Нақты ақшаның тарихы мен эволюциясы

Кіріспе

Физикалық ақша

Экономикада қолма-қол ақша – банкноттар мен монеталар сияқты ақшаның физикалық нысанындағы ақша. Бухгалтерия және қаржылық есептемеде қолма-қол ақша – дереу немесе жақын арада қолжетімді (мысалы, ақша нарығындағы шоттар сияқты) ақшалай қаражат немесе ақшалай қаражаттың эквиваленттерін құрайтын ағымдағы активтер. Қолма-қол ақша құрылымдық немесе кездейсоқ теріс ақша ағыны болған жағдайда төлемдерге арналған резерв ретінде немесе қаржы нарықтарындағы төмендеуді болдырмау үшін қолданылады.

Этимология

Ағылшын тіліндегі cash сөзі бастапқыда мағынасын білдірген, кейіннен қосымша мағынаға ие болды. Осы қосымша мағына 18 ғасырда жалғыз мағынаға айналды. Cash сөзі орта француз тіліндегі caisse сөзінен, ол ескі итальян тіліндегі cassa сөзінен, ал одан бұрын латын тіліндегі capsa сөзінен шыққан.

Тарих

Батыс Еуропада Батыс Рим империясы құлағаннан кейін, монеталар, күміс зергерлік бұйымдар және күміс бұйымдар (бөлшектерге кесілген күміс бұйымдар) ғасырлар бойы ақшаның жалғыз түрі болды, ал Венеция саудагерлері ерте орта ғасырларда ірі мәмілелер үшін күміс тақташаларды қолдана бастады. Басқа бір даму ретінде, Венеция саудагерлері қағаз вексельдерді пайдалана бастады, банктеріне төлемдер жасауды тапсырады. Осыған ұқсас белгіленген күміс тақталар Венеция саудагерлері өкілдіктерін құрған елдерде де қолданылды. Византия империясы және Балқан аймағындағы бірнеше мемлекеттер мен Киев Русі де үлкен төлемдер үшін белгіленген күміс тақталарды қолданды. Әлемдік экономика дамыған сайын және күміс қоры көбейген сайын, әсіресе Оңтүстік Американы отарлаудан кейін, монеталар ұлғайып, XV ғасырдан бастап халықаралық төлемдерге арналған стандартты монета пайда болды: 8 реальдық испан және испан отарлық монетасы. Оның алтынмен теңестірілген аналогы - Венеция дукаты. Монета түрлері нарықтар үшін бәсекелесті. Шетелдік нарықтарды жаулап алу арқылы, монета шығаратын билеушілер сеньораждан (монетаның құны мен монета жасалған металдың құны арасындағы айырмашылық) қосымша табыс табатын. Жоғары дворяндықтың табысты монета түрлерін төменгі дворяндық сеньораж үшін көшіретін. Еліктеушілердің салмағы көбінесе аз болғандықтан, түпнұсқаның танымалдылығы төмендеді. Феодалдық мемлекеттер патшалықтарға біріккенде күміс түрлерін еліктеу азайды, бірақ алтын монеталар, әсіресе алтын дукат және алтын флорин сауда монеталары ретінде шығарыла берді: белгіленген құны жоқ, салмағы бойынша бағаланатын монеталар. Колониялық державалар Испанияның нарықтық үлесін күміс испан монеталарына тең келетін сауда монеталарын шығару арқылы алып тастауға тырысты, бірақ көп жетістікке жетпеді. XVII ғасырдың басында ағылшын Шығыс Үнді компаниясының монеталары Англияда соғылып, Шығысқа жеткізілді. Англияда уақыт өте келе "ақша" сөзі санскриттен алынды: कर्ष karsa, алтын немесе күміс салмағы, бірақ ескі парсы тіліндегі 𐎣𐎼𐏁 karsha, салмақ бірлігіне (83,30 грамм) ұқсас. Шығыс Үндістан компаниясының монеталарында саудада қолдануды жеңілдету үшін урду және ағылшын тілдерінде жазулар болды. 1671 жылы Шығыс Үнді компаниясының директорлары Бомбейде монета соғу зауын ашуды бұйырды. 1677 жылы бұл монеталар корольдік санкция алғаннан кейін күміс рупия ретінде соғылды. Монетаға "Бомбей рупиясы" деген жазу енгізілді, ол II Чарльздың билігімен соғылған. Сол кезде Шығыс Үнді компаниясы үшін Мадрас монета зауытында да монеталар шығарылды. Тамил тілінде "ақша" деген сөз - "каасу", ол "ақша" сөзіне айналған болуы мүмкін. "Каасу" және "ақша" екі сөздің де мағынасы бірдей, ақша сандығынан өзгеше. Компанияның Бомбей және Бенгал әкімшілік аймақтарындағы валюта рупия болды. Алайда Мадраста компанияның есептері пагода, фракция, фанам, фалус және ақшамен есептелді. Бұл жүйе 1818 жылға дейін сақталды, содан кейін компанияның операциялары үшін валюта бірлігі ретінде рупия қабылданды. Қағаз ақша алғаш рет Қытайда Тан әулеті кезінде пайда болды, Еуропаға таралғанға дейін 500 жыл бұрын. 13 ғасырда Қытайға сапармен барған Марко Поло адамдар қағаз ақшаны алтын мен күмістен жасалған құнды монеталармен емес, тауарлармен айырбастағанын көріп, таңғалды. Ол Ұлы Қаңның қағаз ақшаны жасау үшін қарағай ағашының бір бөлігін қалай пайдаланғаны және оны нағыз екендігін растау үшін қағазға мөр басып шығару процесі туралы кеңінен жазды. Марко Поло жалған ақша жасау мүмкіндігі туралы да айтады және жалған ақша жасағаны үшін ұсталған адам өлім жазасына кесілетінін хабарлайды. XVII ғасырда Еуропа елдері бағалы металдардың жетіспеушілігіне байланысты қағаз ақшаны пайдалана бастады, бұл ақшаның аз шығарылуына және айналысқа түсуіне әкелді. Алғашында ол Еуропа державаларының отарларында кең тараған. 18 ғасырда Цейлон және Эсекибо, Демерара және Бербице сияқты колонияларда маңызды қағаз шығарылымдары жасалды. Джон Лоу Banque Royale банкноталары бойынша ізашарлық жұмыс істеді. Ақша ұсынымы мен инфляция арасындағы байланыс әлі де толық түсініксіз болды және банк банкноттарын құнсыз етті, өйткені олар асып кеткен. Оқытылған сабақтар Англия банкіне қолданылды, ол француз әскерлеріне қарсы Қалқымалы соғысты қаржыландыруда маңызды рөл атқарды, ол металл Франк де Герминальмен шектелді. Қағаз ақшаны жасау мүмкіндігі ұлттық мемлекеттерді ақша ұсынымын бақылау арқылы инфляцияны басқаруға жауапты етті. Сонымен қатар, бұл монетаның металл түрі мен оның номиналы арасындағы тікелей байланысты қажетсіз етті. 1816 жылдан бастап монеталар көбінесе номиналдық ақшаға айналды, бірақ кейбір үлкен күміс және алтын монеталар 1927 жылға дейін стандартты монеталар болып қала берді. Бірінші дүниелік соғыс стандартты монеталардың көбісінің жоғалуына әкелді. Содан кейін стандартты алтын монеталар, негізінен британ фунт стерлингтері колонияларда және дамытылмаған экономикаларда қолданыла берді, ал 1780 жылғы күміс Мария Тереза талерлері Шығыс Азия елдері үшін 1946 жылға дейін және мүмкін одан да кейін сауда монеталары ретінде соғылды. Ақша қазір ақша ұсынымының өте шағын бөлігіне айналды. Оның қалған рөлі - басқа жүйелерге қатыспағысы келмейтін адамдар үшін валюта сақтау және төлем жасау құралы, сондай-ақ шағын төлемдерді ыңғайлы және жылдам жасау, бірақ бұл соңғы рөл электрондық төлем жүйелерімен көбірек алмастырылуда. Зерттеулер көрсеткендей, дебеттік карталарды пайдалану артуымен ақшаға деген сұраныс төмендейді, өйткені саудагерлер клиенттердің сатып алулары үшін аз ауыспалы ақша беруге тиіс. Ақша айналысқа түсуде. АҚШ долларының айналыстағы сомасы 2007 жылдан 2012 жылға дейін 42% - ға өсті. Ағылшын фунт стерлинг банкноттарының айналыстағы сомасы 2008 жылдан 2013 жылға дейін 29% - ға өсті. Еуроның айналыстағы сомасы 2008 жылдың тамызынан 2013 жылдың тамызына дейін 34% - ға өсті (осы өсімнің 2% - ы 2009 жылы Словакияда және 2011 жылы Эстонияда еуроны қабылдауға байланысты).

In Western Europe, after the fall of the Western Roman Empire, coins, silver jewelry and hacksilver (silver objects hacked into pieces) were for centuries the only form of money, until Venetian merchants started using silver bars for large transactions in the early Middle Ages. In a separate development, Venetian merchants started using paper bills, instructing their banker to make payments. Similar marked silver bars were in use in lands where the Venetian merchants had established representative offices. The Byzantine Empire and several states in the Balkan area and Kievan Rus also used marked silver bars for large payments. As the world economy developed and silver supplies increased, in particular after the colonization of South America, coins became larger and a standard coin for international payment developed from the 15th century: the Spanish and Spanish colonial coin of 8 reales. Its counterpart in gold was the Venetian ducat. Coin types would compete for markets. By conquering foreign markets, the issuing rulers would enjoy extra income from seigniorage (the difference between the value of the coin and the value of the metal the coin was made of). Successful coin types of high nobility would be copied by lower nobility for seigniorage. Imitations were usually of a lower weight, undermining the popularity of the original. As feudal states coalesced into kingdoms, imitation of silver types abated, but gold coins, in particular, the gold ducat and the gold florin were still issued as trade coins: coins without a fixed value, going by weight. Colonial powers also sought to take away market share from Spain by issuing trade coin equivalents of silver Spanish coins, without much success. In the early part of the 17th century, English East India Company coins were minted in England and shipped to the East. In England, over time the word cash was adopted from Sanskrit कर्ष karsa, a weight of gold or silver but akin to the Old Persian 𐎣𐎼𐏁 karsha, unit of weight (83.30 grams). East India Company coinage had both Urdu and English writing on it, to facilitate its use within the trade. In 1671, the directors of the East India Company ordered a mint to be established at Bombay, known as Bombaim. In 1677 this was sanctioned by the Crown, the coins, having received royal sanction, were struck as silver rupees; the inscription runs "The rupee of Bombaim", by the authority of Charles II. Around that time, coins were also being produced for the East India Company at the Madras mint. The Tamil the word for money is kaasu, which may have been modified into 'cash'. Both words, 'kaasu' and 'cash', have the same meaning, unlike money box. The currency at the company's Bombay and Bengal administrative regions was the rupee. At Madras, however, the company's accounts were reckoned in pagodas, fractions, fanams, faluce and cash. This system was maintained until 1818 when the rupee was adopted as the unit of currency for the company's operations. Paper money was first used in China during the Tang dynasty 500 years prior to it catching on in Europe. During his visit to China in the 13th century, Marco Polo was amazed to find that people traded paper money for goods rather than valuable coins made of silver or gold. He wrote extensively about how the Great Kaan used a part of the Mulberry Tree to create the paper money as well as the process with which a seal was used to impress on the paper to authenticate it. Marco Polo also talks about the chance of forgery and states that someone caught forging money would be punished with death. In the 17th century, European countries started to use paper money in part due to a shortage of precious metals, leading to less coins being produced and put into circulation. At first, it was most popular in the colonies of European powers. In the 18th century, important paper issues were made in colonies such as Ceylon and the bordering colonies of Essequibo, Demerara and Berbice. John Law did pioneering work on banknotes with the Banque Royale. The relation between money supply and inflation was still imperfectly understood and the bank went under rendering its notes worthless, because they had been over issued. The lessons learned were applied to the Bank of England, which played a crucial role in financing the Peninsular War against French troops, hamstrung by a metallic Franc de Germinal. The ability to create paper money made nation states responsible for the management of inflation, through control of the money supply. It also made a direct relation between the metal of the coin and its denomination superfluous. From 1816, coins generally became token money, though some large silver and gold coins remained standard coins until 1927. The World War I saw standard coins disappear to a very large extent. Afterward, standard gold coins, mainly British sovereigns, would still be used in colonies and less developed economies and silver Maria Theresa thalers dated 1780 would be struck as trade coins for countries in East Asia until 1946 and possibly later locally. Cash has now become a very small part of the money supply. Its remaining role is to provide a form of currency storage and payment for those who do not wish to take part in other systems, and make small payments conveniently and promptly, though this latter role is being replaced more and more frequently by electronic payment systems. Research has found that the demand for cash decreases as debit card usage increases because merchants need to make less change for customer purchases. Cash is increasing in circulation. The amount of the United States dollar in circulation increased by 42% from 2007 to 2012. The amount of pound sterling banknotes in circulation increased by 29% from 2008 to 2013. The amount of euro in circulation increased by 34% from August 2008 to August 2013 (2% of the increase was due to the adoption of euro in Slovakia 2009 and in Estonia 2011).

Қолма-қол ақшасыз төлемдер

Қолма-қол ақшасыз қоғамды барлық қаржылық операциялар қолма-қол ақшаға (физикалық банкноттар мен монеталарға) қарағанда "цифрлық" формалар (дебет және кредит карталары) арқылы жүзеге асырылатын қоғам деп анықтауға болады. Қолма-қол ақшасыз қоғамдар адамзат тарихының басынан бері қалыптасқан. Осы кезеңде сауда-саттық операцияларының көптеген түрлерін жүргізу үшін бартер және басқа да айырбастау әдістері қолданылды. 1980 жылдан бері банкноттарды қолдану несиелік және дебеттік карталар, электрондық ақша аударымдары және мобильді төлемдермен алмастырылуда, бірақ күтілгеннен әлдеқайда баяу. Қолма-қол ақшасыз қоғамның пайда болатыны қырық жылдан астам уақыттан бері болжанып келеді, бірақ қолма-қол ақша әлемде және барлық құрлықтарда ең көп қолданылатын төлем құралы болып қала береді. Зерттелген 24 елдің 17-сінде қолма-қол ақша барлық төлем операцияларының 50%-дан астамын құрайды, Австрияда бұл көрсеткіш 85%-ды, Германияда - 80%-ды, Францияда - 68%-ды құрайды. Ұлыбритания (42%), Австралия (37%), АҚШ (32%), Швеция (20%) және Оңтүстік Корея (14%) қолма-қол ақшаны аз пайдаланатын елдердің қатарында. 2016 жылы АҚШ-та жүргізілген тұтынушылар арасындағы сауалнамада қатысушылардың төрттен үшеуі қолма-қол ақшаға қарағанда дебеттік немесе кредиттік картамен төлем жасауды артық көретінін көрсетті. Кейбір елдер қолма-қол ақшамен қандай операцияларды жүргізуге болады және бір операцияда қолданылатын ақша сомасын шектеу арқылы осы үрдіске ықпал етті. Қолма-қол ақша әлі де банк шоттары жоқ және кірісі төмен адамдар үшін төлемнің негізгі құралы (және құнды сақтау құралы) болып табылады, сондай-ақ ақшаны бақылаусыз жұмсаудан туындайтын қарыз тұзағынан сақтануға көмектеседі. Ол анонимділікті қамтамасыз етеді және экономикалық немесе саяси себептермен қадағалаудан аулақ болады. Бұған қоса, қолма-қол ақша табиғи апаттар немесе техникалық инфрақұрылымның істен шығуы (мысалы, ірі ауқымды электр қуатының өшірілуі немесе байланыс желісінің тоқтауы) сияқты жағдайларда тәуекелдерді азайту үшін төтенше жағдайларды жоспарлаудың жалғыз құралы болып табылады. Сондықтан орталық банктер мен үкіметтер қолма-қол ақшаның жеткілікті болуын қамтамасыз етуге барынша күш салуда. АҚШ Федералдық резерві қолма-қол ақша қызметтерін жалғастыру бойынша ұсынымдар берді, ал Швеция үкіметі қолма-қол ақшадан бас тартудың салдарынан алаңдап, барлық банктерді қолма-қол ақшамен жұмыс істеуге міндеттейтін заң қабылдауды қарастыруда.

Cashless society can be defined as one in which all financial transactions are handled through "digital" forms (debit and credit cards) in preference to cash (physical banknotes and coins). Cashless societies have been a part of history from the very beginning of human existence. Barter and other methods of exchange were used to conduct a wide variety of trade transactions during this time period. Since the 1980s, the use of banknotes has increasingly been displaced by credit and debit cards, electronic money transfers and mobile payments, but much slower than expected. The cashless society has been predicted for more than forty years, but cash remains the most widely used payment instrument in the world and on all continents. In 17 out of 24 studied countries, cash represents more than 50% of all payment transactions, with Austria at 85%, Germany at 80%, France at 68%. The United Kingdom at 42%, Australia at 37%, United States at 32%, Sweden at 20%, and South Korea at 14% are among the countries with lower cash usage. In 2016, the United States User Consumer Survey Study reported that three out of four of the participants preferred a debit or credit card payment instead of cash. Some nations have contributed to this trend, by regulating what type of transactions can be conducted with cash and setting limits on the amount of cash that can be used in a single transaction. Cash is still the primary means of payment (and store of value) for unbanked people with a low income and helps avoiding debt traps due to uncontrolled spending of money. It supports anonymity and avoids tracking for economic or political reasons. In addition, cash is the only means for contingency planning in order to mitigate risks in case of natural disasters or failures of the technical infrastructure like a large scale power blackout or shutdown of the communication network. Therefore, central banks and governments are increasingly driving the sufficient availability of cash. The US Federal Reserve has provided guidelines for the continuity of cash services, and the Swedish government is concerned about the consequences in abandoning cash and is considering to pass a law requiring all banks to handle cash.

Цифрлық және виртуалды валюталар

Цифрлық валюта – бұл халықпен қауіпсіз транзакцияларды қолдаудың немесе блокчейн сияқты таратылған реестрді орталықтандырылмаған активтерді басқарудың жаңа технологиясы ретінде пайдаланудың әртүрлі тәсілдерінің жалпылама атауы. Блокчейн 1.0 дәуірі ақша аудару және төлем жүйелері сияқты нарықта виртуалды цифрлық валюталарды қолдануға мүмкіндік берді. Ол орталық банк шығаратын ұлттық валютаның электрондық нұсқасын құруды қарастырады. Виртуалды валюта – бұл орталық банк немесе мемлекеттік орган шығармайтын, мысалы, Биткойн сияқты құндылықтың цифрлық бейнесі. Facebook-тың diem жобасы ұлттық валюталар жиынтығы сияқты қаржы активтерімен қамтамасыз етілетін токенге негізделген. 2012 жылы Канада Банкі цифрлық валюта енгізуді қарастырды. Ол осыған дейін цифрлық валютаны күрделі шешім деп бағалап, оның артықшылықтары мен кемшіліктерін талдап, бір күні цифрлық валюта шығарудың мағынасы бар ма екенін анықтауға тырысып жатыр. Қауіп ретінде орталық банк цифрлық валютасы банктік жүйеге қарсы күшті әсер ету қаупін арттыра алады. Сондай-ақ 2012 жылы Швецияның орталық банкі Sveriges Riksbank электрондық ақша және цифрлық валютаның төлем әдістері бойынша технологиялық жетістіктерді талдады, оны қолма-қол ақшаға балама ретінде қарастырды. 2019 жылы ол швед кронасын электрондық түрде ұсыну қажеттігін, яғни e-кронаны және егер қажет болса, бұл швед заңнамасына және Риксбанктің міндеттеріне қалай әсер ететінін зерттейді. Ол болашақтағы e-крона үшін шешімдерді әзірлеу және сынау үшін техникалық жеткізуші іздеуді бастады. E-кронаны шығару туралы әлі ешқандай шешім қабылданбады.

Төлемнің құны

Deutsche Bundesbank-тің 2017 жылғы талдауы бойынша, бөлшек саудада қолма-қол ақшамен төлемнің орташа құны 24 евро центты құрайды, ал гирокартамен төлем 30 центқа (немесе көбінесе сатудың 0,3-0,4% және транзакция ақысы) және несие картасымен төлем бір евроны құрап, ол сату бағасына қосылады. Сондықтан, саудагерлер көбінесе картамен төлемді белгілі бір сомадан төмен қабылдаудан бас тартады. Есепшот моделіне байланысты, есепшот иесі үшін де есеп жүргізу ақысы алынады, әрбір (!) есепшот жазбасы үшін орташа есеппен 35 евро цент. Осылайша қосымша табыс көзіне айналғандықтан, коммерциялық банктер мен несие карталарын шығарушы компаниялар қолма-қол ақшасыз төлемдерді ұсынады. Қолма-қол ақшасыз төлем операциялары кезінде төлемді растау құжаттарымен қатар, төлеушінің жеке деректері "Клиентті тану" (KYC) қағидасы бойынша төлем алушының деректерімен байланыстырылады. Бұл төлем процесін төлеуші және төлем алушы үшін нақты анықтауға мүмкіндік береді. Цифрландырудың үнемі өсуі қолма-қол ақшасыз төлем операцияларын егжей-тегжейлі тіркеуге және оларды жарнамалық және маркетингтік кампаниялар үшін бағалауға алып келеді. Бұл цифрлық құжаттама бұрынғыға қарағанда көбінесе орталықтандырылған болғандықтан, оны теріс пайдалану мүмкіндігі артады. Ал қолма-қол ақшамен жасалатын операциялар, егер клиенттік карталарға негізделген бонустық бағдарламалар арқылы сатып алу туралы ақпарат жиналмаса, анонимді болып табылады және төлем жүйесінің бәсекеге қабілеттілігін сақтайды.

Австрия

2023 жылдың тамызында Австрия канцлері Карл Нехаммер Австрия конституциясында қолма-қол ақшаны сақтауды қолдады. Бұл, Австрияның Бостандық партиясы осы идеямен үгіт жүргізгеннен кейін болды.

Швейцария

2023 жылы Швейцария үкіметі қолма-қол ақшаға конституциялық қорғау беру туралы ұсыныстарды қолдады. Бұл халықтық бастама арқылы талап етілгеннен кейін жасалды.

Словакия

2023 жылдың маусым айында Словакия парламенті 150 депутаттың 111-інің қолдауымен Словакия Конституциясына ақша қолма-қол пайдалану құқығын бекіту үшін дауыс берді. Бұл түзетуді Sme Rodina партиясы енгізді.