Кеңес барлаушысы Яцков: АҚШ-тағы ядролық құпияны ұрлаушы

Кіріспе

Совет дипломаты (1913–1993)

Мансап

1940 жылы Яцков НКВД барлау мектебін (НКВД арнайы академиясы, ШОН) ағылшын тілінде бітіріп, НКВД-ның 5-ші басқармасына (шетелдік операциялар) 5-ші бөліміне (АҚШ операциялары) тағайындалды. 1941 жылы ол алғашқы шетелдік тапсырмасын Нью-Йорктегі Кеңес консулдығындағы НКВД стансасында (Резидентура) Анатолий Яковлев деген атпен орындады. Ол кездегі НКВД операциялық псевдонімі – ЖОННИ. 1943 жылға дейін консулдық шәкірт болып жұмыс істеді, кейін кеңес вице-консулы (3-ші хатшы ранкі) болып жоғарылатты. Нью-Йорк стансасында Яцков одақтас Манхэттен жобасына қатысты (НКВД-де OPERATION ENORMOUS деп аталды) ең құпия НКВД операцияларына тағайындалды. НКВД Нью-Йорк стансасы Кеңес Одағы үшін АҚШ армиясының Лос-Аламос ядролық кешені туралы ең құпия деректерді және А бомбасын жасау туралы нақты ақпарат алуда маңызды рөл атқарды. Басқа іс-әрекеттердің ішінде Яцков Гарри Голдты Пенсильвания қант компаниясынан тартты, ал оның НКВД әріптесі Александр Феклисов Голдты АҚШ-тың Манхэттен жобасындағы кеңес агенттерімен байланыс жасауға жұмысқа алды. Голдтан басқа, НКВД-ның Нью-Йорк пен Лос-Аламос Ұлттық зертханасы арасындағы негізгі курьерлері Коэн жұбайы (НКВД-де "ЕРІКТІЛЕР" деп белгіленген) болды. Коэндермен жақын қарым-қатынаста болғандықтан, Яцков Манхэттен жобасына тікелей қатысқан атом ғалымы Клаус Фукспен құпия түрде байланыса алды. Яцков 1946 жылы Нью-Йорктен Ресейге қайта оралды. Розенбергтер ісіне дейін төрт жыл бұрын АҚШ-ты тастап кеткен ол Джулиус Розенбергтің НКВД ісі бойынша айыптау қағазында есімдері аталып, шақырылды, бірақ оның дипломатиялық иммунитетіне байланысты сот процесі болған жоқ. Кеңес Одағына оралғаннан кейін Яцков НКВД полковнигі шеніне ие болды және НКВД-ның шетелдік ғылыми басқармасында жоғары лауазымдарды атқарды. Ол Еуропа мен Азияда іс жүргізумен айналысты, 1950 жылдары Париж бен Берлинде орналасты, сондай-ақ Канада азаматы ретінде Иракта біраз уақыт құпия өмір сүрді. 1960 жылдары Яцков КГБ-ның шетелдік ғылыми басқармасында (Т басқармасы деп аталды) шетелдік ғалымдарды кеңестік аумақта бағалау және жұмысқа алуға жауапты аға офицер болып тағайындалды. 1970 жылдары Яцков активтік қызметтен шығып, КГБ барлау академиясының (Қызыл Ту академиясы, КИ) ғылыми жетекшісі болып тағайындалды. 1985 жылы КГБ-дан полковник шенімен зейнетке шықты, зейнеткерлік шағында Мәскеуде тұрып, Мәскеу Ваганьков зиратында жерленді.

In 1940 Yatskov had graduated the NKVD intelligence school (NKVD Special Academy, SHON) majoring in English and was assigned to NKVD Department 5 (foreign operations) Section 5 (U. S. operations). In 1941 he was given his first overseas assignment in New York as a case officer at the NKVD station (Rezidentura) at the Soviet Consulate general under the alias name of Anatoly Yakovlev. His NKVD operational alias at the time was JONNY. He was employed as a consular apprentice until 1943, being eventually promoted to Soviet vice consul (ranking 3rd Secretary). In New York station Yatskov was eventually assigned to most sensitive NKVD operations concerning the allied Manhattan project (known in NKVD as OPERATION ENORMOUS). NKVD New York station was crucial for the Soviet Union in obtaining most sensitive data on the U. S. Army Los Alamos nuclear facility and precise knowledge on development of the A Bomb. Among other activities Yatskov recruited Harry Gold at the Pennsylvania Sugar Company, his NKVD colleague Alexander Feklisov further employing Gold to liaise with Soviet agents in the U. S. Manhattan Project. Besides Gold, main NKVD couriers between New York and Los Alamos National Laboratory included the Cohen couple (known to NKVD as VOLUNTEERS). Being close with the Cohens, Yatskov was able to covertly communicate with chief atomic scientist Klaus Fuchs directly involved in the Manhattan Project. Yatskov was rotated back from New York back to Russia in 1946. Having left U. S. soil four years prior to the Rosenbergs' trial he was summoned in the indictment as one of Julius Rosenberg's NKVD case officers but legal action was waived due to his diplomatic immunity. Returning to the Soviet Union, Yatskov was awarded the rank of NKVD colonel and held senior positions in the NKVD foreign scientific department. He was engaged in case handlings in Europe and Asia, in the 1950s being posted to Paris and Berlin as well as covertly living for some time in Iraq as a Canadian national. In the 1960s Yatskov was named the senior case officer in the KGB foreign scientific department (named Department T) responsible for assessing and recruiting foreign scientists on Soviet soil. In the 1970s Yatskov had left active posts and was named the scientific head of KGB Intelligence Academy (Red Banner Academy, known as KI). He retired from the KGB as a colonel in 1985, living in Moscow in his retirement and buried at Moscow Vagankov cemetery.

Құрметтер

Яцковқа Октябрь революциясы, Қызыл Ту және Қызыл Жұлдыз ордендері, сондай-ақ "Ерекше қызметтері үшін" КГБ-нің құрмет медалі табысталды. 1996 жылы Ресей мемлекетіне сіңірген өмір бойғы еңбегі үшін ол қаза болғаннан кейін Ресей Федерациясының Батыры атағымен марапатталды. 1992 жылғы сұхбатында Яцков 1950-ші жылдары ФБР АҚШ-тағы НКВД желісінің жартысынан да аз бөлігін анықтағанын айтты. Ол сол кезде АҚШ-та әлі тірі болған атомдық дереккөзді PERSEUS деп атады.