Кіріспе
Jetan, сонымен қатар Марс шахматы деп те аталады, 1922 жылы алғаш рет жарияланған шахматтың түрі. Оны Эдгар Райс Берроуз өзінің Марстың ойдан шығарылған нұсқасы – Барсумда ойналатын ойын ретінде ойлап тапқан. Ойын "Барсум" сериясының бесінші кітабы "Марстың шахматшыларында" таныстырылды. Оның ережелері кітаптың 2-тарауында және қосымшасында сипатталған, ал нақты ойынның бір бөлігі 17-тарауда баяндалған.
Jetan, also known as Martian chess, is a chess variant first published in 1922. It was created by Edgar Rice Burroughs as a game played on Barsoom, his fictional version of Mars. The game was introduced in The Chessmen of Mars, the fifth book in the Barsoom series. Its rules are described in Chapter 2 and in the Appendix of the book, with an actual game partly described in Chapter 17.
Берроуз романдарындағы Джетан
"Марстың шахматшылары" кітабында "Жетан" Барсумның сары және қара нәсілдері арасындағы ежелгі соғысты бейнелейтіні айтылады. Осыдан қызғылт сары фигуралар "солтүстік" жағында, ал қара фигуралар "оңтүстік" жағында басталатыны түсіндіріледі, себебі Барсумның сары және қара нәсілдері солтүстік және оңтүстік полюстік аймақтарында қоныстанған. "Марстың шахматшылары" романының екінші жартысы Манатор қаласында өтеді, онда ең танымал азаматтық шара – жүздеген көрерменнің алдында өмірлік өлшемдегі "Жетан" ойынында өлімге дейін күресетін адамдардың қатысуы. "Тақта" соншалықты үлкен, кейбір фигуралар тіпті Thoats-қа мінгізілген күйінде де бір "шаршыға" сыяды. Дегенмен, бұл өмір мен өлімге байланысты нұсқа "Жетан" ережелерінен бір маңызды жайтта өзгеше: егер бір фигура екіншісі тұрған шаршыға түссе, бірінші фигура екіншісін автоматты түрде алмастырмайды. Керісінше, екі фигура өлімге дейін күреседі, ал қандай жауынгер жеңсе, сол шаршы оған тиесілі болады. Бір ғана ерекшелік бар: егер бір жақтың фигурасы екінші жақтың принцессасы тұрған шаршыға түссе, ешқандай шайқас болмайды, және бірінші жақ ойында жеңіске жетеді.
Компьютерлік іске асырулар
"Жетан" бірнеше рет компьютерлік ортаға бейімделген. Компьютердегі "Жетан" нұсқаларының кейбіреулері: Пол Берджесс жасаған "Жетан" (Silversoft, 1993); MS DOS жүйесі үшін; Берджесс-тің жеке бетінен жүктеуге болады. Дэвид Мурман жасаған "Жетан" (Softdisk, 1993); бұл бағдарлама Commodore 64 дискісінде шығатын Loadstar журналында компьютерлік қарсыласы болмаған. Томас Ли Уинслоу жасаған "Томмидің Марс шахматы" (Tommy's Toys, 1997); енді сатуда жоқ MS DOS үлестірілетін бағдарлама. Оның сынақ нұсқасын Интернет архивінен жүктеуге болады. Zillions of Games ойын қозғалтқышы үшін екі нұсқа жасалды, біреуін Жан Луи Казо және Йенс Маркман, екіншісін Л. Линн Смит жасады.
Jetan (Silversoft, 1993) by Paul Burgess; for MS DOS; downloadable from Burgess' home page. Jetan (Softdisk, 1993) by David Moorman; this program for the Commodore 64 disk magazine Loadstar had no computer opponent. Tommy's Martian Chess (Tommy's Toys, 1997) by Thomas Lee Winslow; an MS DOS shareware program that is no longer available for purchase. The try out version can be downloaded from the Internet Archive. Two versions have been created for the Zillions of Games board game engine, one by Jean Louis Cazaux and Jens Markmann, the other by L. Lynn Smith.
Басқа көркем әдебиеттердегі ұқсас ойындар
Бэроуз көптеген басқа да «қылыш пен планета» жанрында жазған жазушыларға әсер етті. Олардың кейбіреулері өз шығармаларында шахматқа ұқсас ойындарды қосты, көбінесе олардың тірі нұсқаларын бейнеледі. Мұндай ықпалдың мысалдары: Лин Картердің «Каллистоның Ренегаты» романынан Дарза, «Каллисто» сериясының сегізінші томы. Кеннет Булмердің «Драй Прескот» сериясының 19-шы томындағы «Креген үшін өмір» кітабынан Жикида. Джон Норманның «Гор» сериясында көп рет еске алынатын, бірақ толық сипатталмаған Кайсса. С. М. Стирлингтің «Кримсон патшалардың сотында» романынан Атанж, оның өзі Бэроуздың ықпалымен жазылған, балама Марс туралы, сондай-ақ толық сипатталмаған.
Lin Carter's Darza, from Renegade of Callisto, eighth volume in his Callisto series. Kenneth Bulmer's Jikaida, from A Life for Kregen, 19th volume in his Dray Prescot series. John Norman's Kaissa, mentioned many times in his Gor series, although never fully described. S. M. Stirling's Atanj, from In the Courts of the Crimson Kings, his own Burroughs influenced novel of an alternate Mars, also not fully described.