Кіріспе

Қалқалылар түрлері
Түрлер қойындысы
| атауы = Қытай крокодил қалқалысы
| мәртебесі = EN
| мәртебе жүйесі = IUCN3.1
| мәртебесі_демеушісі = Сирек кездесетін және жақсы зерттелмеген қалқалы, ол CITES II қосымшасына енгізілген, ол түрлердің халықаралық саудасын реттейді. Бұл – Шинизаврлардың жалғыз қазіргі өкілі, олардың қазба қалдықтары ерте креда кезеңіне, 120 миллион жылдан астам бұрынға дейін жетеді.

Анатомия

Қытай крокодилді кекірткелері жасыл түсті, қызғылт мойынмен ерекшеленеді. Олардың денесінде көбінесе ақшыл және қара түсті жолақтар кезектесіп орналасқан. Көбейту маусымында, әсіресе, қытай крокодилді кекірткелерінің еркектері аналықтарына қарағанда жиірек кездеседі. Орташа есепте, олардың ұзындығы 40-46 см (16-18 дюйм) құрайды. Бұл кекірткелердің ең ерекше белгісі – арқасы бойындағы сүйекті қабыршақтардың қатары және крокодилдің құйрығына ұқсайтын, күшті құйрығы. Сонымен қатар, қытай крокодилді кекірткелері жыныстық ерекшеліктерімен көзге түседі және сыртқы түрінен айыруға болады. Ересек еркектер аналықтардан ірілеу және әдемірек түсті болады, ал көбейту маусымында түсі одан да жарқырап шығады.

Ішек микробы

Ішек микробиотасының құрамы бауырының метаболизмі мен денсаулығымен байланысты. Қытай крокодилді кесірткесі үшін (қорғауға алынған түр ретінде) ішек микробиотасы зерттеу және қызығушылық тудыратын маңызды сала болып табылады; олардың тамақтануы мен тамақтану функцияларын жақсырақ түсіну тұрақты халықаралық және (соңында) жабайы популяцияны сақтауға көмектеседі. Әртүрлі жастағы Қытай крокодилді кесірткелерінде ересектер мен жас кесірткелердің ішек микробиотасы арасында айтарлықтай айырмашылықтар байқалмайды; жас кесірткелер көбінесе құрттардың дернәсілдері мен жас қоңыздардан бастап, өрмекшілерге, кішкентай шыбықтар мен құмырсқаларға дейін таба алатын ең кішкентай жәндіктерді іздейді. Ересек кесірткелер мүмкіндік туғанда жер құрттарынан, жүз аяқтылар мен мың аяқтылардан, қоңыздардан және Lepidoptera дернәсілдерінен жемтендіреді. Әсіресе көбелек шағылысу кезеңінде аналық крокодилді кесірткелер қоңыздың дернәсілдері мен жер құрттарын артық жақсы көреді. Ішек микробиотасының құрамында Bacillota және Pseudomonadota – Shinisaurus crocodilurus-та табылған басты микробиоталар. Бұл екі ішек микробы барлық омыртқалы жануарлар үшін маңызды, ал крокодилді кесірткелері үшін түрдің метаболизміне, қоршаған орта туралы ақпаратты өңдеуге, генетикалық ақпаратты өңдеуге және жасушалық процестерге пайдалы әсер етеді және көмектеседі.

Диета

Қытайда Shinisaurus crocodilurus омыртқалы және омыртқасыз жануарлармен қоректенеді. Олар "күтіп отыру" тактикасын қолданады, ағынға жақын бұтақтарға жайғасып, жемтігі көрінетінше күтеді. Омыртқасыздарға құрттар, кенелер, қоңыздар сияқты құрлықтағы түрлер мен су айдындарының шаяндары кіреді. Омыртқалы жануарлардың жемтігіне шабақтар, кішкентай балықтар және кейде бақалар мен кесірткелер жатады. Вьетнамдық түршесі құрттар, жәндіктер және әсіресе жер құрттары сияқты құрлықтағы омыртқасыздарды артық жақсы көреді. Омыртқалы жануарлар олардың рационында кездеспейді. Үстемдік орнату үшін олар ауыздарын кең жаяды, бұл "қапшаңдау" деп аталады. Shinisaurus crocodilurus-тің қапшаңдауының жиілігі өз түрлестері арасында үстемдік және бағыныштылық әлеуметтік құрылымын қалыптастыруға септігін тигізеді деп саналады. Dipsosaurus dorsalis немесе Tropidurus spp. сияқты басқа кесірткелер сияқты, қытай крокодил кесірткелері де құйрықтарын шайқап, қарсыластарына шабуыл жасайды. Үстем кесіртке бағынышты кесірткеге күш қолданбай, құйрығымен соққы береді. Мұның нәтижесінде бағынышты кесірткеге көбінесе ешқандай физикалық зиян келтірілмейді. Алайда, бағынышты кесіртке үстемдіктің аумағынан шегінеді. Shinisaurus crocodilurus үшін үстемдік орнатудың тағы бір ерекше мінез-құлқы – итеру әрекеті. Кесіртке алдыңғы аяқтарын түзеп, басын бір деңгейге келтіреді. Басқа кесірткелерден айырмашылығы, Shinisaurus crocodilurus тек алдыңғы бөлігімен ғана итеру қозғалысын жасайды. Итеру кезінде Shinisaurus crocodilurus кейде басын дөңгелек қозғалыспен шайқап алады. Крокодил кесірткелерінің аналықтары жыл сайын көбейе алады. Ұсыну әдетте қыстың соңында басталады, ал көбею көбінесе жаз айларында, әсіресе шілде және тамызда жүзеге асады. Shinisaurus crocodilurus үшін көбею алдында ерегіттегі атаның түсі көбірек жарқырап өзгереді.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Қытайдың оңтүстік-шығысындағы Гуанси және Гуандун провинцияларында қытай крокодилді кесірткесінің сақталған топтары негізінен оқшауланған жер участаларын мекендейді. Вьетнамдық түршесі тек Вьетнамның солтүстік-шығысындағы Куанг-Нинь және Бак-Джанг провинцияларындағы Йен-Ты тауында ғана кездеседі. Shinisaurus crocodilurus субтропиктік кең жапырақты мәңгі жасыл ормандардағы таза ағыстардың жанында тіршілік етеді. Олар тау қыраттары мен тығыз ормандар сияқты бұзылмаған аймақтардағы шалғайдағы ағыстарды ұнатады. Бұл түр теңіз деңгейінен 200-1500 метр (656-4921 фут) биіктікте, қоңыржал, муссондық климатта өмір сүреді. Олардың сирек өсетін жерді таңдауы, қашқындауға бейімділігімен, емес күресуге, үйлеседі. Shinisaurus crocodilurus ағаштардың қуыстарын, тастарды, өсімдіктермен жабылған жерлерді паналау үшін пайдаланады және орман төңірегінде сирек кездеседі. Оның ерекше атауы – Crocodilurus туысы сияқты – «крокодилдің құйрығы» дегенді білдіреді.

Жіктеу

Shinisaurus бір кезде Xenosauridae тұқымдастығының мүшесі деп есептелген, бірақ аңгуиморфтардың эволюциялық байланыстарын зерттеудің соңғы нәтижелері Shinisaurus-ті Xenosaurus-қа қарағанда монитор ящерицалары мен гелодерматидтерге жақын деп көрсетеді. Қазір ол Anguimorpha кладындағы Shinisauria кладының жалғыз тірі өкілі ретінде жіктеледі. Shinisauria-ның қазба қалдықтары ерте креда кезеңіне, 120 миллион жылдан астам бұрын қарайды және Азия, Еуропа және Солтүстік Америкадан табылған.

Халық санының динамикасы

2008 жылғы зерттеу, 2004 жылғы сараптамаға негізделген, Қытайда 950 крокодилді кескел қалғанын көрсетті, олар сегіз оқшауланған кіші популяцияға бөлінген. Ең ірі кіші популяция, шамамен 350 жеке тұлғадан тұрады, бұл Қытайдағы жалпы популяцияның 36% құрайды. 1978 жылғы сараптама 6000 жеке тұлғаның болғанын, ал 1990 жылғы сараптама Қытайдың барлық аумағында шамамен 2500 жеке тұлғаның болғанын бағалады. Бұл 1978-2004 жылдар аралығында әр кіші популяция бойынша 70-90% шамасындағы күрт азаюды көрсетеді. Бес кіші популяция жойылған сияқты, соның ішінде Хунань провинциясынан белгілі бір ғана жерлер. Ең кішкентай сақталған кіші популяциялар генетикалық әртүрліліктің жетіспеуіне байланысты тұрақсыз болуы мүмкін. Климаттың өзгеруі мекендеу орындарының жоғалуын күшейтеді: бір модель бойынша, қытайша түр үшін қолайлы климатты орманды мекендеу орындары 2080 жылға қарай жойылады. Бұл түр 1980-ші жылдары халықаралық үй жануарлары саудасына енгізілді, экспорт 1980-ші жылдардың соңына қарай жылына бірнеше жүзге дейін өсті. Экспорттың өсуімен байланысты популяцияның азаюы нәтижесінде түр 1990 жылы CITES-тің II қосымшасына енгізілді. 1990 жылы экспорт тізімдері сатылатын жеке тұлғалар қолда өсірілген деген мәлімдемеге ауысты. Дегенмен, экспортталған жеке тұлғалардың көпшілігі заңсыз жиналған болуы мүмкін, себебі экспорт санының өсуіне қарамастан, сатушылардың арасында өсіру нысандарының болуына дәлелдер жоқ. Вьетнамдық популяцияда байқалатын ересектердің саны 2013 жылдан 2015 жылға дейін күрт төмендеді, тіпті жаңа жерлер ашылған кезде де. Бұл тенденция заңсыз жинаумен сәйкес келеді, өйткені вьетнамдық кіші түр сол кезде үй жануарлары саудасына енгізілді. Кейбір жағдайларда саудаға шығарылған жануарлардың саны жабайы популяцияның бағалауынша санын жақындатады немесе одан асып түседі, бұл коллекционерлерге ғана белгілі, әлі табылмаған кіші популяциялардың бар екенін көрсетеді. Изотоптық талдаулар қолда өсірілген жеке тұлғалардың қабықтарында көміртек-13 және азот-15 мөлшерінің артуын көрсетті, бұл олардың протеинге толы жеммен қоректенуінің салдары болуы мүмкін. Бұл сот-медициналық техника нағыз қолда өсірілген жеке тұлғаларды жабайыдан ұсталған, бірақ қолда өсірілген деп белгіленген кескелдерден ажыратуға көмектеседі.