Адамның аумақтық қарым-қатынастары және кеңістік пайдалануы
Territoriality (nonverbal communication)
Адамдардың кеңістікті қалай пайдаланатыны, жеке шекаралар мен меншік құқығын білдірудегі маңызы. Автокөлік мысалында территориялық мінез-құлық түсіндіріледі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Аумақтық – бұл адамдар кеңістікті (аумақты) меншік немесе пайдалану құқығын көрсету үшін қалай қолданатынын білдіретін сөзсіз қарым-қатынасқа қатысты термин. Антропологиялық тұжырымдама жануарлардың иелік құру мінез-құлқына жасалған бақылаулардан туындайды. Жеке кеңістік – адамның ортасында орналасқан, адамның бұл аймаққа басқалардың енуін қаламауы мүмкін «көпіршік» ретінде қарастырылуы мүмкін. Аумақтықтың мысалы ретінде автомобильдің көлемін қарастыруға болады. Ford F 450 сияқты үлкен жүк көлігін жүргізу жолда көп орынға ие болу құндылығын көрсетеді. Алайда, Smart сияқты шағын автомобильді жүргізу, көп орынды қажет етпейтіндігін көрсетеді. Тағы бір мысал – сыныпта отырған студенттер. Кейбір студенттер рюкзактары мен кітаптарын жайып, басқаларға жанына отыруға ниеті жоқ екенін білдіреді. Мұндай студенттер өздеріне көп кеңістік қажет екенін көрсетеді. Ал кейбір студенттер кітаптары мен сөмкелерін жақын ұстап, басқалармен орын бөлісуге дайын екенін көрсетеді. Бұл термин Эдвард Т. Холлды проксемика терминін енгізуге ынталандырды, ол адамдардың кеңістікті қалай пайдаланатынын көрсетеді, бірақ міндетті түрде меншік құқығын қалай көрсететінін емес.
Territoriality is a term associated with nonverbal communication that refers to how people use space (territory) to communicate ownership or occupancy of areas and possessions. The anthropological concept branches from the observations of animal ownership behaviors. Personal space can be regarded as a bubble with a person at the center, forming an area which the person does not wish to be invaded. An example of demonstrating territoriality might be the car size. Driving a large truck like the Ford F 450 might be communicating that a value of owning a lot of space on the highway. However, driving a small car like the Smart, then might be communicating no need to occupy so much space. Another example is students as they sit in class. Some students like to spread their backpack and books out in a way to let other students know that they do not want others to sit next to them. These students seem to value having a lot of space to themselves. On the other hand, some students keep their books and bags close to them, making others aware that they have no problem in sharing space with other students. The term stimulated Edward T. Hall to create the word proxemics, which refers to how people use space, but not necessarily how people communicate ownership .
Ұлттық мемлекеттерде
Аумақтық ұлт мемлекеттермен де байланысты болуы мүмкін. Үкімет пен әлеуметтік идеялар да аумақтықпен байланысты. Ұлт мемлекет өз азаматтары арасында ортақ идеалдарды қалыптастыра алады, бұл аумақтыққа алып келеді. Ұлтшылдық – осының бір мысалы. Ұлттық мақтаныш, ортақ діни дәстүрлер мен саясат мемлекеттің аумақтық егемендігіне әсер етеді. Бұған мысал ретінде Солтүстік Ирландиядағы қақтығысты келтіруге болады. Ирландия аралының және Ирландия Республикасының (аралының аумағы мен халқының көп бөлігін құрайды) көпшілігі католиктерді құрайды, ал Ұлыбритания мен Солтүстік Ирландия (Ұлыбританияның бір бөлігі және Ирландия аралының аумағы мен халқының жартысынан кемін құрайды) протестанттарды құрайды. Солтүстік Ирландияда да, Ирландия Республикасында да көптеген ирландтар Солтүстік Ирландияның католиктер көпшілік емес ұлттың құрамында болуын қаламайды, себебі католицизм – ирланд ұлтының көпшілігінің және Ирландия аралындағы көпшілік халықтың діні. Солтүстік Ирландиядағы аумақтық даулар дінмен негізделіп келген. Бұл – діннің аумақтық қатынастарда қаншалықты маңызды рөл атқара алатынының бір мысалы.
Territoriality can also be associated with nation states. Government and social ideas are also associated with territoriality. A nation state can establish common ideals amongst its citizens which lead to territoriality. Nationalism is an example of this. National pride, common religious practices, and politics all play a role in a state's territoriality. An example of this would be the conflict in Northern Ireland. The island of Ireland as a whole and the Republic of Ireland (which has the majority of the island's area and residents) both have Catholic majorities while the United Kingdom and Northern Ireland (which is a part of the UK and constitutes less than half of the island of Ireland's area and residents) both have Protestant majorities. Many Irish people in both Northern Ireland and the Republic of Ireland don't want Northern Ireland to be a part of a nation that is not Catholic majority, since Catholicism is the religion of the majority of the Irish nation and the religion of the majority of people on the island of Ireland. Territorial disputes in Northern Ireland have been justified by religion. This is an example of how religion can play a strong role in territoriality.
Әдеп үлгілері
Соғыстан кейінгі дәуірде адамның аумақтық сезімі жануарлардың аумақтық мінез-құлқымен салыстырылатын немесе оған ұқсас, адам инстинктісінің нәтижесі деп кеңінен қабылданатын.
In the postwar era human territoriality was commonly believed to be the product of human instinct, akin or analogous to territorial behaviour in animals.
Әлеуметтік үлгілер
1980 жылдан бері адамның аумақтық сезімі әлеуметтік-саяси процестердің нәтижесі ретінде зерттеледі. Роберт Сактың "Адамның аумақтықлығы" еңбегі осы көзқарасты кеңінен танымал етіп, адам аумақтықлығын қуатты стратегия ретінде сипаттады. Халықаралық қатынастар саласында Джон Рэгги территориялық принциптер қазіргі заманғы халықаралық саясатты ұйымдастырушы негіз екенін және орта ғасырлық тәуелсіз тәртіптерден өзгеше екенін айтты. Рэггиден кейін көптеген зерттемелер аумақтықлықтың еуропалық халықаралық қатынастарда басымдыққа ие болу жолдарын түсіндіруге және/немесе оның қазіргі аумақтық жүйенің Вестфалиялық тарихын сынауға тырысты. Автор Джулия Т. Вудтың айтуынша, "ерлер әйелдер кеңістігіне әйелдерге қарағанда жиірек кіреді". Осыны ескере отырып, ерлердің әдетте аумаққа иелену сезімі күштірек екенін және басқалардың шекараларын бұзуға көбірек бейім екенін түсінеміз. Адамдар аумаққа жасалған шабуылға өздерінің жайлылық деңгейіне қарай әртүрлі жауап береді. Вуд (2007) үш кең таралған жауапты ұсынады:
Since the 1980s, human territoriality has been instead studied as the product of sociopolitical processes. Robert Sack's 'Human Territoriality' popularised this position, describing human territoriality as a powerful strategy. In the field of International Relations, John Ruggie argued that territoriality was the organizing principle for modern international politics and could be contrasted with medieval heteronomous orders. Following Ruggie, a number of works have sought to explain how territoriality became the dominant principle of European international relations and/or question his broadly Westphalian chronology of the modern territorial order. According to author Julia T. Wood, "men go into women's spaces more than women enter men's spaces" With this in mind, we can understand that men typically have a stronger sense of ownership and are more likely to challenge others' boundaries. People respond to invasion of territory in different ways depending on what their comfort norms are. Wood (2007) presents three common responses:
Егер біреу тым жақын келсе, сіз артқа шегініп, аумағыңыздан бас тарта аласыз. Бұл реакция әйелдерге тән. Адамдар тығыз кеңістікте болғанда, олар көбінесе басқалардың аумағына басып кірмеу үшін мойынсұну белгісі ретінде төмен қарай қарайды. Егер біреу тым жақын келсе, сіз аумағыңыздан бас тартудан бас тарта аласыз. Бұл реакция ерлерге тән.
When someone moves too close for comfort, you might step away, giving up your territory. This reaction is typical of feminine people. When people have to fit into close spaces, they often look down as a submissive way of showing that they are not trying to invade others' territories. When someone moves too close, you might refuse to give up your territory. This reaction is typical of masculine people.