Кіріспе
Келісімсіз некеге тұру
Мәжбүрлі неке – бір немесе бірнеше тараптардың өз келісімісіз немесе еріктеріне қарсы некеге тұруы. Егер екі тарап та толық келісіммен некеге кірсе де, кейіннен біреуі немесе екеуі де некеде қалуға мәжбүр болса, онда ол мәжбүрлі некеге айналуы мүмкін. Мәжбүрлі неке, екі тараптың да жұбайы таңдауда ата-анасының немесе үшінші тұлғаның көмегіне келісетін шартты некеден өзгеше. Некеге мәжбүрлеу үшін әртүрлі мәжбүрлеу амалдары қолданылады, тікелей физикалық зорлықтан бастап, сымбатты психологиялық қысымға дейін. Бүгінде халықаралық қауым тарапынан айыпталып жатқандықтан, мәжбүрлі некелер әлемнің әртүрлі мәдениеттерінде, әсіресе Оңтүстік Азия мен Африканың кейбір аймақтарында орын алып келеді. Кейбір ғалымдар «мәжбүрлі неке» терминін қолдануға қарсы, себебі ол некеге (ерлі-зайыптылар сияқты) келісім арқылы заңды тілді қолданады, ал бұл тәжірибе одан түбірінен өзгеше. «Мәжбүрлі некелік қарым-қатынас» және «ерлі-зайыптылық құлдық» сияқты баламалы терминдер ұсынылған. Біріккен Ұлттар Ұйымы мәжбүрлі некені адам құқықтарын бұзу деп санайды, өйткені ол жеке адамдардың бостандығы мен дербестігінің қағидасын бұзады. Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларацияда әр адамның жұбайын өзі таңдау және ерікті түрде некеге тұру құқығы оның өмірі мен қадір-қасиеті үшін маңызды екені, сондай-ақ адам ретінде теңдігі үшін аса маңызды екені көрсетілген. Рим-католик шіркеуі мәжбүрлі некеге тұруды неке бұзуға негіз деп санайды, себебі некенің заңды болуы үшін екі тараптың да ерікті келісімі болуы керек. Құлдыққа қарсы қосымша конвенция екі тараптың да бас тарту құқығысыз некеге тұруды тыйымдайды және мұндай жағдайдың алдын алу үшін некеге тұрудың ең төменгі жасын белгілейді. Халықаралық еңбек ұйымы да мәжбүрлі некені қазіргі заманғы құлдықтың бір түрі деп таниды. 2009 жылы Сьерра-Леонедегі арнайы соттың (SCSL) апелляциялық палатасы соғыс кезінде әйелдерді «мәжбүрлеп некеге салу» үшін ұрлау мен тұтқындауды адамзатқа қарсы жаңа қылмыс деп тапты (AFRC шешімі). SCSL сот палатасы Чарльз Тейлор ісі бойынша шешімінде «мәжбүрлі неке» терминін қолданудан аулақ болу керек екенін және соғыс кезіндегі осы тәжірибені «ерлі-зайыптылық құлдық» деп сипаттау керек екенін айтты (2012). 2013 жылы БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесі балаларға, ерте және мәжбүрлі некеге қарсы алғашқы қарары қабылдады. Аталған қарарда балаларға, ерте және мәжбүрлі неке адам құқықтарын бұзуды қамтиды, бұл «адамдардың өмірін зорлық-зомбылықтың барлық түрлерінен босатып, өмір сүруіне кедергі келтіреді және білім алу құқығы, сондай-ақ жыныстық және репродуктивтік денсаулықты қоса алғанда, ең жоғары денсаулық стандартына қол жеткізу құқығы сияқты адам құқықтарын бұзады» делінген, сондай-ақ «балаларға, ерте және мәжбүрлі некелерді жою 2015 жылдан кейінгі даму күнтәртібін талқылау кезінде қарастырылуы керек» деп атап көрсетілген. Бұл зиянды тәжірибені жою Біріккен Ұлттар Ұйымының тұрақты даму мақсатының 5-ші мақсатының бірі болып табылады.
Тарихи контекст
18 ғасырға дейін бүкіл әлемде некелер жиі кездесетін. Әдетте, некелерді ата-аналар, әже-шешелер немесе басқа туыстар ұйымдастыратын. Нақты тәжірибелер мәдениетке қарай өзгеше болды, бірақ көбінесе әйелдің әкесінен күйеуіне тәуелділігінің заңды түрде ауысуын қамтитын. 19-20 ғасырларда әйелдердің азаттыққа ұмтылу қозғалысы неке заңдарына, әсіресе мүлік және экономикалық жағдайға қатысты маңызды өзгерістер әкелді. 20 ғасырдың ортасына қарай көптеген батыс елдері отбасылық құқықта ерлі-зайыптылардың заңдық теңдігін қамтамасыз ететін заңдарды қабылдады. 1975-1979 жылдары Италия, Испания, Австрия, Батыс Германия және Португалия сияқты елдерде отбасылық заңдар кеңінен қайта қарастырылды. 1978 жылы Еуропа Кеңесі азаматтық құқықта ерлі-зайыптылардың теңдігі туралы (78) 37 қаулысын қабылдады. Некеде толық жыныстық теңдікті орнату үшін соңғы еуропалық елдердің қатарында Швейцария, Грекия, Испания, Нидерланды және Франция болды. Әкелік билік 1970 жылы жойылды, бірақ күйенің балалардың мүлкін басқаруға толық құқығын жоятын заңдық реформа 1985 жылға дейін күшінде болды. Ұйымдастырылған неке мәжбүрлі некеден өзгеше: алғашқысында жұбай ұсыныстан бас тарту мүмкіндігіне ие, екіншісінде – жоқ. Дегенмен, ұйымдастырылған және мәжбүрлі неке арасындағы шекараны анықтау көбінесе қиын, себебі некеге тұруға және ата-ананың барлық талаптарына бағынуға деген отбасылық және әлеуметтік қысым болады. Некеге тұру туралы ұсыныстан бас тарту болашақ күйеу жігіт пен оның отбасына ұят келтіру ретінде қарастырылуы мүмкін. Еуропада 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басында романтизмнің әдеби және интеллектуалдық қозғалысы махаббат некесі туралы жаңа және прогрессивті идеяларды ұсынды, олар қоғамда қабылдана бастады. 19 ғасырда Еуропаның әртүрлі аймақтарында неке салты әртүрлі болды, бірақ жалпы алғанда, жоғары сыныптар арасында ұйымдастырылған некелер жиі кездесетін. Ресейде 20 ғасырдың басына дейін ұйымдастырылған некелер кең таралған, олардың көпшілігі эндогамиялық некелер еді. Балалардың некесі тарихи тұрғыдан жиі кездесетін, бірақ 19 және 20 ғасырларда оған қарсылық білдірілді. Балалардың некесін көбінесе мәжбүрлі неке деп есептейді, өйткені балалар (әсіресе кішкентай балалар) үйленуге немесе үйленбеуге қатысты толыққанды хабардар етілген шешім қабылдай алмайды және көбінесе отбасыларының ықпалында болады. Батыс елдерінде соңғы онжылдықтарда неке сипаты, әсіресе бала туудың маңыздылығы және ажырасудың жеңілдігі тұрғысынан күрт өзгерді, бұл некеге тұруға байланысты әлеуметтік және отбасылық қысымды азайтты және жұбай таңдауда көбірек еркіндікке мүмкіндік берді. Тарихи тұрғыдан мәжбүрлі неке тұтқынды (құл немесе соғыс тұтқыны) қабылдаушы қоғамға ендіру және тағдырына мойынсұну үшін де қолданылған. Мысалы, ағылшын теміршісі Джон Р. Джуит 1802-1805 жылдары Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауындағы Нотка халқының тұтқыны ретінде үш жыл өткізді. Оған үйленуді бұйырды, өйткені басшылар кеңесі әйел мен отбасы оны тұтқынға алушылармен өмір бойы бірге тұруға көндіретінін ойлады. Джуитке өзіне мәжбүрлі некеге тұру немесе өзі мен "әкесінің" (бірге тұтқындалған серігі) өлім жазасын таңдау мүмкіндігі берілді. "Бұл қайғылы жағдайға дейін төмендетілді, бір жағынан өлім, екінші жағынан неке, мен екі жамандықтың ең кішісін таңдауға дұрыс деп ойладым" (154-бет). Мәжбүрлі некелерді авторитарлық үкіметтер де халық санының өсуін қамтамасыз ету үшін пайдаланған. Камбоджадағы Қызыл кхмер режимі халықты көбейту және революцияны жалғастыру үшін адамдарды жүйелі түрде некеге мәжбүрледі. Бұл неке рәсімдері кемінде үш жұптан тұратын және 160 жұпқа дейін жете алатын. Әдетте, ауыл басшысы немесе қауымның басқа да бір жетекшісі екі жасқа да келіп, олардың некеге тұрғанын және некеге тұруға болатын уақытын, жерін хабарлайтын. Көбінесе, неке рәсімінде болашақ жұбайлар алғаш рет кездеседі. Ата-аналар мен басқа да туыстары некеге тұруға жар таңдауға қатыса алмайды, некеге тұруға да қатыса алмайды. Қызыл кхмерлер ата-ананың билігі қажет емес деп санайтын, өйткені олар "әркімнің "анасы мен әкесі" болуы керек еді". 21 ғасырда мәжбүрлі некелер Еуропа елдерінде, олар кең таралған мәдениеттерден көшіп келу жағдайында назарға алынды. Стамбул конвенциясы мәжбүрлі некеге тұруға тыйым салады (37-бапты қараңыз).
Spain, Austria, West Germany, and Portugal. In 1978, the Council of Europe passed the Resolution (78) 37 on equality of spouses in civil law. Among the last European countries to establish full gender equality in marriage were Switzerland, Greece, Spain, the Netherlands, and France and the paternal authority of a man over his family was ended in 1970, it was only in 1985 that a legal reform abolished the stipulation that the husband had the sole power to administer the children's property. An arranged marriage is not the same as a forced marriage: in the former, the spouse has the possibility to reject the offer; in the latter, they do not. The line between arranged and forced marriage is however often difficult to draw, due to the implied familial and social pressure to accept the marriage and obey one's parents in all respects. The rejection of an offer to marry was sometimes seen as a humiliation of the prospective groom and his family. In Europe, during the late 18th century and early 19th century, the literary and intellectual movement of romanticism presented new and progressive ideas about love marriage, which started to gain acceptance in society. In the 19th century, marriage practices varied across Europe, but in general, arranged marriages were more common among the upper class. Arranged marriages were the norm in Russia before early 20th century, most of which were endogamous. Child marriages were common historically, but began to be questioned in the 19th and 20th century. Child marriages are often considered to be forced marriages, because children (especially young ones) are not able to make a fully informed choice whether or not to marry, and are often influenced by their families. In Western countries, during the past decades, the nature of marriage—especially with regard to the importance of marital procreation and the ease of divorce—has changed dramatically, which has led to less social and familial pressure to get married, providing more freedom of choice in regard to choosing a spouse. Historically, forced marriage was also used to require a captive (slave or prisoner of war) to integrate with the host community, and accept his or her fate. One example is the English blacksmith John R. Jewitt, who spent three years as a captive of the Nootka people on the Pacific Northwest Coast in 1802–1805. He was ordered to marry, because the council of chiefs thought that a wife and family would reconcile him to staying with his captors for life. Jewitt was given a choice between forced marriage for himself and capital punishment for both him and his "father" (a fellow captive). "Reduced to this sad extremity, with death on the one side, and matrimony on the other, I thought proper to choose what appeared to me the least of the two evils" (p154). Forced marriage was also practiced by authoritarian governments as a way to meet population targets. The Khmer Rouge regime in Cambodia systematically forced people into marriages, in order to increase the population and continue the revolution.<blockquote>These marriage ceremonies consisted of no fewer than three couples and could be as large as 160 couples. Generally, the village chief or a senior leader of the community would approach both parties and inform them that they were to be married and the time and place the marriage would occur. Often, the marriage ceremony would be the first time the future spouses would meet. Parents and other family members were not allowed to participate in selecting the spouse or to attend the marriage ceremony. The Khmer Rouge maintained that parental authority was unnecessary because it "w[as] to be everyone's 'mother and father.'" In the 21st century, forced marriages have come to attention in European countries, within the context of immigration from cultures in which they are common. The Istanbul Convention prohibits forced marriages (see Article 37).
Қалыңдықтың сый-тартуы мен бағасына қатысты
Мәжбүрлеп некеге тұруға қалыңмал мен құдалықтың дәстүрлі әдеттері себеп болады. Қалыңмал – әйелдің (немесе оның отбасының) күйеуіне некеге келген кезде алып келетін мүлігі немесе ақшасы. Құдалық – күйеу жігіт (немесе оның отбасы) неке кезінде қалыңдық ата-анасына төлейтін ақша немесе мүлік.
Ұшып әкелу арқылы некеге тұру
Құсып алу арқылы неке, сондай-ақ қалыңдықты ұрлау деп те аталады, бұл ер адам үйленгісі келетін әйелді күштеп алып кетуі. Құсып алу арқылы неке құру тарих бойы әлемдік практика болып келген және бүгінгі күні де кейбір елдерде, әсіресе Орталық Азияда, Кавказда және Африканың бір бөлігінде кездеседі. Болашақ күйеу жігіт қызды немесе әйелді ұрлап әкетеді, көбінесе достарының көмегімен. Жәбірленуші көбінесе күйеу жігіт тарапынан зорталауға ұшырайды, осылайша бойжеткендігінен айырылып, ер адам ауыл ақсақалдарымен келін сомасын келісіп, некені заңдастыруға мүмкіндік алады. Көп жағдайларда болашақ қалыңдыққа бас тартуға мүмкіндік болмайды: егер қалыңдық отбасына қайтса, ол (және оның отбасы) көбінесе қоғам тарапынан түсіріліп, оның бойжеткендігінен айырылғаны және енді «таза емес» саналғаны үшін айыпталады. Тағы бір түрі – күйеу жігітті ұрлау, кейбір аймақтарда қалыңдық төлеу әдеттегі жағдай.
Қарызды келіссөздер ретінде
Ақшаға үйлену – әдетте, қыздың ата-анасының қарызын төлеу мақсатымен еркекке берілуі.
Дауларды шешу
Мәжбүрлі некелер көбінесе отбасылар арасындағы даудың салдарынан туындайды, онда дауды бір отбасынан екіншісіне қызды беру арқылы "реттейді". Вани – Пакистанның кейбір аймақтарында кездесетін дәстүрлі әдет, онда ер адамның қылмысы үшін жас қызды күштеп үйлендіреді. Вани – бала күйінде мәжбүрлеп некеге салудың бір түрі және жирга деп аталатын тайпа ақсақалдары кеңесі шешкен жазаның нәтижесі болып табылады.
Жесірдің мұрасы
Жесірлер мұрагерлігі, сондай-ақ күйеу бала мұрагерлігі деп те аталады, – бұл мәдени және әлеуметтік практика, онда жесір әйел қайтыс болған күйеуінің туысына, көбінесе оның бауырына үйленуге міндетті болады. Бұл практика Африканың белгілі бір аймақтарында кең таралған. Әйелдерді мұрагерлік ету салдарынан ҚЖСЖ/АИТС таралуына да кінә тағылады.
Соғыс олжасы
Соғыс аймақтарында әйелдер мен қыздар кейде соғысқа қатысушы тараптардың ер адамдарына күштеп үйлендіріледі. Бұл тәжірибе жақында Сирия, Сьерра-Леоне, Уганда және Конго Демократиялық Республикасы сияқты елдерде болды. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл әлемдік практика болып келген, соғыс жауының қауымдастығынан шыққан әйелдер "соғыс олжасы" саналған, оларды ұрлап, зорлап, күштеп некеге тұрғызуға немесе сексуалдық құлдыққа салуға болады. Әйелдер мүлік ретінде қарастырылғандықтан, оларды соғыс жауының мүлкі деп санау логикалық көрінетін, енді жеңімпаз тарапынан иеленуге және пайдалануға болатын мүлік ретінде қарастыру орынды болды.
Қарулы үйлену
Қарулы үйлену – жоспарланбаған жүктіліктен туындаған мәжбүрлі неке. Кейбір діндер мен мәдениеттерде мұндай жағдайда некеге тұру моральдық міндет деп есептеледі, себебі некеге тұрмайтын жыныстық қатынас немесе некеден тыс туған балалар күнәлі, заңмен санкцияланбаған немесе әлеуметтік жеңілсіздік тудыратын жайттар деп қарастырылады. Некеден тыс бала туу кейбір мәдениеттерде отбасы немесе қоғам тарапынан күшті реакцияға, тіпті ар-намыс үшін қылмысқа дейін алып келуі мүмкін. "Қарулы үйлену" термині – американдық сөйлеу тілінен алынған, бірақ ол әлемнің басқа аймақтарында да қолданылады. Бұл – гиперболалық сценарийге негізделген, онда жүкті (немесе кейде тек "ұятсыздыққа ұшыраған") әйелдің әкесі жүктілікке себепкер болған ер адамның жауапкершіліктен қашпауы үшін оны мәжбүрлеуге (мысалы, мылтықпен қорқытуға) барып, кейде тіпті ол қашпасын деп алтарга дейін іздеп жетеді. Зорлық-зомбылықпен некеге мәжбүрлеу АҚШ-та ешқашан заңды болған емес, бірақ 18 және 19 ғасырлардағы көптеген әңгімелер мен халық әндерінде мұндай қорқытулар туралы оқиғалар кездеседі. Мұндай некеге тұрудың мақсаты – ер адамды жүктілікке себеп болған әрекеті үшін жауапқа тарту, баланың екі ата-анасының тәрбиесінде өсуін қамтамасыз ету, сондай-ақ әйелге материалдық тұрғыдан қолдау көрсету. Кейбір жағдайларда, басты мақсат – ананың әлеуметтік беделін қайта орнату болып табылады. Некеден тыс туған балаларға байланысты жеңілсіздік азайған сайын және мұндай балалардың саны артқандықтан, қарулы үйленулер азайып барады. Сонымен қатар, әйелдерге арналған контрацепциялық құралдардың, жыныстық тәрбиенің және аборт жасау мүмкіндігінің артуы, үйленбеген аналарға Elterngeld, балаларға жәрдемақы, ата-ана демалысы және тегін балабақша сияқты материалдық көмек көрсету, мұндай шараларға деген қажеттілікті азайтуда.
Жәбірленушілер мен қоғам үшін
Ерте және мәжбүрлі некелер қыздардың кедейлік пен әлсіздік айналымына түсуіне ықпал етуі мүмкін. Олардың көпшілігі зорлық-зомбылық, қанау және күштеп жыныстық қатынас жасау сияқты жағдайларға ұшырайды. Бұл жас жаста үйленген әйелдердің күйеулеріне тәуелді болу ықтималдығы жоғары екенін білдіреді. Олар сондай-ақ нашар жыныстық және репродуктивтік денсаулыққа тап болады. Жасынан үйленген қыздардың арасында ВИЧ жұқтыру көрсеткіші жоғары, бұл олардың денсаулығына қауіп төндіреді. Мәжбүрлі некеге түскендердің көпшілігі білімсіз және сауатсыз болады. Жастар көбінесе үйленуге аздай қалғанда мектепті тастап кетеді. Мәжбүрлі неке көбінесе өмір бойы зорлау, қанау, үй шаруасында құлдыққа салу, бала туу құқығынан, қаржылық құқықтардан және негізгі адам құқықтарынан айырылуды білдіреді. Әйелдер мен қыздар үшін мәжбүрлі неке көбінесе қалағанша бала тууға мәжбүрлеуді білдіреді. Шетелде мәжбүрлі некеден қашуға тырысқан британдық азаматтар өздерінің елдеріне қайта оралу шығындарын төлеуге немесе қарызға батуға мәжбүр болады. Бұл мәжбүрлі некеден қашуды қиындатады. АҚШ-та "Unchained At Last" атты коммерциялық емес ұйым, АҚШ-тағы адамдарға мәжбүрлі немесе ұйымдастырылған некеден қашуға көмектесу үшін тегін заңдық және әлеуметтік қызметтер ұсынады.
Құрметке қарсы қылмыс
Мәжбүрлі некелер көбінесе зорлық-зомбылықпен байланысты, оның ішінде неке ішінде жасалатын зорлық-зомбылық (отбасылық зорлық-зомбылық) та, сондай-ақ еріксіз адамды некеге келісім беруге мәжбүрлеу немесе бас тартқаны үшін жазалау мақсатымен қолданылатын зорлық-зомбылықпен де байланысты (өте ауыр жағдайларда некеге тұрудан бас тартқан әйелдер мен қыздар «намыс үшін» өлтіруге ұшырауы мүмкін).
Заңнамалық салдарлар
Құқылылық аумағына байланысты, мәжбүрлі неке жарамсыз деп танылуы немесе жарамсыздығын жоюға болады. Жәбірленушілер некені жою немесе ажырасу арқылы өтемалдама алуға құқылы. Англия мен Уэльсте 1973 жылғы Отбасылық істер туралы заң мәжбүрлі некені жарамсыздығын жоюға болатын неке ретінде белгілейді. Кейбір құқылылық аумақтарында, жәбірленушіні мәжбүрлеп үйлендірген адамдарға қарсы қылмыстық іс қозғалуы мүмкін.
Шариғат заңы
Ислам заңдарында жарамды неке үшін келісім қажет. Ислам некесі күйеу және күйеудің қамқоршысы (уәли) арасында жасалады, күйеу және күйеудің өзі емес, бірақ күйеудің рұқсаты да қажет. Күйеудің қамқоршысы (уәли) еркін мұсылман болуы керек. Уәли бала ересек болмаған кезде оның атынан неке шартын бастауға құқылы, бірақ бала ересек болғаннан кейін оны қабылдауға немесе қабылдамауға құқылы. Неке шарты мәжбүрлеу арқылы жасалған жағдайда жойылуы мүмкін.
Мадагаскар
Мадагаскарда мәжбүрлі некелер жиі кездеседі. Қыздар отбасыларының қалауымен тұрмысқа шығарылады, көбінесе олар некеден бас тартса "қарғысқа ұшырайды" деп сендіріледі. Кейбір жағдайларда күйеуі келіншегінен әлдеқайда үлкен болады, ал келін жесір қалғанда қоғам тарапынан кемсітіліп, шеттетіледі.
Малави
Хьюман Райтс Вотч ұйымының мәліметінше, Малавиде балалардың және мәжбүрлі некелер кең таралған, ал қыздардың жартысы 18 жасқа дейін үйленеді. Малавиде кәләш бағасы, сондай-ақ лоболо деп аталатын әдет бар, ол мәжбүрлі некелерге елеулі үлес қосады. Әйелдерді мұрагерлікке беру де Малавиде кездеседі. Некеге тұрғаннан кейін әйелдердің құқықтары мен еркіндіктері өте шектеулі болады, ал жас қыздарды некеге дайындау олардың күйеуіне бағынуға тиіс екенін түсіндіруден тұрады.
Мавритания
Мавританияда мәжбүрлі неке үш негізгі түрде кездеседі: туысқа (маслаха деп аталады) мәжбүрлеп үйлендіру; қаржылық пайда табу үшін бай адамға мәжбүрлеп үйлендіру; және ықпалды адамға көп әйел алуға мәжбүрлеу.
Марокко
2018 жылы Басима Хакауи жасағандықтан "Хакауи заңы" деп аталған заң күшіне енді; бұл заңның ішінде мәжбүрлеп үйленуге тыйым салу да бар.
Нигер
Нигерде мәжбүрлі неке кең таралған. Нигерде әлемдегі балалар некесінің көрсеткіші ең жоғары, сондай-ақ жалпы туу деңгейі де ең жоғары. Мәжбүрлі некеден қашуға тырысқан қыздар көбінесе отбасыларынан айырылады және тірі қалу үшін көбінесе проституцияға түсуге мәжбүр болады. Азық-түлік дағдарысы салдарынан қыздар некеге сатылуда. Балкисса Чайбу Нигерде мәжбүрлі некеге қарсы күрескен ең белгілі белсенділердің бірі ретінде танымал. Чайбу 12 жасында анасы оны өз туысына үйлендіретінін хабарлады, ал 16 жасында сотқа жүгінді. Нәтижеге жете алмаған Чайбу үйіне оралудан бұрын әйелдер үйіне орналастырылды, онда ол ата-анасының мәжбүрлі некеге деген көзқарасы өзгергенін, енді олар оған қарсы екенін білді.
Сомали
2020 жылдың тамызында Сомалиде ұсынылған "Жыныстық қатынасқа байланысты қылмыстар туралы заң жобасы" балалар некесіне және мәжбүрлі некеге жол береді. БҰҰ-ның адам құқықтары жөніндегі жоғары комиссары Мишель Бачелет бұл жаңа заң жобасы "балалар некесін заңдастыру қаупін тудырады, сондай-ақ басқа да алаңдатарлық тәжірибелерге мүмкіндік береді" деді. Могадишода орналасқан Елман бейбітшілік және адам құқықтары орталығының өкілдері де бар, Сомалидегі мыңдаған адам бұл заң жобасына қарсы петицияны қолдады. Сомалидегі жас әйелдердің 45%-дан астамы 18 жасқа толмастан тұрмысқа шығады немесе "одақта" болады.
Оңтүстік Африка
Оңтүстік Африкада утхвала – жас қыздарды құсырып алып, оларды күйеуге беру амалы, көбінесе олардың ата-аналарының рұқсатымен. Бұл әдет көбінесе Оңтүстік Африканың ауылдық жерлерінде, әсіресе Шығыс Кейп және Квазулу-Натал аймақтарында кездеседі. Осы амалға қатысқан қыздардың көпшілігі кәмелетке толмаған, тіпті кейбіреулері сегіз жаста болады. Бұл амал жағымсыз жаңғырыс тудырды, 2009 жылы бұқаралық ақпарат құралдары Шығыс Кейптен айына 20-дан астам қыздың утхвала салдарынан мектептен шығуға мәжбүр екенін хабарлады.
Танзания
Танзанияда мәжбүрлі неке және балалар некесі қыздардың адам құқықтары мен балалық шағына зиян келтіреді. Отбасылар қыздарын қаржылық пайда табу үшін үлкендерге сатады, бұл жас қыздарға ауыр күйзеліс әкеледі. Көбінесе қыздар ереселікке жеткен бойда, тіпті жеті жастарында да тұрмысқа шығарылады. Мәжбүрлі некеге тұрған жас қыздар көбінесе бастауыш білімді аяқтамайды. Тұрмысқа шыққан және жүкті студенттер жиі кемсітіліп, мектептен қуылды және оқудан шеттетіледі.
Гамбия
2016 жылы Рамазан айының соңында тойланатын мұсылман қасиетті айының аяқталуымен байланысты мерекеде Гамбия президенті Яхья Джамме балалардың және мәжбүрлі некелерге тыйым салынғанын жариялады.
Өтемақылық неке
Компенсациялық неке, ванни, свара және санг-чатти деп әртүрлі аталатын, Пәкістан мен Ауғанстанның кейбір аймақтарында тайпалық дауларды шешу үшін әйелдер мен жас қыздарды күштеп үйлендірудің дәстүрлі тәжірибесі болып табылады. Бұл тәжірибе Пәкістанда заңсыз, бірақ ол Пәкістанның Хайбер-Пахтунхва провинциясында кеңінен жалғасуда. Ауғанстанда бұл тәжірибе "баад" деп белгілі.
Ауғанстан
Ауғанстанда мәжбүрлі некеге тұру кең таралған, кейде әйелдер осы некеден қашу үшін өзіне-өзі қол жұмсауға дейін барады. Human Rights Watch ұйымының есебіне сәйкес, Ауғанстанда түрмеге қамалған қыздардың 95%-ы және ересек әйелдердің 50%-ы "адамгершілік қылмыстар" – үйден қашып кету немесе зина жасау айыбымен сотталған. Ауғанстанда күйеуінің келісімінсіз ажырасуға қол жеткізуге шама жоқ, ал әйелдер ажырасуға тырысқан жағдайда "қашу" үшін түрмеге қамалу қаупі бар. Әйелдер мен қыздардың рұқсатсыз үйден кетуі қоғамда жағымсыз қабылданады, бірақ "қашу" Ауғанстанның Қылмыстық кодексінде қылмыс ретінде қарастырылмаған. Дегенмен, 2010 және 2011 жылдары Ауғанстанның Жоғарғы соты соттарға әйелдерді "қашу" қылмысы бойынша айыптау туралы нұсқау берді. Бұл әйелдердің мәжбүрлі некеден қашуын өте қиын етеді. Human Rights Watch есебінде мынадай мәлімет келтірілген:
БҰҰ мәліметтері бойынша, 2008 жылы Ауғанстандағы некелердің 70-80 пайызы мәжбүрлі түрде, толық және ерікті келісімсіз немесе қысыммен жасалған. Тағы бір зерттеу көрсеткендей, әйелдердің 59 пайызы мәжбүрлі некеге түскен тәжірибесі бар.
Пәкістан
Синд облысы полициясының бас инспекторы Афтаб Патан Федералдық тергеу агенттігінің (FIA) Синд облысы ұйымдастырған кеңесші семинарында 2014 жылы күштеп некелеу мақсатымен әйелдерді ұрлаудың 1261 дерегі тіркелгенін айтты. Бес күдікті қамауға алынды, ал 369 күдіктінің ісі қаралып жатыр. Сонымен қатар, он жасқа дейінгі балаларды ұрлаудың 45 дерегі тіркелді. Пакистанда аз ұлт өкілдеріне жататын қыздарды күштеп дін өзгерту және мұсылман еркекке күштеп үйлендіру туралы хабарлар бар. Пакистанда күштеп некелеу кең таралған құбылыс. Алайда, Федералды шариғат соты күштеп некелеуге қарсы қатаң шаралар қолданды және облыстық үкіметтерге қысым жасады, содан кейін Белуджистан үкіметі "Белуджистан балалар некелерін тыйым салу туралы заң, 2021" заң жобасын әзірледі.
Қытай
Қытай ерлер мен көрші елдерден келген әйелдер арасында күштеп некелесу деректері бар. Әдетте, жұмыс табудың жалған уәделерімен алданған осы әйелдер Қытайға тартылып, күштеп үйленуге мәжбүр болады.
Индонезия
Кейбір индонезиялық тайпаларда мәжбүрлі некеге ұшыратуға мүмкіндік беретін дәстүрлер немесе жергілікті әдет-ғұрыптар бар. Мысалы, ескі дәстүрлерін сақтайтын сасак халқы, егер олардың қызы түнде ер адаммен бірге жүрсе, дереу үйлену керек деп есептейді. Сумбада да келін соққысы (қыз ұрлау) практикасы бар. Алайда, 2022 жылдың сәуірінде Индонезия заң шығарушы органы "Сексуалдық зорлық-зомбылық туралы қылмыстар" заңына (Заң №12/2022) қол қойды. Бұл заң мәжбүрлі некені сексуалдық зорлық-зомбылықтың бір түрі деп қарастырады және оны қылмыс деп жариялайды, бұзушыларға 9 жылға дейін бас бостандығынан айыру және/немесе 200 миллион рупияға дейін айыппұл салынуы мүмкін. Мәжбүрлі неке түрлеріне балалар некесі, зорлау құрбандарын зорлаушыға үйленуге мәжбүрлеу және жергілікті әдет-ғұрыптардың атынан адамдарды үйленуге мәжбүрлеу кіреді.
Иран
Ирандағы күрд қыздары үшін мәжбүрлеп үйлену жиі кездесетін құбылыс болып қалады және Ирандағы өзін-өзі өртеудің негізгі себептерінің біріне айналған. 1998 жылы ЮНИСЕФ Иран Курдистанында, оның ішінде жасөсперім шағында мәжбүрлеп некеге отырудың жоғары деңгейі туралы хабарлады, бірақ осы практиканың азайып бара жатқанын да көрсетті. 2009 жылы Непал үкіметі жесір әйелдерге үйленген ерлерге ақшалай сыйлық (50 000 непал рупиясы – 641 доллар) беру туралы шешім қабылдады. Непал қоғамында жесірлер көбінесе әлеуметтік статусын жоғалтады, сондықтан бұл саясат олардың мәселелерін «шешу» мақсатында қабылданды. Дегенмен, көптеген жесірлер мен адам құқықтарын қорғайтын ұйымдар бұл ережелерге қарсылық білдіріп, оларды қорлаушы және мәжбүрлі некеге итермелейтін жағдай тудыратындықтан айыптады.
Шри-Ланка
Шри-Ланкадағы азамат соғысы кезінде 2004 жылғы «Репродуктивті денсаулық мәселелері» журналындағы баяндамада Шри-Ланкадағы мәжбүрлі некелер қарулы қақтығыс аясында жүргізіліп жатқаны анықталды. Әке-шешелер қыздарын жасөспірім шағында күйеуге беруге мәжбүр етіп, осылайша қақтығыс салдарынан бойын беріп қою қаупінен сақтап, болашақта күйеу табу мүмкіндіктерін жоғалтпауға тырысты.
Германия
2011 жылы Германияның отбасы министрлігі көмек бюроларына сұраныс түскен деректер бойынша 3 мың адамның мәжбүрлі некеге тұрғанын анықтады, олардың көбі – мигрант отбасылардан, ал басым бөлігі (83,4%) – мұсылман отбасыларынан еді. Бұл көрсеткіштер бұған дейін Terre des Femmes көмек ұйымының жыл сайын шамамен 1000 мигрант әйелдің көмек сұрағаны туралы бағалауын басып өтті. 2016 жылы Германияның ішкі істер министрлігі 1475 баланың мәжбүрлі некеге тұрғанын анықтады. Олардың 1474-і қыз бала, 664-і Сириядан, 157-сі Ауғанстаннан, ал 100-і Ирактан шыққан.
Ұлыбритания
Мәжбүрлі некелер отбасылық мақтаныш, ата-ананың қалауы немесе әлеуметтік міндеттің салдарынан жасалуы мүмкін. Мысалы, Рукайя Варис Максудтың айтуынша, Ұлыбританиядағы британдық пакистандықтар арасында көптеген мәжбүрлі некелер Пакистанда тұратын отбасы мүшесіне британдық азаматтық алу мақсатымен жасалады, сондай-ақ мәжбүрлі некеге итермелеуші адам осы отбасы мүшесіне деген міндет сезімін де білдіреді. Ұлыбританияда иммигранттар арасында мәжбүрлі неке мәселесіне жауап ретінде 2007 жылғы «Құқықтық қорғау» заңы қабылданды (Англия мен Уэльсте және Солтүстік Ирландияда қолданылады), ол мәжбүрлі неке құрбандарына өздерін қорғау үшін сотқа жүгінуге мүмкіндік береді. Шотландияда да осындай заң қабылданды: «Мәжбүрлі неке және т.б. (Қорғау және юрисдикция) (Шотландия)» заңы, 2011 жыл. 2012 жылдың маусым айында премьер-министр Дэвид Кэмерон басшылығымен Ұлыбритания үкіметі мәжбүрлі некеге тұрудың қылмыстық құқық бұзушылық екенін жариялады. 2013 жылдың қарашасында Бирмингемдегі Жоғары сотқа жергілікті билік өкілдері 14 жастағы қызға қатысты іс қозғады. Қыз Пәкістанға алып кетіліп, өзінен он жас үлкен адамға тұрмысқа шығуға мәжбүр етілді, ал екі аптадан кейін оны қорқытып, некеге түсуге мәжбүр етті, нәтижесінде жүкті болды. Сот ісі Хольман мырзаның мәжбүрлі некеге «танылмау туралы декларация» жасауға құқығы жоқ екенін айтып аяқталды, өйткені заң бойынша оның некесі «бастапқыда жарамсыз» деп мәлімдеуге тыйым салынған. Хольман сот төрешісі 17 жастағы қыздың некесін жою үшін өзі іс қозғауы керектігін айтты. Ұлыбританиялық соттар мәжбүрлі некеге жол бермеу үшін азаматтық бұйрықтар шығара алады, ал 2014 жылдан бастап мұндай бұйрыққа бағынбау бес жылға дейін бас бостандығынан айыруға әкеп соғады. 2014 жылғы «Әлеуметтік жағдайларға қарсы мінез-құлық, қылмыс және полиция» заңы біреуді үйленуге мәжбүрлеуді (соның ішінде шетелде) қылмыстық құқық бұзушылық деп санайды. Заң 2014 жылдың маусым айында Англия мен Уэльсте, ал 2014 жылдың қазан айында Шотландияда күшіне енді. Солтүстік Ирландияда Адам саудасы және адамды пайдалану (Қылмыстық сот және жәбірленушілерге көмек) заңы (Солтүстік Ирландия), 2015 жыл мәжбүрлі некеге тұруды қылмыстық құқық бұзушылық деп санайды (16-бап – Мәжбүрлі некеге тұру қылмысы). 2014 жылдың шілдесінде Ұлыбританияда алғашқы «Қыздар саммиті» өтті. Саммит мақсаты – балалардың некелерін, ерте және мәжбүрлі некелерді, сондай-ақ әйелдердің жыныс мүшелерін кесуді бір ұрпақ ішінде тоқтату үшін күш-жігерді арттыру. Ұлыбританияда мәжбүрлі некеге қатысты алғашқы айыптау 2015 жылдың маусым айында болды, сотталған адам Кардиффтен келген, ол кейіннен 16 жылға бас бостандығынан айырылды. Сыртқы істер және Комонвелл кеңесі мен Ішкі істер министрлігі бірлесіп жүргізген үкіметтік мәжбүрлі некелер бөлімі тіркеген жағдайлардың көп бөлігі Оңтүстік Азия қауымдастықтарына қатысты, олардың 37%-ы Пәкістанмен, 11%-ы Бангладешпен, ал 7%-ы Үндістанмен байланысты. Олардың 30%-ы 18 жасқа толмағандарды құрады.
In June 2012, the British Government, under Prime Minister David Cameron, declared that forced marriage would become a criminal offence in the United Kingdom. In November 2013, it was reported that a case was brought before the High Court in Birmingham by local authority officials, involving a then 14 year old girl who was taken to Pakistan, forced to marry a man ten years her senior, and, two weeks later, forced to consummate the marriage with threats, resulting in pregnancy; the court case ended with Mr. Justice Holman saying he was powerless to make a "declaration of non recognition" of the forced marriage, since he was prevented by law from granting a declaration that her marriage was "at its inception, void". Mr. Justice Holman said that the girl, now 17, would have to initiate proceedings herself to have the marriage nullified. British courts can also issue civil orders to prevent forced marriage, and since 2014, refusing to obey such an order is grounds for a prison sentence of up to five years. The Anti Social Behaviour, Crime and Policing Act 2014 makes forcing someone to marry (including abroad) a criminal offence. The law came into effect in June 2014 in England and Wales, and in October 2014 in Scotland. In Northern Ireland, the Human Trafficking and Exploitation (Criminal Justice and Support for Victims) Act (Northern Ireland) 2015 criminalises forced marriage (section 16 – Offence of forced marriage). In July 2014, the United Kingdom hosted its first global Girl Summit; the goal of the Summit was to increase efforts to end child marriage, early, and forced marriage, and female genital mutilation within a generation. The first conviction for forced marriage in the United Kingdom occurred in June 2015, with the convicted being a man from Cardiff, who was subsequently sentenced to 16 years in prison. Of the cases recorded by the government's Force Marriage Unit, run jointly between the Foreign and Commonwealth Office and the Home Office, the majority involved South Asia communities, with 37% linked to Pakistan, 11% linked to Bangladesh, and 7% linked to India. About 30% involved victims below the age of 18.
Швеция
2014 жылдың шілдесінде мәжбүрлі некелер қылмыстық қылмыс деп танылды, бұл өз еркіне қарсы үйленуге мәжбүр болған адамдарды қорғау мақсатында жасалды (äktenskapstvång). Ең жоғары жаза – төрт жыл. 2019 жылдың қаңтарына дейін ешбір сот ең жоғары жазаны тағайындаған жоқ. Швецияның оңтүстігіндегі Сканн аймағындағы мектептер жыл сайын шамамен 25 жастың мәжбүрлі некеге тұруын анықтайды, себебі олар ұятты қоғамның құрамында болады. Ungdomsstyrelsen мемлекеттік ұйымы жүргізген зерттеуде 70 000 жастың жұбайын таңдауда еркіндікке ие емес екенін сезінгені анықталды. 2016 жылдың шілдесінде Швециядағы бір ауғандық ер адам өз қызын Ауғанстандағы біреуге үйлендіруге мәжбүрлегені үшін 4 жылға бас бостандығынан айырылды – бұл Швециядағы алғашқы сот үкімі болды. Ол сонымен қатар швед жігітіне қатысты жыныстық зорлық-зомбылық жасағаны, шабуыл жасағаны, қорқытқаны, тонауға қатысқаны, шантаж жасағаны және заңсыз түрде ұстап алғаны үшін де айыпталды. 2019 жылдың қаңтарында ирактық отбасының 16 жасар қызының ағасы мен әпкесі мәжбүрлі некеге байланысты 21 айға бас бостандығынан айырылып, 12 500 евро өтемақы төлеуге міндеттелді. 2016 жылдың желтоқсанында оның отбасы қыздың жігітпен кездесіп жүргенін біліп, оны өзінің туысына хабарсыз үйлендіруге шешім қабылдады. Әжесінің өлімі жақын деген жалған сылтаумен қыз, анасы, әпкесі және ағасы Иракқа сапар шекті, бірақ қыздың өзіне кері билет берілмеді. Иракта әжесінің денсаулығы жақсы екені анықталды және қыз туысына үйленуге тиіс болды. Иракта таныстары болмағандықтан және ұялы телефоны тартып алынғандықтан, ол сегіз айдан кейін Швецияға оралуға қол жеткізді.
Басқа
Еуропадағы мәжбүрлі некелер көбінесе иммигранттармен байланысты болғанымен, олар жергілікті халықтың арасында да кездеседі, әсіресе Шығыс Еуропадағы рома қауымдарында. 2011 жылы жарияланған Ұлыбританияның мәжбүрлі некеге қатысты кеңесі Австрия, Бельгия, Түркия, Дания, Норвегия және Германияда біреуді мәжбүрлеп некелеуді жеке қылмыстық құқық бұзушылық деп таныды. 2014 жылы Англия мен Уэльсте де бұл жеке қылмыстық құқық бұзушылық болып есептелді. Конвенция 2014 жылғы 1 тамызда күшіне енді. 2014 жылдың қараша айында UCL «Мәжбүрлі неке: нағыз ұят» атты шара өткізді, онда жүлделі «Құрмет күнделіктері» деректі фильмі көрсетілді. Іс-шараға Жасвиндр Сангера (Карма Нирвананың негізін қалаушысы), Сема Малхотра (Еңбек партиясының әйелдер ісі жөніндегі көлеңке министрі) және доктор Рифат Драбо (Британия мұсылман кеңесінің бұрынғы бас хатшысы) қатысып, ізат (абырой) ұғымы, Ұлыбритания заңнамасындағы соңғы өзгерістер, мәжбүрлі некеге қарсы күресудегі кедергілер және жақсы өзгерістерге үміттену себептері талқыланды.
Канада
Кейбір иммигранттық қауымдастықтарда мәжбүрлі некелер кездесуі мүмкін. Бұрын Канадада мәжбүрлі неке мәселесіне көп көңіл бөлінбеген. Оған назар аудармау салдарынан, бұл практика заңдық араласудан қорғалды. Адамды өз еркіне қарсы некеге мәжбүрлеу, сондай-ақ, 16 жасқа толмаған баланың некесіне көмектесу немесе оған қатысу, Қылмыстық кодекс бойынша қылмыс болып есептеледі. Бұрыннан бар заңсыз некеге тұру құқық бұзушылығы да 2015 жылғы заңнамамен өзгертілді. Бұл қылмыстық құқық бұзушылықтарға қоса, Азаматтық неке туралы заңда: "Неке екі адамның ерікті және саналы келісімімен ғана болуы тиіс" делінген, сонымен қатар некеге тұруға жол берілетін ең төменгі жас 16 деп белгіленген.
Америка Құрама Штаттары
Нэнси Л. Кацтың сөзінше, мыңдаған пакистандық қыздар Нью-Йорк аймағынан Пакистанға мәжбүрлеп үйлену үшін апарылған; қарсылық көрсеткендер қорқытылып, мәжбүрленген. AHA қоры Нью-Йоркте мәжбүрлі некелердің таралуын зерттеу үшін Джон Джей қылмыстық әділет колледжіне зерттеу тапсырды. Зерттеу нәтижелері нақты болған жоқ. Дегенмен, AHA қоры соңғы 11 жыл бойы мәжбүрлі некеден қашуға немесе одан аулақтауға көмектесуді іздеген көптеген адамдарды білікті қызметтер мен құқық қорғау органдарына сәтті жолдаған жедел желі жұмыс істеді. Қылмыстың құрбандары жөніндегі ұлттық орталықтың конференциясында айтылғандай, "мәжбүрлі некеге тікелей қатысты заңдар мен саясаттар шектеулі", бірақ жалпылама, нақты емес заңдар қолданылуы мүмкін. Unchained at Last ұйымы – АҚШ-тағы мәжбүрлі немесе реттелген некеден құтылған әйелдерге тегін заңдық көмек және басқа да ресурстармен көмектеседі. Оны Фрейди Райс құрды, мақсаты кейде еріксіз көп әйел алу және сексуалдық зорлық-зомбылыққа жол бермеу. Корольдік атты полициясы (RCMP) ФЛДС ұйымын 1990 жылдардың соңынан 2006 жылға дейін Канададан АҚШ-қа полигамдық некелерге берілу үшін 30-дан астам жасөспірім қыздарды саудаға сатқан деп күдіктенеді. RCMP өкілі Дэн Москалук ФЛДС қызметі туралы: "Бұл, мәнінде, заңсыз сексуалдық әрекеттермен байланысты адам саудасы" деді. Vancouver Sun басылымының мәліметінше, Канаданың адам саудасына қарсы заңын ФЛДС-тің 2005 жылға дейінгі қызметіне тиімді қолдануға болатыны әлі белгісіз, себебі заң ретроспективті түрде қолданылмауы мүмкін. Британдық Колумбиядағы жергілікті билік органдары жүргізген үш жылдық тергеу ФЛДС тарапынан сексуалдық зорлық-зомбылық, адам саудасы және мәжбүрлі некелер туралы айыптауларға әкелмеді, бірақ заңнамалық өзгерістерге себеп болды.