Кіріспе
Момичило Кражишник (20 қаңтар 1945 – 15 қыркүйек 2020) – босниялық серб саяси қайраткері және соғыс қылмыскері. Радован Караджичпен бірге босниялық серб ұлтшыл Серб демократиялық партиясын (СДС) құрған. 1990–1992 жылдары Серб Республикасы Халық Ассамблеясының спикері болды. 1992 жылғы маусым мен желтоқсан аралығында Кражишник Серб Республикасының кеңейтілген Президенттігінің мүшесі де болды. Босния соғысынан кейін ол 1996 жылғы қыркүйектегі сайлауда Босния және Герцеговинаның үш тарапты Президенттігіне серб өкілі болып сайланды және 1996 жылғы қазаннан 1998 жылғы қазанға дейін осы лауазымда қызмет етті. 1998 жылы Живко Радишичтен қайта сайлануға ұтылды. 2006 жылы Кражишник Югославияның бұрынғы сотында (ICTY) Босния соғысы (1992–95) кезінде адамзатқа қарсы қылмыстар жасады деп танылды және 20 жылға бас бостандығынан айырылды. Кейіннен ол 2013 жылғы 1 қыркүйекте мерзімінен бұрын босатылып, Серб Республикасына оралды. Кражишник 2020 жылғы 15 қыркүйекте Баня-Лука қаласында COVID-19 салдарынан туындаған асқынулардың нәтижесінде қайтыс болды.
Momčilo Krajišnik (; 20 January 1945 – 15 September 2020) was a Bosnian Serb political leader and convicted war criminal, who along with Radovan Karadžić co founded the Bosnian Serb nationalist Serb Democratic Party (SDS). Between 1990 and 1992, he was speaker of the People's Assembly of Republika Srpska. Between June and December 1992, Krajišnik also served as a member of the expanded Presidency of Republika Srpska. After the Bosnian War, he was elected Serb member of the tripartite Presidency of Bosnia and Herzegovina in the September 1996 election and served in that post from October 1996 until October 1998. He lost his bid for re election in 1998 to Živko Radišić. In 2006, Krajišnik was found guilty of committing crimes against humanity during the Bosnian War (1992–95) by the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY) and was sentenced to 20 years in prison. He was later granted early release on 1 September 2013 and returned to Republika Srpska. Krajišnik died on 15 September 2020, in Banja Luka, as a result of complications caused by COVID 19.
Ерте өмір
Серб ұлтынан шыққан Кражишник Босния және Герцеговинаның орталық бөлігіндегі Сараево қаласына жақын Забрже ауылында дүниеге келді. Ол "Энергоинвест" компаниясында карьерасын бастады, онда қаржы басқарушысы болды және Мистер Караджичпен, әріптесімен танысты.
Дейтон келіссөздеріне қатысу
Кражишник Дейтон келісіміне әкелген келіссөздерге қатысты. Ол келіссөздер барысындағы келісімсіздігі үшін "Жоқ" мырза деген лақап атқа ие болды.
ЯОҚ-ның айыптау актісі және тұтқындау
Крайшникке Гаага халықаралық трибуналы (ИКТЮ) адамзатқа қарсы қылмыстар, атап айтқанда, жою, кісі өлтіру, қудалау, депортация және мәжбүрлеп көшіру, соғыс қылмысы ретінде кісі өлтіру және геноцид айыптарын тақты. Бұл айыптар 1992 жылы Босния мен Герцеговинада босниялық серб әскерлері жасаған әрекеттерге байланысты. Оны француз барлық күштердің 13e RDP арнайы тобы іздеді. Ол 2000 жылдың 3 сәуірінде Паледе SFOR құрамындағы француздық SEALs Commando Hubert жасағымен тұтқындалды.
ЕО-ның қылмыстық сотының үкім шығаруы
2006 жылдың 27 қыркүйегінде Кражишник адамзатқа қарсы келесі қылмыстар үшін кінәлі деп танылды: жою, кісі өлтіру, қуғын-сүргін, депортация және мәжбүрлі түрде көшіру. Ол соғыс қылмысы, геноцид және геноцидке қатысқандығы айыптарынан ақталды. Оған 27 жылға бас бостандығынан айырылды. Кражишник геноцид немесе геноцидке қатысқандығы бойынша ақталды, себебі сот оның этникалық немесе діни қауымдастықтарды толығымен немесе ішінара жою ниетінің ешқандай дәлелін таппады. Бұл шешім Кражишник кінәлі деп танылған қылмыстардың құрбандарының өкілдері тарапынан наразылық тудырды, олар оның геноцид айыбынан ақталғанын қабылдау қиын деп есептеді. Этностық тазалау науқанының бір бөлігі болған зорлауды соғыс құралы ретінде пайдаланғандарды сотқа тарту үшін күресетін Ұрыс құрбандары әйелдер қауымдастығының өкілі Бакира Хасечич: "Бұл үкім әділеттілікке ауыр соққы. Бұл құрбандарды қорлау" деді. ИТБЮ судьялары Боснияда жасалған қылмыстардың геноцидтік құрамға (actus reus) ие екенін көрсеткенімен, айыпталушының геноцидтік ниетке ие екенін немесе мұндай ниетке ие қылмыстық ұйымның бір бөлігі екенін (mens rea) дәлелдемеді.
Түрмеге қамау және босату
2009 жылы Кражишник Ұлыбританияның ICTY-мен жасасқан келісімі бойынша Ұлыбританияға ауыстырылды және HM Prison Belmarsh түрмесінде жазасын өтеуге жіберілді. 2010 жылы бір жыл түрмеде отырғаннан кейін ол мерзімінен бұрын босату туралы өтініш берді, бірақ ол қабылданбады. Себебі, ICTY бастапқы жазаның үштен екі бөлігі өтелгеннен кейін ғана мерзімінен бұрын босатуды қарастырады, ал Ұлыбританияда мұндай қарастыру көбінесе жазаның жартысы өтелгеннен кейін жасалады. 2011 жылы, Кражишниктің ағасы Мирконың айтуынша, британ үкіметінің бастамасына жауап ретінде тағы бір мерзімінен бұрын босату туралы өтініш берілді. Кражишник ICTY-ға Ұлыбританияның Әділет министрлігінен Момичило Кражишник, Ұлыбританияда жазасын өтеп жатқан адам ретінде, жазасының жартысын өтегендігіне байланысты мерзімінен бұрын босатуға үміттенуі керек деген ұсыныс келгенін мәлімдеді. Ол 2000 жылдың 3 сәуірінен бастап Гаагада және содан кейін Ұлыбританияда түрмеде отырған. 2013 жылдың 1 қыркүйегінде ол түрмеден босатылып, 20 жылдық жазасының үштен екі бөлігін өтегеннен кейін ICTY президенті Теодор Меронның шешімімен мерзімінен бұрын босатылды және Серб Республикасына оралды. Баня-Лукаға келгеннен кейін, үкіметтік тікұшақ оны соғыс кезіндегі бекінісі Пале қаласына жеткізді, онда мыңдаған адам оны қарсы алды. Оның қолдаушылары Серб Республикасының түкпір-түкпірінен автобустармен келді, ал Пале көшелерінде серб туларын желбіретіп, дауыстап, серб ұлтшыл әндері ойналған басты алаңда тоқтаған автокөлік шерулері ұйымдастырылды. Содан кейін ол журналистерге: "Бұл түс көру сияқты. Сіздер бұл елдің қаншалықты әдемі екенін білмейсіздер" деді. Ол өзінің құрметпен қарсы алынуына таң қалғанын, "әрі де, мен соғыс қылмыскерімін" деп қосты.
Өлім
2020 жылдың 29 тамызында Кражишник Босния және Герцеговинадағы COVID-19 пандемиясы кезінде COVID-19 тестісінің нәтижесі оң болғаны расталғаннан кейін Баня-Лука ауруханасына жатқызылды. Келесі күні, 30 тамызда, оның жағдайы нашарлап, тыныс алуға көмектесу үшін өкпе желдеткішіне (аппаратқа) қосылды. Кражишник 2020 жылдың 15 қыркүйегінде Баня-Лукада COVID-19 тудырған асқынулар салдарынан қайтыс болды.