Кіріспе

Төменгі елдерде 14-18 ғасырлардағы басқарушы лауазым иесі.

Төменгі елдерде штадходер (stadhouder) – бұл алғашқыда ортағасырлық шенеунік ретінде тағайындалып, кейіннен ұлттық көшбасшы ретінде қызмет атқарған басқарушы. Штадходер Бургундия және Габсбург дәуірінде (1384 – 1581/1795) провинцияның герцогы немесе графы орнына қойылған. Бұл лауазым әр провинцияның жоғары атқарушы шенеунігіне берілді, ол төменгі деңгейдегі әкімшілерді тағайындау, бейбітшілік пен тәртіпті сақтау сияқты бірнеше міндетті атқарды. Голландия республикасының алғашқы кезеңінде. Көптеген провинциялар бір штадходерді тағайындағандықтан, қуатты Голландия провинциясының штадходері 16-18 ғасырларда Голландия республикасының іс жүзіндегі мемлекет басшысы рөлін атқарды, бұл лауазым тиісінше мұрагерлікпен берілді. Республиканың соңғы жарты ғасырында Оранж князі Вильгельм IV тұсында бұл лауазым ресми түрде мұрагерлік атаққа айналды. Оның ұлы, принц Вильгельм V, 1795 жылы француз революциялық әскерлерінен қашқанға дейін Республиканың барлық провинцияларының соңғы штадходері болды. Оның ұлы Вильгельм I 1815 жылы Нидерландтар Біріккен Корольдігінің тұңғыш патшасы атанды. Штадходер лауазымы Англиядағы Лорд-протектор, қасиетті Рим империясындағы Штатхальтер және Норвегияның генерал-губернаторы лауазымдарымен салыстыруға болады.

Этимология

Штадхолдер "қамқор" немесе "басқарушы" дегенді білдіреді. Оның құрамдас бөліктері сөзбе-сөз "орын сақтаушы" деп аударылады, латынша locum tenens сөзінен немесе тікелей туыс сөз ретінде "орын басушы" (қазіргі голланд тілінде "stad" сөзі "қала" дегенді білдіреді, бірақ "stad" сөзінің бұрынғы мағынасы – сондай-ақ "stede" – "орын" болған, және ол ағылшын тіліндегі "stead" сөзімен туыс, "орнына" деген мағынада қолданылады); бұл "қамқор" немесе "лейтенант" деген термин еді. Дегенмен, бұл голланд тілінде luitenant деп аталатын әскери шенді білдірмейді.

Он жеті провинция

Орта ғасырларда штадтгольдерлерді феодалдар тағайындайтын, олардың қатысу жоқ кезде оларды өкілдік ету үшін. Егер феодалдың бірнеше иелігі болса (немесе, вассал болған жағдайда, феодтары болса), олардың кейбіреулерін тұрақты штадтгольдер басқаратын, оған феодалдың толық өкілеттігі берілетін. Осылайша, штадтгольдер шектеулі өкілеттікке ие болған губернатордан күштірек болды, бірақ штадтгольдердің өзі жерге құқығы жоқ вассал емес еді. Төменгі елдердегі тәуелсіз провинциялардың жергілікті билеушілері (қазіргі Нидерланды, Бельгия және Люксембургті қамтиды) штадтгольдерлерді кеңінен пайдаланды, мысалы, Гвельдерс герцогы Гронингенде өзін өкілдік ету үшін штадтгольдер тағайындады. 15 ғасырда Бургундия герцогтары Төменгі елдердің көп бөлігін бағындырды, ал осы Бургундиялық Нидерландының құрамдас бөліктері (герцогтықтар, графтықтар, лордтықтар) көбінесе герцог, граф немесе лорд ретінде герцог тағайындаған өз штадтгольдерлеріне ие болды. 16 ғасырда Габсбургтердің Киелі Рим императоры, сонымен қатар Испания королі Карл V, Бургундиялық Нидерландыны мұраға алды және бұл процесті аяқтады, жалғыз феодалдық үстемдік ететін иеге айналды: Нидерландының иесі. Лиеж князьдік епископтығы және екі кішігірім аумақ (Императорлық аббаттық Ставелот-Мальмеди және Буйон герцогтығы) оның иелігінен тыс қалды. Штадтгольдерлер Карл мен оның ұлы, Испания және Төменгі елдердегі мұрагері Филипп II-нің өкілдері ретінде тағайындала берді (императорлық сайлау құқығы оның ағасы Фердинанд I, Киелі Рим императоры және оның мұрагерлері Габсбургтердің жеке Австрия тармағында иеленеді). Филиптің орталықтандыру және абсолютизм саясатының салдарынан штадтгольдерлердің нақты билігі генерал-губернаторға қарағанда күрт азайды.

Нидерланд Республикасы

1581 жылы Нидерланд революциясы кезінде Нидерландтың жеті провинциясы тәуелсіздігін жариялағанда, штатхолдердің өкілдік функциясы көтерілісші солтүстік Нидерландта мәнсіз болды – феодалдық иеленушінің өзі жойылған еді, – бірақ бұл лауазым осы провинцияларда сақталды. Олар енді Біріккен жеті провинция Республикасын құрды. Біріккен провинциялар жаңа жағдайға феодалдық ұғымдар мен институттарды бейімдеуге тырысып, осы мәселеде консервативті болды, себебі олар ежелгі құқықтарын қорғау үшін корольге қарсы көтерілді. Штатхолдер енді иеленушіні білдірмейтін, бірақ әр провинцияның Генералдық штаттары (Статы) тағайындаған жоғары атқарушы лауазымды адамға айналды (мысалы, Голландия және Батыс Фризияның Статы және Фризияның Статы). Әр провинция өз штатхолдерін тағайындаса да, көптеген штатхолдерлер бірнеше провинциядан бір уақытта тағайындалды. Жоғары атқарушы және заң шығару билігін әдетте әр провинцияның егеменді Статы жүзеге асырды, бірақ штатхолдер төменгі лауазымды шенеуніктерді тағайындау және кейде регенттік кеңестер мүшелерін бекіту (коопция арқылы) немесе кандидаттар тізімінен бургомистрлерді таңдау сияқты белгілі бір өкілеттіктерге ие болды. Бұл кеңестер Статтың көп бөлігін тағайындағандықтан, штатхолдер жалпы саясатқа жанама түрде ықпал ете алатын. Зеландияда Оранж князьдары, Нидерланд революциясынан кейін көбінесе штатхолдер лауазымын атқарған, бірінші дворян титулына ие болды және олар Вере және Флашинг графы титулын иеленгендіктен, сол провинцияның Статының мүшесі болды. Республиканың орталық «конфедеративтік» деңгейінде Голландия және Зеландия провинцияларының штатхолдері әдетте Голландия армиясының генерал-капитаны және конфедерациялық флоттың генерал-адмиралы болып тағайындалды, бірақ ешбір штатхолдер ешқашан флотты шайқаста басқармады. Армияда ол офицерлерді өзі тағайындай алатын, ал теңіз флотында бес адмиралтейство кеңесінің тағайындалуын ғана бекітетін. Осылайша, штатхолдердің заңдық өкілеттіктері шектеулі болды және заң бойынша ол қарапайым шенеунік еді. Алайда, оның нақты билігі кейде зор болды, әсіресе «тұрақты» сексен жылдық соғыстың әскери заң атмосферасын ескере отырып. Морис Оранж 1618 жылдан кейін әскери диктатор ретінде билік жүргізді, ал Вильгельм II Оранж солай істеуге тырысты. Нидерланд революциясының көшбасшысы Үнсіз Вильгельм (Вильгельм I Оранж) болды; ол 1572 жылы алғашқы көтерілген провинция Голландияның Статымен корольдік штатхолдерінің орнына штатхолдер болып тағайындалды (бұрын Филипп II тағайындаған адам ретінде осы лауазымды иеленген). Оның жеке беделі мен танымалдылығы кейіннен лауазыммен байланыстырылып, оның әулетінің мүшелеріне берілді. Бірақ оның қазасынан кейін Роберт Дадлиді, Лестердің 1-ші графына Елизавета I-нің генерал-губернаторы етіп тағайындау туралы қысқа мерзімді әрекет болды. 1590 жылы Морис бес провинцияның штатхолдері болды және өліміне дейін осы лауазымды сақтап қалды (оның туысы Вильгельм Луи, Нассау графы Диленбург қалған екі провинцияда, Фрисландия және Гронингенде лауазымды иеленді). Оранжистер мен республикашылар арасындағы шиеленіс Біріккен провинцияларда жалғасты, кейде тікелей қақтығысқа ұшырады. 1618 жылы Морис және 1672 жылдан бастап Вильгельм III Оранж өкіметін күшейту үшін қалалық кеңестердің барлық мүшелерін өз жақтастарымен алмастырды: «Заңнамалық өзгерістер» (Wetsverzettingen) деп аталды. Қорқыту арқылы штатхолдерлер бекіту құқығын кеңейтуге тырысты, сонымен қатар Фризеланд және Гронинген сияқты қалған штатхолдерліктерді өздерінің иеліктеріне қосуға тырысты. 1672 жылғы Голландияның апат жылында (Rampjaar) болашақ Вильгельм III Англияның билікке көтерілуіне халық сезімі көмектесті, ол ұлы Вильгельмді штатхолдерліктен шеттету туралы актіні жеңді. 1702 жылы Вильгельм III қайтыс болғаннан кейін олар тағы да штатхолдер тағайындаудан бас тартты.