартып, ежелгі "castrum Aurasice" бекінісін қалпына келтірді. 14 ғасырда Оранж князьдері Лес-Бау, сол кезде Провансты қырқып-жойған "үлкен отрядтардың" шабуылдарына қарсы тұру үшін қамалдың мұнарасын және қорғандарын нығайтты. Қала халқы ежелгі римдік қаладан әлдеқайда кіші аумақтағы бекіністің төңірегінде жиынтықталды. Ғасырдың соңында Жан де Шалон князі тұмшаққа үш қанат қосты, соның арқасында ол төртбұрышты пішінге ие болды.

Князьдер қамалы

17 ғасырда француз дін соғыстарының салдарынан шато зақымданып, маңызды қорғаныс құрылыстарын толық қайта жаңарту қажет болды. Оран князі, белгілі генерал Мауриц Нассау, Нідерландтағы соғыстарында дамытқан қамал салу ғылымын пайдалана отырып, архитектор Сервольдің жоспарымен қамал салуға кірісті. Иосиф Пизаның айтуынша, қамал үш бөліктен тұрды: 14 ғасырдағы қамал, қоршау қабырғасы және 10 000 сарбазды қабылдай алатын "Виньясса" деп аталатын эспланада. Тұтас кешен мен қала Нидерланды қалаларындағы бекіністер сияқты, зеңбірек оқтарынан қорғану үшін қорғандармен және бастиондық қабырғалармен қоршалған. Құрылысы аяқталғаннан кейін, цитадель 11 бастионнан, қоршау қабырғаларымен және бекініс орларынан тұрды. Ол бүкіл төбеге созылған, ерекше қалың қабырғалармен салынған, жақсы бекітілген және гарнизонмен қамтылған. 1672 жылы, жас Вильгельм III, Оран князі және Голландияның "штадтхолдері", өз халқының және протестанттық діннің мүддесін қорғағандықтан, Людовик XIV Гриньян графына цитадельді қоршауға алып, оны қиратуға бұйрық берді. Оқ-дәрі қолданылып, қалың қабырғалар қиратылды, олардың қалдықтарын бүгінге дейін төбеде көруге болады. 1991 жылы жүргізілген қазба жұмыстары архитектуралық және әскери ерекшеліктерін зерттеді.