Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қытайдағы ақша тарихы
History of money in China
Қытай валютасының тарихы 3000 жылдан астамды құрайды. Қытайда неолит дәуірінен бері қандай да бір валюта қолданылып келген, оның тамыры 3000-4500 жылға дейін жетеді. Орталық Қытайда қолданылған ең алғашқы валюта түрі каури қабықшалары болған деп саналады және олар неолит кезеңінде қолданылған. Шамамен 210 ж.б.д., Қытайдың бірінші императоры Цинь Ши Хуан (б.з.д. 260-210 жж.) барлық жергілікті валюта түрлерін жойып, бірыңғай мыс монетасын енгізді. Қағаз ақша 7 ғасырда Қытайда ойлап табылды, бірақ валютаның негізгі бірлігі мыс монета болып қала берді. Мыс монеталар юань енгізілгенге дейін Қытайда басты номинал ретінде қолданылды. Қазіргі уақытта юань Қытай Халық Республикасының (ҚХР) ресми валютасы болып табылады. Бұл материктік Қытайда заңды төлем құралы, бірақ Гонконг пен Макаода қолданылмайды. Гонконг пен Макаоның арнайы әкімшілік аймақтары тиісінше Гонконг доллары мен Макао патакасын пайдаланады. Қытай Республикасында (ҚР) 2000 жылдан бері Тайваньда Жаңа Тайвань доллары ресми заңды төлем құралы болып табылады.
The history of Chinese currency spans more than 3000 years. Currency of some type has been used in China since the Neolithic age which can be traced back to between 3000 and 4500 years ago. Cowry shells are believed to have been the earliest form of currency used in Central China, and were used during the Neolithic period. Around 210 BC, the first emperor of China Qin Shi Huang (260–210 BC) abolished all other forms of local currency and introduced a uniform copper coin. Paper money was invented in China in the 7th century, but the base unit of currency remained the copper coin. Copper coins were used as the chief denomination of currency in China until the introduction of the yuan. Currently, the renminbi is the official currency of the People's Republic of China (PRC). It is the legal tender in mainland China, but not in Hong Kong or Macau. The special administrative regions of Hong Kong and Macau use the Hong Kong dollar and the Macanese pataca, respectively. In the Republic of China (ROC), the New Taiwan dollar is the official legal tender in Taiwan since 2000.
Ежелгі валюталар
Қалқан ақшаның қолданылуы қытай жазу жүйесінде куәландырылған. «Тауар» (貨), «сатып алу/сату» (買/賣) және «сатушы» (販) сөздерінің дәстүрлі жазулары, сондай-ақ «алмасу» терминіне қатысты басқа да сөздер 貝 түбірін қамтиды, ол қабықтың пиктограммасы (жеңілдетілген түрі 贝). Қалқан ақшаның таралу деңгейі белгісіз, бірақ бартерлік сауда кең таралған болуы мүмкін. Дегенмен, сүйек, ағаш, тас, қорғасын және мыстан жасалған каури қабықтарының көшірмелерінің көптеп табылуы олардың саудада қолданылғанын болжауға мүмкіндік береді. Қытайлар алғашқы металл монеталарды ойлап тапқан болуы мүмкін, Аньян қаласынан табылған монеталар б.з.д. 900 жылға дейін соқылған. Осы кезеңдегі монетаның өзі бұрын қолданылған каури қабықтарын имитациялағандықтан, ол «қола қабық» деп аталды. Қола қабықтар Шан әулетінің ескі астанасы Инь қаласының қиратылыстарынан табылған. Бронза келесі Чжоу әулеті кезінде әмбебап валютаға айналды. Соғысқан мемлекеттер кезеңінде, б.з.д. 5 ғасырынан 221 жылға дейін, қытай ақшасы үш негізгі типтегі қола заттар түрінде болды. Чжоу, Вэй (魏), Хан (韓) және Цинь (秦) мемлекеттері қазық (bu) пішіндес монеталарды қолданды. Ци (齊) мемлекеті пышақ (dao) пішіндес ақша қолданды. Жао (趙) және Ян (燕) мемлекеттері соғысқан мемлекеттер кезеңінің ортасына дейін пышақ ақшасын қолданғаннан кейін қазық ақшасына көшті. Чу (楚) мемлекеті «құмырсқа мұрыны» (yibi) пішіндес монеталарды қолданды.
The use of shell money is attested to in the Chinese writing system. The traditional characters for 'goods' (貨), 'buy/sell' (買/賣), and 'monger' (販), in addition to various other words relating to 'exchange', all contain the radical 貝, which is the pictograph for shell (simplified to 贝). The extent of the circulation of shell money is unknown, and barter trade may have been common. However, copies of cowry shells made out of bone, wood, stone, lead and copper were common enough to presume that they were used in trade. The Chinese may have invented the first metal coins, coins found in Anyang date to before 900 BC. At that time, the coin itself was a mock of more earlier used cowry shells, so it was called the Bronze shell. Bronzed shells were found in the ruins of Yin, the old capital of the Shang dynasty (1500–1046 BC). Bronze became the universal currency during the succeeding Zhou dynasty. During the Warring States period, from the 5th century BC to 221 BC, Chinese money was in the form of bronze objects that were of three main types. The Zhou, the Wei (魏), the Han (韓) and the Qin (秦) all used coins shaped like a spade (bu). The Qi (齊) used money in the shape of a knife (dao). The Zhao (趙) and the Yan (燕) used knife money before switching over to spade money roughly halfway through the Warring States period. The Chu (楚) used money in the forms of "ant nose" coins (yibi).
Біріктіру
Қытайдың бірігуінің бір бөлігі ретінде Цинь Ши Хуан (б.з.д. 260 – 210 жж.) бұрын Цинь мемлекетінде қолданылған монеталар негізінде "Бан Лян" деген жазуы бар бірыңғай мыс монетаны енгізді. Басқа барлық жергілікті валюта түрлері жойылды. Монеталар дөңгелек пішіндес және ортасында шаршы тесігі болды, бұл дизайн 20 ғасырға дейін көптеген қытай мыс монеталарында кездесетін еді. Жеке монетаның құны төмен болғандықтан, қытай халқы дәстүрлі түрде мың монетаны бір жіпке тізіп тағайтын. Мемлекеттік салықтар монеталармен қатар, жібек рулондары сияқты тауарларға да салынатын. Цинь және Хан дәуірлерінде жалақы астықтан "тас" (石, dàn) есебімен төленді.
As part of the Unification of China, Qin Shi Huang (, 260 BC – 210 BC) introduced a uniform copper coin with the inscription "Ban Liang" based on the coins previously used by Qin. All other forms of local currency were abolished. The coins were round with a square hole in the middle which was the common design for most Chinese copper coins until the 20th century. Due to the low value of an individual coin, the Chinese have traditionally strung a nominal thousand copper coins onto a piece of string. Government taxes were levied on both coins and products such as rolls of silk. Salaries were paid in "stones" (石, dàn) of grain during the Qin and Han dynasties.
Таң
Тань саудагерлері қағаз ақшаның түрлерін жылдам қабылдады, бастапқыда Сычуаньдағы "ұшатын ақша" (фейцзян) деп аталған міндеттеме қағаздарынан бастап. Олардың тиімділігі соншалықты жоғары болды, мемлекет 1024 жылы осы қағаз ақшаның өндірісін мемлекеттік қолдаумен өз мойнына алды. 12 ғасырға қарай, қағаз ақшаның түрлі-түрлі нысандары Қытайдағы басты валютаға айналып, джаози, хуизи, куайзи немесе гуанзи сияқты әртүрлі атаулармен танылды.
Tang merchants rapidly adopted forms of paper currency starting with promissory notes in Sichuan called "flying money" (feiqian). These proved so useful the state took over production of this form of paper money with the first state backed printing in 1024. By the 12th century, various forms of paper money had become the dominant forms of currency in China and were known by a variety of names such as jiaozi, huizi, kuaizi, or guanzi.
Ән
Сун династиясының алғашқы кезеңінде (қытайша: 宋, 960–1279), Қытай қайтадан он шақты тәуелсіз мемлекеттердің ақша жүйесін ығыстыра отырып, валюта жүйесін біріктірді. Сунға дейінгі монеталардың арасында солтүстік мемлекеттер мыс монеталарды қалауға бейім болды. Оңтүстік мемлекеттер қорғасын немесе темір монеталарды қолданды, ал Сычуань өзінің салмақты темір монеталарымен Сун династиясының алғашқы кезеңінде де қысқа мерзімге айналымда болды. 1000 жылға қарай бірігу (Ляоның оңтүстігінде) аяқталып, Қытайда қарқынды экономикалық өсімге қол жеткізілді. Бұл монета соғудың өсуінде көрінді. 1073 жыл – Солтүстік Сун кезеңінде монета соғудың ең жоғары деңгейіне жеткен жыл – үкімет әрқайсысы мың мыс монетадан тұратын шамамен алты миллион тізбек шығарды. Солтүстік Сун екі жүз миллионнан астам монета тізбектерін соғып, олардың көп бөлігі Ішкі Азияға, Жапонияға және Оңтүстік-Шығыс Азияға экспортталды, онда олар көбінесе ақшаның басты түрін құрады.
During the early Song dynasty (Chinese: 宋, 960–1279), China again reunited the currency system displacing coinages from ten or so independent states. Among pre Song coins, the northern states tended to prefer copper coins. The southern states tended to use lead or iron coins with Sichuan with its own heavy iron coins which continued to circulate for a short period into the Song dynasty. By 1000 CE, unification (south of the Liao) was complete and China experienced a period of rapid economic growth. This was reflected in the growth of coining. In 1073—the peak year for minting coins in the Northern Song—the government produced an estimated six million strings containing a thousand copper coins each. The Northern Song is thought to have minted over two hundred million strings of coins which were often exported to Inner Asia, Japan, and South East Asia, where they often formed the dominant form of coinage.
Юань
Моңғолдар құрған Юань династиясы (қытайша: 元, 1271–1368) да қағаз ақшаны қолдануға тырысты. Тан династиясынан өзгеше, олар күміс немесе алтынмен қамтамасыз етілмеген бірыңғай ұлттық жүйені құрды. Юань шығарған валюта – әлемдегі алғашқы фиаттық валюта, ол Jiaochao деп аталды. Юань үкіметі күміс пен алтынды сатып алу мен иеленуге тыйым салып, оларды мемлекетке тапсыруды талап етті. 1260 жылғы инфляция үкіметті 1287 жылы қолданыстағы қағаз валютаны жаңасына алмастыруға мәжбүр етті, бірақ бақылаусыз басылып шығару салдарынан туған инфляция Юань династиясының соңына дейін үкімет үшін мәселе болып қала берді.
The Mongol founded Yuan dynasty (Chinese: 元, 1271–1368) also attempted to use paper currency. Unlike the Tang dynasty, they created a unified, national system that was not backed by silver or gold. The currency issued by the Yuan was the world's first fiat currency, known as Jiaochao. The Yuan government attempted to prohibit all transactions in or possession of silver or gold, which had to be turned over to the government. Inflation in 1260 caused the government to replace the existing paper currency with a new one in 1287, but inflation that resulted from undisciplined printing remained a problem for the Yuan court until the end of the Yuan dynasty.
Минг
Ертедегі Мин әулеті (1368–1644) қайта бірігу кезеңінің басында да қағаз ақшаны қолдануға тырысты. Бұл валюта да жылдам инфляцияға ұшырады және 1450 жылы шығарылым тоқтатылды, бірақ банкноттар 1573 жылға дейін айналыста болды. Мин әулетінің соңғы жылдарында ғана, Ли Цзичэн 1643 және 1645 жылдары Бейжіңге қауіп төндірген кезде баспа қайта басталды. Мин Қытайының көп бөлігінде барлық маңызды операциялар үшін жеке валюта жүйесі болды. Теңіз арқылы келген күміс Оңтүстіктегі Гуандун провинциясында валюта ретінде қолданыла бастады, ол 1423 жылы салық төлеу үшін ресми төлем құралы болғаннан кейін Төменгі Янцзы аймағына тарады. 1465 жылдан бастап провинциялық салықтар күміспен төленуге міндетті болды, 1475 жылдан бастап тұз өндірушілер күміспен төлеуге міндетті болды, ал 1485 жылдан бастап еңбек салымынан босату үшін күміс төленуге міндетті болды. Қытайдың күміске деген сұранысын дәстүрлі теңіз Жібек жолы арқылы Куанчжоу, Чжанчжоу, Гуанчжоу немесе Макаодан, сондай-ақ 1571 жылы Манилаға испан отаршылдық империясы орналасқаннан кейін Филиппиндегі Маниладан испандық Шығыс Үндістан арқылы қытай тауарлары мен басқа да сауда тауарларына филиппин песосын (испан күміс долларын) саудалап қамтамасыз етілді. Испан күміс доллары испандық Америкадан, әсіресе Перудегі Потосиден және Мексикадан соғылып, өндірілді. Испан күміс долларын қытай тауарларымен және басқа да тауарлармен сауда жасау испан отаршылдық империясы арқылы Филиппиннен Мексикаға және кері бағытта Манила-Акапулько галеон саудасы арқылы жүзеге асты. Ол испан доллары түрінде айналымда болды, кейде оған «мөр белгілері» деп аталатын қытай әріптерімен мөр басылды, бұл оның саудагерлермен тексерілгенін және нақты екенін көрсетеді. Испан күмісі сондай-ақ сынықтар (сиси немесе юаньбао деп аталатын) түрінде де айналымда болды, олардың салмағы шамамен 36 граммды құрайтын лиангқа тең болды, бірақ тазалығы мен салмағы аймаққа қарай өзгеретін. Еуропалықтар лиангты көбінесе малай тіліндегі таэль деп атады. Қытайдың алғашқы юань монеталары испан долларымен бірдей сипаттамаға ие болды, бұл қытай тіліндегі «юань» және «доллар» атауларының кейбір жағынан сәйкес келуіне әкелді.
The early Ming dynasty (, 1368–1644) also attempted to use paper currency in the early re unification period. This currency also experienced rapid inflation and issues were suspended in 1450 although notes remained in circulation until 1573. It was only in the very last years of the Ming dynasty when Li Zicheng threatened Beijing in 1643 and 1645 that printing took place again. For most of the Ming China had a purely private system of currency for all important transactions. Silver, which flowed in from overseas, began to be used as a currency in the Far South province of Guangdong where it spread to the lower Yangtze region by 1423 when it became legal tender for payment of taxes. Provincial taxes had to be remitted to the capital in silver after 1465, salt producers had to pay in silver from 1475 and corvée exemptions had to be paid in silver from 1485. The Chinese demand for silver was met by traditional maritime silk road trade links, from either Quanzhou, Zhangzhou, Guangzhou, or Macau, with Manila in the Philippines as part of the Spanish East Indies who traded Philippine peso (Spanish silver dollars) for chinaware and other trade goods, after the Spanish colonial empire became established at Manila in 1571. The Spanish silver dollar were minted and mined from the Spanish Americas, in particular Potosí in Peru and Mexico. The trade of Spanish silver dollars with chinaware and other trade goods flowed through the Manila Acapulco Galleon Trade from the Philippines to Mexico and vice versa within the Spanish colonial empire. It circulated as minted Spanish dollars sometimes stamped with Chinese characters known as "chop marks" which indicated that they were verified by a merchant and determined to be genuine. Spanish silver also circulated as ingots (known as sycee or yuanbao) which weighed a nominal liang (about 36 grams) although purity and weight varied from region to region. The liang was often referred to by Europeans by the Malay term tael. The first Chinese yuan coins had the same specification as a Spanish dollar, leading to a continuing equivalence in some respects between the names "yuan" and "dollar" in the Chinese language.
Қиң
Кейінгі императорлық Қытай күміс және мыс валюталық жүйесін қолдады. Мыс жүйесі мыс ақшаға (вэнь) негізделген. Күміс жүйесінде бірнеше бірлік болды, олар Цинь династиясы кезінде: 1 таэль = 10 мац = 100 кандарин = 1000 ли (күміс ақша) тең болды. 1889 жылы қытай юаны испан доллары, мексикалық песо немесе филиппин песосымен бірдей бағамен енгізілді және 10 дзяоға (角, ағылшын тілінде атауы жоқ, теңгеге ұқсас), 100 фэнь (分, цент) және 1000 вэнь (文, қолма-қол ақша) бөлінді. Юань 7 мац және 2 кандаринге (немесе 0,72 таэльге) тең болды, және біраз уақыт монеталарға ағылшын тілінде осылай белгіленді. Алғашқы шығарылған монеталар – 5 фэнь, 1, 2 және 5 дзяо, сондай-ақ 1 юань номиналындағы Гуандун монетаханасында жасалған күміс монеталар. 1890 жылдары басқа аймақтық монетаханалар ашылып, олар да ұқсас монеталар шығарды. 1, 2, 5, 10 және 20 вэнь номиналындағы мыс монеталар да шығарылды. Орталық үкімет 1903 жылы юань валюталық жүйесінде өз монеталарын шығара бастады. 1890 жылдардан бастап бірнеше жергілікті және жеке банктер, сондай-ақ императорлық үкімет құрған "Императорлық Қытай банкі" және "Ху Пу банкі" (кейін "Та Чин үкіметтік банкі") юань номиналында банкноттар шығарды.
Late Imperial China maintained both a silver and a copper currency system. The copper system was based on the copper cash (wen). The silver system had several units which by the Qing dynasty were: 1 tael = 10 mace = 100 candareens = 1000 lí (silver cash). In 1889, the Chinese yuan was introduced at par with the Spanish dollar or Mexican peso or Philippine peso and was subdivided into 10 jiao (角, not given an English name, cf. dime), 100 fen (分, cents), and 1000 wen (文, cash). The yuan was equivalent to 7 mace and 2 candareens (or 0.72 tael) and, for a time, coins were marked as such in English. The earliest issues were silver coins produced at the Kwangtung mint in denominations of 5 fen, 1, 2 and 5 jiao and 1 yuan. Other regional mints were opened in the 1890s producing similar coins. Copper coins in denominations of 1, 2, 5, 10 and 20 wen were also issued. The central government began issuing its own coins in the yuan currency system in 1903. Banknotes were issued in yuan denominations from the 1890s by several local and private banks, along with the "Imperial Bank of China" and the "Hu Pu Bank" (later the "Ta Ch'ing Government Bank"), established by the imperial government.
Күміс монеталар
Қытай Республикасы Синьхай революциясы Цинь әулетін құлатудан кейін құрылды. Нанкинде орналасқан Қытай Республикасының Уақытша үкіметі бұрынғы Цин валютасының орнына әскери валюта шығаруды шұғыл түрде қажет етті. Соңынан әрбір провинция Циннен тәуелсіздігін жариялап, өздерінің әскери валюталарын шығарды. 1914 жылы Ұлттық валюта ережесі бойынша күміс доллар Қытай Республикасының ұлттық валютасы ретінде бекітілді. Императорлық дәуірдегі монеталармен салыстырғанда дизайн өзгергенімен, монеталарда қолданылатын өлшемдер мен металдар 1930 жылға дейін көбінесе өзгермеді. 1920-1930 жылдары көптеген аймақтық монета заводтары жабылды, бірақ кейбіреулері 1949 жылға дейін жұмыс істеді. 1936 жылдан бастап орталық үкімет мыс 1/2, 1 және 2 фен монеталарын, никель (кейінірек купроникель) 5, 10 және 20 фен және 1/1 юань монеталарын шығарды. 1940 жылы алюминийден жасалған 1 және 5 фен монеталары шығарылды. Нанкин онжылдығының көп бөлігінде Қытай валютасы күміс стандартында болды. Ұлттық үкіметтің шығындарын мемлекеттік облигацияларды сату, салық түсімдері және басқа да кірістермен теңестіру қажет болды. Қытай несиелік карталармен төлем жүргізуді басып өтіп, әлемдегі мобильді төлемдер бойынша жетекші елдердің біріне айналды. Мобильді төлемдерді ерте қабылдау және кең таралған қолдану онлайн сауда мен бөлшек сауда банк қызметтерінің өркендеуіне әкелді.
The Republic of China was founded after the Xinhai Revolution toppled the Qing dynasty. The Nanjing based Provisional Government of the Republic of China urgently needed to issue military currency for use in place of the previous Qing currency. Successively, each province declared independence from the Qing and issued their own military currency. In 1914, the National Currency Ordinance established the silver dollar as the national currency of the Republic of China. Although designs changed compared with imperial era coins, the sizes and metals used in the coinage remained mostly unchanged until the 1930s. The majority of regional mints closed during the 1920s and 1930s, although some continued until 1949. From 1936, the central government issued copper 1/2, 1 and 2 fen coins, nickel (later cupronickel) 5, 10 and 20 fen and 1/1 yuan coins. Aluminium 1 and 5 fen pieces were issued in 1940. During most the Nanjing decade, China's currency was on the silver standard. It was necessary for the Nationalist government's expenses to be balanced by sales of government bonds, tax revenues, and other receipts. China leapfrogged credit card payments to become one of the world's leaders in mobile payments. Early and wide adoption of mobile payments also led to a boom in online shopping and retail banking.