Дидинга халқы: Тарихы мен өмір салты

Кіріспе

Дидингалар (Didinga) – Оңтүстік Судандағы Шығыс Экватория штатының Буди округіндегі Дидинга таулары аймағын мекендейтін Сурмик этностық тобы. Олар аймақтың өзен аңғарларында, үстірттерде, беткейлерде және іргелес жазықтарда тұрады. Олардың көршілері – Топоса, Туркана, Боя, Кетебо, Логир, Ик, Додос және Донготона халықтары. Дидингалар экономикалық қиындықтарға байланысты осы топтармен жиі қақтығыстарға ұшырайды.

Тіл және тарих

Дрибергтің 1922 жылғы зерттеуінде былай делінген: «Дидинга халқының қазіргі қонысқа Оңтүстік-Шығыстан келген, қазір Додот тайпасы қоныстанған аймақ арқылы, Рудольф көлінің Оңтүстік жағалауымен саяхаттаған, өте берік дәстүрі бар. Бұл көші-қонның нақты күні белгісіз, бірақ бұл оқиға салыстырмалы түрде жақын уақытта болған болуы мүмкін. XVI ғасырда бұл аймақта Шығыстан келген жартылай хамит тайпаларының шапқындарынан бұрын Шилук тайпаларының бірлестігі өмір сүрген. Олар бірте-бірте оңтүстікке қарай кеңейіп, жылжыған (мысалы, масаи тайпасы сияқты), сондықтан Латоме, Лотияте және қазіргі Дидинга жеріндегі ескі шлак үйінділерінде табылған ежелгі металл өңдеу орындары осы XVI ғасырлық шапқындарға тиесілі болуы мүмкін». Дриберг олардың әндері мен өлеңдерінен тұратын кішкентай жинақ жариялаған. Оңтүстік-Батыс Эфиопиядағы Дидинга, Боя, Теннет, Мурле және Мурси тайпалары Суданның басқа топтарынан ерекшеленетін бір тілді пайдаланады. Олардың тілі, көбінесе Мурле-Дидинга тілі деп аталады, сондай-ақ Оңтүстік-Батыс Эфиопияда тұратын топтардың арасында да қолданылады. Дидинга халқы екі жүз жыл бұрын Оңтүстік-Батыс Эфиопияда өмір сүргенін айтады. Дидинга тауына көшіп келген кезде Дидинга, Мурле, Теннет және Боя тайпалары біртұтас топ болған. Олар Суданда бейбіт түрде өмір сүрген, бірақ аң ауы кезінде туған дау Мурле тайпасын кетуге мәжбүр еткен. Кейіннен аштық Боя тайпасын да көшіруге себеп болды. Бүгінде тайпалар бөлініп кеткенімен, олардың тілі бірдей сақталған. Олардың ең қалалық жері – Чукудум қаласы, ол 1994 жылы Судан Халықтық Азаттық Қозғалысының (СХАҚ) тұңғыш ұлттық съезін қабылдаған тарихи қала. Екінші Судандық Азаматтық Соғысы (1983–2005) кезінде 1985 жылы Динка тайпасының басымдығымен SPLA күштері аймаққа енгеннен кейін Динка халқымен арадағы шиеленіс күшейді. Бұл шиеленіс 1999 жылы Дидинга офицері Питер Лороттың Динка өкілінің пайдасына қызметтен жаңартылудан бас тартып, оның қарсыласын өлтіріп, қолдаушыларымен бірге орманға қашуымен шиеленіске жетті. Лороттың күштерімен болған қақтығыстар Чукудумнан 16 800-ге жуық адамды таулы аймақтағы жақын ауылдарға көшіруге әкеп соқты. «Чукудум дағдарысы» 2002 жылдың тамызында Жаңа Судан Шіркеулер Кеңесі ұйымдастырған Бейбітшілік Конференциясында шешілді. 2006 жылдың маусымында SPLA-ның Лороттың жасақтарын қарусыздандыруға жасаған әрекеті нәтижесіз аяқталды, ал жасақ қайтадан соғыс бастаумен қорқытты.

Driberg's 1922 study states that "The Didinga have a very strong tradition that they arrived at their present habitat from the S. E., travelling through country now inhabited by Dodoth round the S. Shore of Lake Rudolph. The date of this migration is entirely unknown, but it was probably comparatively recent. In the XVI century this area was inhabited by tribes of the Shilluk cluster until they were dispersed by semi Hamitic invaders from the East. These gradually tended to extend and drift southwards (vide the Masai), and it is possible that some ancient metal workings traceable in old slag heaps at Latome, Lotyathe and other parts of the present Didinga country may be attributed to these XVI century invaders." Driberg published a small collection of their songs and poems. The Didinga, Boya, Tennet, Murle and Mursi of Southwest Ethiopia share a language that distinguishes them from all other groups in the Sudan. Their language, often called the Murle Didinga language, is also spoken by a group living in southwest Ethiopia. The Didinga claim to have lived in southwest Ethiopia two hundred years ago. During their migration to the Didinga Hills, the Didinga, Murle, Tennet and Boya were one group. They lived in harmony in Sudan until a hunting party dispute caused the Murle to leave. Later, a famine caused the Boya to withdraw. Today, though the groups have separated, their language remains the same. Their most urban town is Chukudum, a historic town that hosted the first Sudan People's Liberation Movement (SPLM) National Convention in 1994. During the Second Sudanese Civil War (1983–2005) tensions with the Dinka people built up after the Dinka dominated SPLA forces moved into the area in 1985. They came to a head in 1999 when the Didinga officer Peter Lorot was passed over for promotion in favor of a Dinka, assassinated his rival and took to the woods with his supporters. The fighting with Lorot's forces displaced about 16,800 people from Chukudum to nearby villages in the highlands. The "Chukudom Crisis" was resolved in August 2002 during a Peace Conference organized by the New Sudan Council of Churches. An attempt by the SPLA in June 2006 to disarm Lorot's militia was ignored, with the group threatening to start fighting again.

Өмір салты

Көп жылдар бойы дидинга халқы ауылдағы тыныш өмірді ұнататын. Олар ірі қара мал өсіруді мақтан тұтып, үлкен санды мал басын жас, отбасы құрамаған дидинга еркектерінің қарауына тапсыратын. Бірақ 1963 жылы басталып, 1973 жылға дейін жалғасқан саяси дүрбелең салдарынан көптеген дидингалар малдарын тастап, Угандаға көшіп кетті. Угандада дидингалар алғаш рет кең ауқымды шаруашылықпен танысты. Сондай-ақ, олардың балалары біліммен таныстырылды. Бұл тәжірибелер халықта ақша табу және білім алуға деген ниетті оятып, бұл нәрселер бұрын тауларда маңызды емес еді. 1973 жылы Суданға оралғанда, халық өмірді жаңаша, дамыған жағынан қарастыра бастады. Олар Угандада алған идеялары мен түсініктерін өз мәдениеттеріне енгізуді үміттенеді. Алайда, олар мал басының күрт азайғанын көрді: төбеде қалған тайпа мүшелері дүрбелең кезінде мал қорын толықтыра алмаған еді. Бүгінде көптеген дидингалар мал басын арттыру үшін күш жұмсауда. Олар малға астық немесе сыра айырбастайды немесе ақша төлейді. Қазіргі таңда егіншілік пен білім алу дидинга халқы үшін мал өсірумен бірдей маңызға ие. Ірі қара мал өсірумен байланысты дәстүрлі құндылықтар дидинга халқының санасында берік орныққан. Көптеген адамдар әлі де үлкен мал бағып, қуаныш алады. Уақытша көші-қоннан әкелген жаңа үміттері күнделікті өмірлерінде сақталып қалды. Дидингалар малдарын байлықтың белгісі ретінде ғана емес, сонымен қатар күнделікті тұтынылатын сүт және май алу үшін де пайдаланады. Дидингалар малдың мойнынан жіңішке жебелермен қан да алады. Дидингалар балық ауламайды, себебі олардың мәдениетінде балық жеуге тыйым салынған. Дидингалар шашыраңқы қоныстарда тұрады, әр тайпа өз тобымен бірігіп орналасады. Үйлер дөңгелек пішіндес, конус тәрізді шатыры бар. Маусымдарға және жайылым кезеңдеріне байланысты дидингалар қарапайым лагерьлерде де тұрады. Дидинга қоғамының маңызды бір бөлігі – ұлдарды «Ньекерехет» (жас топтары) деп аталатын ұйымға бөлу. Әр үш-бес жыл сайын шамамен сегіз жастағы ұлдар бір топқа біріктіріліп, жаңа «жас топты» құрайды. Бұл ұлдар үйленгенше бірге жұмыс істейді және ойнайды.

For many years, the Didinga enjoyed a quiet, rural life. They took great pride in raising cattle and owned large herds that were supervised by the young single Didinga men. However, in 1963, a political disturbance which lasted until 1973 caused many Didinga to leave their cattle behind and to migrate to Uganda. While in Uganda, for the first time in their lives, Didinga were exposed to large scale farming. Also, their children were introduced to education. These experiences created in the people the desires to make money and to gain knowledge, things which had been unimportant in the Hills. When they returned to Sudan in 1973, the people were filled with a new vision for a more advanced life. They hoped to incorporate into their own culture many of the ideas and concepts they had learned in Uganda. They were met, however, with a drastic decrease in the numbers in their herds: clansmen who had remained in the Hills had failed to restock the cattle during the disturbance. Today, many Didinga are still working to enlarge their herds. They purchase cattle either through the exchange of grain or beer, or with money. At present, farming and the desire for an education are as important to the Didinga as the herding of cattle is. The traditional values associated with raising cattle remain embedded in all Didinga. Many still take great pleasure in owning large herds. Their new found hope for change that was brought back from their temporary migration also remains instilled in their daily lives. The Didinga use their cattle not only as a means of wealth, but also for their milk that is consumed daily and made into butter. Didinga also consume fresh blood drawn from the necks of cattle with miniature arrows. The Didinga do not fish at all, because the eating of fish is taboo in their culture. The Didinga live in scattered homesteads, with each clan grouped together. Homes are round with cone shaped roofs. During certain seasons and during grazing periods, the Didinga also live in rustic camps. An important aspect of Didinga society is the organization of 'Nyekerehet' (age grades) for boys. Every three to five years, boys who are around eight years old are placed together to form a new "age grade." These boys work and play together until they are married.

Нанымдар

Олардың дәстүрлі сенімдері мен діни амалдарына тайпалық жаңбыр шақырушының болуы кіреді, оған жаңбыр келтіру үшін белгілі бір рәсімдерді орындау сеніп тапсырылған. Дидингалар рухтар мен құдайларға табынып, құрбандық шалады және өлген ата-бабаларды құрметтеуге ерекше мән береді.