Кіріспе

Америкалық мезоамерикалық Линда Шеле (30 қазан 1942 - 18 сәуір 1998) – американдық мезоамерикалық археолог, майя эпиграфиясы және иконографиясы саласындағы сарапшы. Ол майя иероглифтерінің көп бөлігін түсіндіруде зор үлес қосты. Ол стелалар мен жазулардың көптеген суреттерін жасады, оларды ғалымдар тегін пайдалануына рұқсат берді. 1978 жылы ол Остин қаласындағы Техас университетінде жыл сайынғы Майя жиналыстарын ұйымдастырды. Ол Нешвиллдің солтүстік жаққа орналасқан Хендерсонвилл қаласынан шыққан. Оның анасы Руби Ричмонд 1980-ші жылдары «Тарихи Рок Касл» ескертігін сақтау ісіне белсенді қатысты.

Ерте өмір

Теннесси штатының Нэшвилл қаласында туған Линда Шеле 1960 жылы Цинциннати университетінде коммерциялық өнер курстарын бастады және 1964 жылы білім беру және өнер саласындағы бакалавр дәрежесін алды. Әдебиетке деген қызығушылығы күшейген ол Цинциннатидегі аспирантурада тағы төрт жыл оқып, 1968 жылы өнер магистрі дәрежесін алды. Ол 1968 жылы сәулетші Дэвид Шелеге үйленді және Оңтүстік Алабама университетінде студиялық өнерден сабақ беруді бастады, 1980 жылға дейін сол жерде жұмыс істеді, ол кезде ол профессор болды.

Жұмыс

1970 жылы ол күйеуі Дэвид Шелемен бірге Юкатандағы мезоамерикалық ескерткіштерді Университет тапсырмасымен суретке түсіру үшін саяхат жасады. Келесі жазда Паленкеге міндетті түрде бару 12 күндік сапарға айналып, ол жерде сурет салумен және майя архитектурасын зерттеумен айналысты. Өнерге қызығған Шеле, қаланы құрған ежелгі халықтың мәдениеті мен тарихын зерттеуді шешті. Мерл Грин Робертсонның жетекшілігімен Шеле Питер Мэтьюс пен Флойд Лаундсберимен бірге Паленке патшаларының тізімінің маңызды бөлігін анықтады және Робертсон ұйымдастырған 1973 жылғы Паленке дөңгелек үстелінде өз жұмысын ұсынды. Бұл кездесу бұрын белгісіз болған Линданы майя тануының маңызды тұлғасы ретінде таныстырды, ол өнер мен тарих ғана емес, сонымен қатар археология мен эпиграфия саласында да үлкен жетістіктерге жетті. Оның жұмысы өзі және басқалар жасаған бірнеше жаңа ашылымдарға жол ашты. 1975 жылы Шеле Колгеттегі Екінші халықаралық археоастрономия конференциясына шақырылып, Паленке иерофаниялары және олардың эмблемалық және бас сүйектерінің глифтерімен байланысы туралы зерттеу жұмысын ұсынды, ол кейін 1977 жылы жарияланды. Ынтымақтастық ғылымын жақтаған Шеле 1975 жылы Вашингтондағы Думбартон Окс институтында Колумбқа дейінгі зерттеулер саласындағы ғылыми қызметкер болып тағайындалды. Питер Мэтьюс, Дэвид Келли және оның ұзақ жылдар бойы ұстазы болған Флойд Лаундсберимен бірге ол Думбартон Окста өткен шағын конференциялар сериясына қатысты, бұл Паленке сериясын одан әрі дамытуға және жаңа эпиграфикалық шекараларды ашуға көмектесті. Ол келесі екі жыл бойы майя жазуларындағы сөздердің ретін зерттеуге баса назар аударды. Әлі де аспирантурада оқып жүрген Шеле 1977 жылы Техаста Майя иероглифтері жөніндегі шеберхананы құрды, ол 21 тізбекті семинардан тұрды және Майя мәдениетіне қызығушылық танытқан көптеген адамдарды таныстырды, бұл сол кездегі "танымал" деп есептелген көптеген кітаптардан да артық әсер етті. Жиырма жыл өткен соң, шеберхана Техастағы Майя кездесулері деп аталатын кеңейтілген форматқа айналды, онда ірі ғалымдардың ғылыми еңбектерінен тұратын симпозиум және Иероглиф жазуы жөніндегі форум өтті. Өмірінің осы кезеңінде Шеле өзінің майя зерттеушісі ретінде тағдырын түсінді және Оңтүстік Алабамадағы лауазымынан кеткенге дейін Техас университетінде Латын Америкасын зерттеу бойынша аспирантқа түсті. 1980 жылы Техас университетінен Латын Америкасын зерттеу саласы бойынша докторлық диссертациясын қорғады. Ол мұғалімдік қызметін сол жерде, өнер/өнер тарихы факультетінде жалғастырды. Қайтыс болған кезде ол факультетте Джон Д. Мерчисон атындағы өнер профессоры болды. Шеле 1980-ші жылдардың ортасында Копан мозаика жобасына қосылып, Дэвид Стюарт, Барбара Фэш және Николай Грубемен бірге осы ескерткіштің мәтіндері бойынша жұмыс істеді. 1986 жылы Шеле мен Стюарт Копанның династиялық негізін қалаушы Киних Якс Кук Мо-ны анықтады. Содан кейін ол майя ғалымдары арасында ақпаратты жылдам таратуға бағытталған эпиграфия мен иконография туралы есептерден тұратын Копан жазбалары деп аталатын байланысты серияны бастады. 1986 жылы Шеле Мэри Миллермен бірге Майя өнеріне арналған маңызды көрме мен каталогты – "Патшалардың қаны: Майя өнерінің жаңа интерпретациясы" атты жобаны ұйымдастырды. Бұл жоба InterCultura және Кимбелл өнер мұражайының бастамасы болды, ол 1986 жылы ашылды, ал екеуі де көрмеге арналған каталогты бірлесіп жазды, ол "Патшалардың қаны: Майя өнеріндегі династия және ритуал" деген атпен жарияланды. Көрмеде патшалық тектің құштарлығы, үздірмей соғыстар, қанды құрбандықтар мен өзін-өзі қию туралы айтылды, бұл бұрынғы майя зерттеушілері ұсынған модельдерге қайшы келді. Майкл Коудың айтуынша, Шеле мен Миллер ұсынған каталог "соңғы жарты ғасырда майялар туралы жарық көрген ең ықпалды кітап болып саналады". Сондай-ақ, ол қазіргі майя мәдениетіне де қызығушылық таныта бастады. 1988 жылдан бастап он жыл бойы ол Николай Грубе және Фредерико Фахсенмен бірге Гватемала мен Мексикада иероглиф жазуы бойынша 13 семинар ұйымдастырды. Майкл Д. Коу "Линданың майя тануына қосқан ең маңызды үлесі" оның 1993 жылы Дэвид Фрайдель мен Джой Паркермен бірге жарық көрген "Майя ғаламы: Шаман жолында үш мың жыл" кітабында көрсетілгенін айтады.

Өлім

1998 жылғы 18 сәуірде ол 55 жасында қарын безінің қатерлі ісігінен қайтыс болды. Бұл аурудың диагнозы қойылғаннан кейін, Шеле көп жасамайтынын біліп, алдын ала жоспарлап, өмірінің соңғы күндеріне дейін дәрістерін берді. Өмірінің соңына жеткенде ол Линда Шеле Колумбияға дейінгі мұражайын құрды, ол Техас университетінің (UT Austin) мезоамерикалық өнер және жазу кафедрасындағы Линда мен Дэвид Шеле атындағы профессорлық қызметке қаржылық қолдау көрсетеді.

Тану

Оның докторлық диссертациясы "Мая глифтері: етістіктер" 1982 жылы жарық көрді және Америкалық Баспагерлер қауымдастығының Кәсіби және ғылыми басылымдар бөлімі берген "Кәсіби және ғылыми жарияланымдардағы ең шығармашылық және инновациялық жоба" сыйлығына ие болды. "Корольдер қаны" 1986 жылғы ең жақсы көрме каталогы үшін Колледж өнер қауымдастығының Альфред Х. Барр кіші сыйлығымен марапатталды. 1998 жылдың наурызында Гватемала үкіметі оған Museo Popol Vuh және Universidad Francisco Marroquin тарапынан құрмет дипломдары табыс етті.