Кіріспе

Пситтакозавр (лат. Psittacosaurus, /sɪtəˈkɔːrəs/; "құсқа ұқсас кесіртке") – қазіргі Азия аумағындағы ерте креда кезеңіне жататын, құрып кеткен кератопсиялық динозаврлар туысы, 126 мен 101 миллион жыл бұрын өмір сүрген. Бұл – құс емес динозаврлардың ең көп түрлі туысы. Қытай, Моңғолия, Ресей және Таиландтан 12-ге жуық түрі белгілі. Пситтакозаврдың ересек өкілдері міндетті түрде екі аяқпен жүрген, жоғары бассүйегі мен күшті мүсікшесі болған. Бір данасының құйрығында Тианьюлонға ұқсас ұзын жіпшелер сақталған. Пситтакозаврдың ми пропорциялары мен салыстырмалы өлшемдеріне сүйенсек, оның мінез-құлқы күрделі болған болуы мүмкін. Ол күні-түні белгілі бір уақыт аралығында белсенді болып, жақсы дамыған иіс сезу және көру қабілеттеріне ие болған. Пситтакозавр – ең ерте кератопстардың бірі, бірақ Инлонға қарағанда Трицератопқа жақын. Бұрын Пситтакозавридтер (Psittacosauridae) отбасында, Хонгшанозавр сияқты басқа туыстармен бірге қарастырылған, бірақ қазір ол соңғысының аға синонимі деп саналады және одан дамыған түрлерге әкелген тармақтың ертедегі бөлігі болып табылады. Пситтакозаврға жақын туыстардың барлығы Азиядан шыққан, Солтүстік Америкадан келген Аквилопс (Aquilops) ерекшелік есебінен. Алғашқы түрі P. lujiatunensis немесе оған жақын туыс болған, және ол Пситтакозаврдың кейінгі түрлерінің пайда болуына себеп болған болуы мүмкін. Пситтакозавр – ең толық зерттелген динозаврлар туысының бірі. Осы уақытқа дейін жүздеген жеке дананың, оның ішінде көптеген толық қаңқалардың қалдықтары табылды. Әртүрлі жас топтары – шабақтан бастап ересекке дейін – өкілдік етілген, бұл Пситтакозаврдың өсу қарқыны мен репродуктивті биологиясын егжей-тегжейлі зерттеуге мүмкіндік берді. Бұл динозаврдың палеонтологиялық жазбадағы көптігі Шығыс Азияның төменгі креда кезеңінің шөгінділерін Пситтакозавр биохроны деп атауға әкелді.

Ашу тарихы

1922 жылы американдық палеонтолог Генри Фэрфилд Осборн Америка Табиғи тарих мұражайының үшінші Азия экспедициясына қатысып, Монголияның креда және үшінші кезеңдерінен қазбалар мен геологиялық формацияларды тапты. Арца-Богдо алқабындағы Оших формациясында монғолдық шофер Вонг динозаврдың дерлік толық бас сүйегін, жақ сүйегін және қаңқасын тапты, оған «Қызыл Меса қаңқасы» деген лақап ат берілді. Табылған орны сондай-ақ, ерте креда кезеңінің Аптиан және Альбиан қабаттарына жататын Оших локолитеті деп белгіленді. Ішкі Монголиядағы Харатологайда пситтакозавридтердің материалдарын тапқаннан кейін Ян Чжунцзян 1932 жылы тағы екі түрді сипаттады. Сығылған бас сүйегі мен жартылай төменгі жақ сүйегі арқылы танылған Йонг Psittacosaurus osborni деп атады, ол кішкентай мөлшерімен және тері жағындағы сагиттальді қырқаның болмауымен ерекшеленеді. Екінші түр, P. tingi, жартылай төменгі жақ сүйектері мен тістеріне сәйкес аталды, Янг оны Протигуанодон емес, Пситтакозаврға шартты түрде жатқызды. Екі үлгі де Омыртқалы жануарлар палеонтологиясы және палеоантропология институтында IVPP RV31039 және IVPP RV31040 ретінде сақталады, олар Синпонгнаобао формациясынан табылды. Сол жерде бір тіс, қолдың бөлігі, омыртқа мен аяқ-қолдың сынықтары табылған, тіс Протигуанодонға жатқызылса, қалған материалдың нақтылығы белгісіз. 1958 жылы Лайянның Циншань формациясындағы одан әрі табылғандарды 1962 жылы Чжао Сиджин сипаттады, ол Бейжің Табиғи тарих мұражайындағы BPV.149 үлгісіне Psittacosaurus youngi деген жаңа атау берді. Толық бас сүйегі, жартылай омыртқа тізбегі және жартылай жамбас сүйегімен танымал P. youngi Чжао бойынша барлық түрлердің ішіндегі ең қысқа бас сүйегімен, омыртқалар мен тістердің санымен және бас сүйегі мен қаңқаның әртүрлі ерекшеліктерімен ерекшеленеді. P. youngi P. sinensis-ке өте ұқсас деп саналды, бірақ оларды Psittacosauridae тұқымдастарының санын бір туысқа және бес түрге жеткізу үшін бөліп алды. P. mongoliensis-тің типтік үлгісінен өзгеше болғанымен, ол сол түрдің басқа үлгілерінде байқалатын жеке өзгерістер шегіне кіреді және енді жарамды түр ретінде танылмайды. Бұл қазіргі уақытта құс емес динозаврларға жатқызылған ең көп жарамды түрлер саны. Көптеген басқа динозаврлар тұқымдары моноспецификалық, тек бір ғана белгілі түрінен тұрады. Бұл айырмашылық, әдетте, қазбалау процесінің артефакттарына байланысты. Psittacosaurus жүздеген қазба үлгілерінен белгілі болса да, динозаврлардың басқа түрлері әлдеқайда аз, ал көпшілігі тек бір үлгімен ғана танымал. Үлгі көлемі өте жоғары болғандықтан, Psittacosaurus-тің әртүрлілігі динозаврлардың көпшілігіне қарағанда толығырақ талдауға болады, нәтижесінде көбірек түрлерді тануға болады. Қазіргі кездегі жануарлардың көпшілігі бірнеше түрге ие, бұл жойылған динозаврлар тұқымдастарының да осылай болуы мүмкін екенін көрсетеді, бірақ бұл түрлердің көпшілігі сақталмауы мүмкін. Сонымен қатар, динозаврлардың көпшілігі тек сүйектерінен ғана белгілі және оларды тек морфологиялық тұрғыдан ғана бағалауға болады, ал қазіргі кездегі түрлердің скелетінің морфологиясы өте ұқсас, бірақ басқа жолдармен ерекшеленеді, олар әдетте қазба деректе сақталмайды, мысалы мінез-құлық немесе бояу. Сондықтан нақты түрлердің әртүрлілігі қазіргі кезде осы және басқа да динозаврлар тұқымдастарында танылғаннан әлдеқайда жоғары болуы мүмкін. Кейбір түрлер тек бас сүйегі материалдары арқылы белгілі болғандықтан, Psittacosaurus түрлері негізінен бас сүйегі мен тістерінің ерекшеліктерімен ерекшеленеді. Бірнеше түрді таздың ерекшеліктері арқылы тануға болады. Алайда, P. youngi типтік үлгісі (жартылай қаңқасы мен бас сүйегі) P. sinensis сияқты жыныстарда табылды және өте ұқсас көрінеді, сондықтан P. youngi әдетте осы жақсы белгілі түрдің кіші синонимі болып саналады. Түрлі жастағы бірнеше адамды қытай палеонтологтары 1970-ші жылдардың басында тауып, Серено мен Чжао сипаттаған, бірақ голотипі және ең толық қаңқа жасөспірімге тиесілі. Кейіннен Синьцзянның басқа бір жерінен ересек адамның қаңқасы табылды. P. sattayaraki Француз палеонтологы Эрик Буффету және тай әріптесі Варавудх Сутеторн 1992 жылы Таиландтың Аптиан-Альбиан Хок Круат формациясынан алынған жартылай жоғарғы және төменгі жақ сүйегін сипаттап, оған P. sattayaraki деген атау берді. 2000 жылы Серено оның эрозияға ұшыраған және бөлшектік сипатына сілтеме жасап, бұл түрдің жарамдылығына күмән келтірді және Psittacosaurus тұқымына тән ерекшеліктердің жоқтығын атап өтті. Басқа авторлар да оның жарамдылығын қорғады. Өкінішке орай, бас сүйегі Омыртқалы жануарлар палеонтологиясы және палеоантропология институтында (IVPP) сақталып тұрғанда зақымданды және бірнеше сынықтар, тістердің барлығы да жоғалды. Серено 2000 жылы P. mazongshanensis-ті nomen dubium деп атады, оның басқа Psittacosaurus түрлерінен ерекшеленетін ешқандай ерекшеліктері жоқ. Қалдықтар 2006 жылға дейін толық сипатталған жоқ. Сібірдің Илек формациясынан екі дерлік толық, біріктірілген қаңқа және басқа да жеке үлгілер табылды. Бұл түрдің өкілдері 2,5 метрге дейін жете алатын, оны туыстың ең ірі мүшелерінің біріне айналдырды. P. lujiatunensis P. lujiatunensis, 2006 жылы қытай палеонтологы Чжоу Чан Фу және үш қытай және канадалық әріптесі сипаттаған, төменгі жатақтардан алынған төрт бас сүйегіне сүйенген ең көне түрлердің бірі болып табылады. Луцзятун ауылының жанындағы Исянь формациясы. P. lujiatunensis басқа пситтакозаврид түрі, Hongshanosaurus houi, сол жатақтарда табылғанмен бір уақытта өмір сүрген. Олар ықтимал түрде синонимді болуы мүмкін; Серено (2010), Hongshanosaurus-ты Psittacosaurus-тың синонимі деп ұсынды, P. lujiatunensis және H. houi-ді екіншісінің типтік үлгісінің жеткіліксіздігіне байланысты жеке түрлер ретінде қалдырды. 2005 және 2006 жылдары Монголиядағы жаз айларында Монгол палеонтологы Болортсег Минжин және Монтана штатының Роки таулары мұражайынан американдық Джек Хорнер басқаратын команда 100-ге жуық Psittacosaurus қаңқасын қазды. Қазірге дейін Монголиядан тек P. mongoliensis сипатталған, бірақ бұл үлгілер әлі де дайындалуда және түрге жатқызылмаған.