Кіріспе

Валюталық айырбастау процесі

Динамикалық валюта айырбастау (DCC) немесе карта иесінің таңдаған валютасы (CPC) – бұл несиелік карта бойынша жасалған төлем сомасының сату орнында, банкоматта немесе интернетте карта шығарылған елдің валютасына айырбасталатын процесс. DCC әдетте картаны шығарушы емес, саудагермен бірлесіп үшінші тарап операторларымен ұсынылады. Карта шығарушылар, карта шығарушылардың өңдеу ережелеріне сәйкес, DCC операторларына DCC ұсынуға рұқсат береді. Алайда, DCC қолданғанда, клиенттен әдетте нормативтік айырбас бағамы бойынша айырбасталған төлем сомасынан артық сома алынады, бірақ бұл клиентке дереу хабарланбауы мүмкін. Саудагер, оның банкі немесе банкомат операторы, әдетте операцияға нормативтік айырбас бағамынан өзге, қосымша төлем (маржа) қосады, кейде ол 18%-ға дейін жетеді. DCC болмаса, валюта айырбастау картаны шығарушымен жүзеге асырылады, төлем карта иесінің шот-фактурасына жазылған кезде, әдетте бір-екі күннен кейін, бірақ карталардың саны артып келе жатқандықтан, көбінесе нақты уақытта жасалады. Картаны шығарушы шот-фактурада айырбастау үшін қолданылған бағамды жарияласа да, көпшілігі төлем жасалған кезде мәмілені айырбастау үшін қолданылған бағамды жарияламайды. Visa және Mastercard компаниялары мәміле карта иесінің шот-фактурасына тіркелгенге дейін жариялайтын бағалардың шамамен екенін мәлімдейді, себебі олар айырбастау үшін қолданатын бағалар нақты мәміле күніне емес, оны өңдеген күн мен уақытқа сәйкес келеді. DCC кезінде валюта айырбастау сату орнында жүзеге асырылады. Кредиттік карта компаниясынан өзгеше, DCC операторы DCC ұсынылуын реттейтін кредиттік карта компаниясының ережелеріне сәйкес, мәміле кезінде айырбастау үшін қолданылған бағамды ашуға міндетті.

Тарих

1996 жылы валюта айырбастау қызметі ұсынылып, Monex Financial Services және Fexco сияқты бірқатар компаниялармен коммерцияландырылды. Карталық жүйелер (Visa және MasterCard) DCC-ге қатысты ережелерді енгізгенге дейін, карта иесінің операциялары клиенттің туған жер валютасына аударылатындығы туралы хабарлау қажеттілігі болмай, "back office DCC" деп аталатын тәртіппен жүзеге асырылды. Visa және MasterCard қазір бұл тәжірибеге тыйым салып, DCC үшін клиенттің келісімін міндеттейді, бірақ көптеген саяхатшылар мұның әрқашан орындалмайтынын хабарлайды. Visa кері төлем (chargeback) себеп коды 76 "Карта иесіне динамикалық валюта айырбастау (DCC) жүзеге асырылатыны туралы ескерілмеген" немесе "Карта иесіне саудагердің жергілікті валютасында төлеу мүмкіндігінен бас тартылған" жағдайларын нақты қамтиды. Клиенттер мұндай операцияларға, әсіресе несие картасымен төленген және 3D Secure (мысалы, Visa арқылы расталған немесе SecureCode) қолданылмаған жағдайларда, сәтті дауласуға жоғары мүмкіндікке ие. Mastercard DCC сәйкестік тобы (Compliance team) жағдайды тергеп, содан кейін сатып алушыға (Acquirer) қорытындыларын хабарлайды. Қажет болған жағдайда, сатып алушыдан шағымды жою үшін шаралар қабылдау сұралады. Mastercard клиенттердің кез келген шағымын ДКК ережелерін сақтау бойынша тергеу арқылы маңызды деп санайды және егер клиентке ДКК операциясы бойынша таңдау берілмесе, клиенттің банкі саудагердің банкіне кері төлем (chargeback) жіберіп, клиентке ақшаны қайтару мүмкіндігіне ие.

Қалай жұмыс істейді

DCC-ны несиелік карта компаниясы емес, DCC операторлары саудагермен бірлесіп ұсынады. Клиенттеріне DCC опциясын ұсынуды қалаған саудагерлер DCC операторымен келісімшартқа қол қояды. DCC операторы саудагерге арнайы DCC POS терминалын ұсынады. Клиент транзакция үшін төлем жасауға дайын болған кезде және несие картасымен төлем жасауды таңдағанда, DCC POS терминалы картаның эмитентінің идентификациялық нөмірі (карта нөмірінің алғашқы 6 цифры) бойынша картаның шығарылған елін анықтайды. Егер ол шетелдік карта қолданылып жатқанын анықтаса, транзакция DCC провайдері арқылы бағытталады. Терминал DCC операторына транзакция мәліметтерін жібереді, ал DCC операторы әдеттегі картаны тексеру процедураларын жүргізеді және өзінің критерийлерін қолдана отырып, клиентке DCC ұсынуды анықтайды. Осы сәтке дейін клиент карта және транзакция туралы ақпараттың DCC операторына жіберілгенін білмейді. Клиент сондай-ақ DCC операторының кім екенін білмейді. Егер DCC операторы клиентке DCC ұсынса, POS терминалы транзакция сомасын клиенттің туған жер валютасында да көрсетеді. Visa және Mastercard DCC провайдерінен карта иесіне валюта бағамын және маржаны ашуды талап етеді, бірақ барлық саудагерлер бұл міндетті орындамайды, ал басқа карта эмитенттерінің мұндай міндеттемесі болмауы мүмкін. Карта иесі транзакцияны жергілікті немесе туған жер валютасында өңдеуді таңдай алады. Егер карта иесі өз валютасында төлеуді таңдаса, DCC провайдері карта иесінің шотынан транзакция сомасын туған жер валютасында дебеттейді, ал саудагердің шотына жергілікті валютадағы сома түседі. Саудагерге белгілі бір мерзімде, әдетте ай сайын, DCC транзакциялары үшін комиссия да есептеледі. Валюта бағамының тәуекелін DCC операторы көтереді, ол бұл тәуекелді өз мойнына алуы немесе оны азайту немесе басқаға жүктеу үшін хеджирлеу шараларын қолдануы мүмкін. Кейбір карта эмитенттері, транзакция картаның туған жер валютасында есептелгенімен, DCC транзакциялары үшін қосымша шетелдік транзакция ақысын тағайындайды.

Практикалық мысал

DCC-мен айырмашылықтың мысалын келесі суреттен көруге болады, онда бір GBP сатып алу екі рет тікелей жасалады: бірде DCC қолданып, бірде қолданбай. Екі жағдайда да бастапқы сома 6,90 фунт стерлинг және ол EUR валютасындағы Visa картасымен төленеді. Төлемдердегі айырмашылық клиенттің карталық шотта көрінеді. DCC (суреттің сол жағындағы бөлігі) қолданғанда сома 1,1882 айырбас бағамы бойынша 8,20 еуроға дейін жетеді. DCC провайдері, осы мысалда сатушының өзі, Reuters Wholesale Interbank айырбас бағамын 2,95% үстемемен қолданатынын хабарлады. DCC қолданбағанда (суреттің оң жағындағы бөлігі) сома GBP және EUR валюталарының құбылуына байланысты өзгеруі мүмкін, бірақ осы операция күні ол 8,04 еуроны құрады (төмендегі сурет). Осы мысалда айырмашылық 2%-дан сәл жоғары. Бұл айырмашылық клиент үшін шағын болғанымен, DCC провайдері мен сатушы үшін үлкен кіріс көзі болуы мүмкін. Сондай-ақ, DCC қолданбаған жағдайда да картаны шығарушы транзакция сомасын өзінің айырбас бағамы мен маржасын қолданып түрлендіретінін есте ұстаған жөн, осы мысалда бұл көрсеткіш 1.16522 болды.

Әсері

DCC саудагерлерге шетел валютасындағы кредиттік карта төлемдерін жүзеге асырған кезде болатын валюта айырбастаудан пайда табуға мүмкіндік береді. Саудагер әдетте валюта бағамының өзгеру тәуекелісіз, мәміледен маржа алады, бұл тәуекелді DCC операторы мойнына алады. Кредиттік карталарды қабылдаушылар мен төлем шлюздері де DCC қолданылған кезде шетел валютасындағы кредиттік карта төлемдерін жүзеге асырған кезде валюта айырбастаудан пайда табады.

Кемшіліктер

DCC-ге қатысты басты қарсылық – операцияға қолданылатын тиімсіз валюта бағамы мен комиссиялар, оның салдарынан клиенттердің кредиттік картасынан жоғары сома алынады. Көп жағдайларда клиенттер DCC арқылы жасалған операцияның қосымша және көбінесе қажетсіз құны туралы хабардар болмайды. DCC қолданылғандағы валюта айырмасының мөлшері DCC операторына, картаны қабылдаушыға немесе төлем шлюзі мен саудагерге байланысты өзгеріп отырады. Бұл айырма клиенттің банкі немесе кредиттік карта компаниясы шетелдік сатып алу үшін қажет деп талап ететін кез келген комиссиядан өзгеше болып табылады. Көбінесе клиенттер DCC арқылы төлегенде, егер олар тікелей шетелдік валютада төлегендегіден көп төлейді.

Регламенттік мәселелер

2010 жылдың мамырында Visa Inc өзінің желісінде DCC-ге тыйым салуға тырысты, себебі стратегиялық мәселелер және, ACCC сипаттағандай, бизнесіне елеулі қаржылық шығын келтірді. Саудагерлер, қаржы институттары және реттеуші органдар көптеген наразылық білдірді. 2015 жылы Visa компаниясына Австралия Бәсекелестік және Тұтынушылар Комиссиясы қозғаған сот ісі бойынша, бәсекеге қарсы әрекеттерге қатысқаны үшін шамамен 18 миллион доллар және 2 миллион доллар сомасында айыппұл салынды. Бұл шара Visa компаниясы 2010 жылдың 1 мамырынан 6 қазанына дейін DCC қолдануды ішінара шектегеннен кейін қабылданды. 2019 жылы ЕО заң шығарушысы 924/2009 регламентіне өзгеріс енгізетін 2019/518 регламентін қабылдады. Регламент банкоматтар мен терминалдардағы және онлайн төлемдердегі картамен жүзеге асырылатын төлем операциялары үшін ашықтық талаптарын енгізді. Төлем қызметтерін ұсынатын мекемелер келісімшартты серіктестеріне валюта айырбастау комиссиясын ең соңғы қолжетімді еуро айырбас бағамымен салыстырылғанда проценттік үстеме ретінде көрсетуге міндетті.