Кіріспе

Оңтүстік Африка тілі Фути тілінің деректік тамырлары Буркинге (1927) дейін жетеді, бірақ 100 жылдан астам бұрынғы басқа да жанама сілтемелерде де кездеседі (Эленбергер 1912). Соңғы уақытқа дейін тілдің тілдік ерекшеліктері жақсы зерттелмеген. Бұрынғы маңызды зерттеу (бірақ деректері біркелкі емес және лингвистикалық тұжырымдары шектеулі) – Годфри Мзаман (1949) жұмысы.

География және демография

Оңтүстік Африка мен Лесотода шамамен 20 000 адам Фути тілін ана тілі ретінде қолданады деп есептеледі, бірақ нақты саны одан да көп болуы мүмкін. Оңтүстік Африка мен Лесотода Фути тілінде сөйлейтіндердің саны туралы халық санау деректері жоқ. Тілдің жойылып кету қаупі зор екені анық. Фути тілі ондаған (мүмкін, көптеген) шашыраңқы елді мекендерде қолданылады. Бұл елді мекендердің шекаралық аймақтарында орналасқандығын атап өткен жөн: солтүстік-шығыс Кейп провинциясы Лесотомен жанасатын жерлерде, Хершельден солтүстік және шығысқа қарай, сондай-ақ солтүстік-шығыс Транскейдегі Мататиле аймағында; және бүкіл оңтүстік Лесотода, оңтүстік-батыстағы Кутингтен бастап, Мороси тауының оңтүстігі мен шығысындағы аймақтар арқылы, Качаның (Кача Негі) батысы мен солтүстігіндегі таулы ауылдарға дейін. Фути тілінде кем дегенде екі диалектілік аймақ бар: Мпапа/Даливе және қалған барлық аймақтар. Бұл жіктеме бір (бірақ өте маңызды) фонетикалық критерийға негізделген – екіншілік еріндеудің болуы/болмауы. Мпапа және Даливе (Сесото тілінде Taleoe) – Лесотоның оңтүстігіндегі Мороси тауының оңтүстік-шығысында орналасқан ауылдар, Тосингке, одан әрі Мафураға (өзі Фути тілді ауыл) және соңында Мпапа/Даливеге апаратын тозанды жолдың бойында жатыр. Фути тілінде сөйлейтін басқа да аймақтар (барлығы Лесотоның Сесото орфографиясымен берілген) мыналарды қамтиды: Кутингке жақын орналасқан Маколоане [makolwani] және Мосуое [musuwe] (оңтүстік-батыс Лесотода); Секото (Xhosa тілінде Zingxondo, Фути тілінде Sigxodo); шығысқа қарай орналасқан Макоае (Фути тілінде Magwayi); және Кача Негінің солтүстігі мен батысындағы бірнеше ауылдар. (Кача – Лесотоның оңтүстік-шығысындағы негізгі қала, Кача Негі ауданында орналасқан). Фути тілді диаспора (яғни, мұра) аймақтарына алыс солтүстік Транскейдегі Гчина [g/ina] (Теле көпірінің шекаралық бекетіне баратын жолда) және Мфинги [mfiŋ/i] (шамамен Теле өзенінің арғы жағында, Сигксодоның қарсы бетінде) ауылдары кіреді.

Саяси тарих

Тарихи деректерге қарағанда, Фути тайпасының ең белгілі басшысы – Мороси (1795 жылы туған) болды. Қазіргі Лесотодағы Оранж өзенінің оңтүстігіндегі жерлер, бассото халқы тарихындағы ең ірі тұлға – Мошошу I билік еткен кезеңде Фути тілінде сөйлеген. Мошошу I, Моросиден жеті жасқа ғана үлкен болғанмен, 1830 жылдары оның билігі қазіргі Лесото аумағын толығымен қамтыған жоқ. 1820 жылға дейін «Басото тайпасының бірнеше шашыраңқы ауылдары мен кішкентай Бафути кланы болды, оларға Мошошу I анық емес билік жүргізді». Моросимен бірге Фути тайпасының көпшілігі Таба Босиуден оңтүстікке қарай, Оранж өзенінің оңтүстігінде, Мошошу I-дің ықпалынан тыс жерде болды. Мороси 1879 жылы Мороси тауында (Сесото тілінде Таба Мороси) британдық, буер және бассото әскерлерінің (Кейп атты әскерлерінің қатысуымен) тоғыз айлық қоршауынан кейін, себептері белгісіз жағдайда қаза тапты. Бұл қоршау көбінесе «Мороси көтерілісі» деп аталады. Қоршауға Гершель айманындағы мал ұрлығы себеп болды. Қоршаудан кейін Фути халқы отаршылдық биліктен қашу үшін қазіргі Оңтүстік Лесото және Солтүстік Транскей аймандарына кеңінен тарады. Осы себепті, Фути ауылдары (Mpapa, Daliwe, Hlaela, Mosifa және Mafura – барлығы Мороси тауының шығысында, Лесотода) әдетте сырттан келгендерге өте қиын қол жетімді, таулы аймақтарда орналасқан. «Мороси көтерілісі» қоршауынан кейін көптеген Фути халқы тұтқындалып, Сенку (Оранж өзені) арқылы өтетін Аливал Норт қаласындағы көпірді (қазіргі ескі көпір) салуға мәжбүр болды. 1879 жылға дейін Мороси Мошошу I басшылығына қауіпті қарсылас ретінде қарастырылған. Қазіргі уақытта Масерудегі Лесото үкіметінде номиналды түрде өкілдік етілсе де, 1879 жылғы көтерілістен кейін Фути халқы қазіргі Лесото және Шығыс Кейп тарихынан іс жүзінде жоғалып кетті.

Жіктеу

Фути – банту тілі, анық түрде оңтүстік-шығыс S аймағына жатады (Гетри 1967–1971). Бірақ Оңтүстік Африкада Фути тілі Нгуни немесе Сото-Тсвана тілі ретінде екіұшты қарастырылады, себебі грамматиканың барлық ішкі жүйелерінде (лексика, фонетика, фонология, морфология, синтаксис) өте жоғары гибридтілік байқалады. Дегенмен, Фути генетикалық тұрғыдан – Зулу, Хлуби, Ксоса, Солтүстік және Оңтүстік Ндебеле, Суати тілдерімен бірге Нгуни тілдеріне жатады. Осылайша, Гетри жіктеуіне сәйкес, ол S аймағындағы S.40 тобында тіркелуі керек. Бұдан әрі, лексикалық, фонологиялық және тіпті төменгі деңгейдегі фонетикалық ерекшеліктердің кең ауқымы Суати тілімен ғана ортақ екенін ескере отырып, Футиді даусыз Текeла Нгуни тілі деп жіктеуге болады, яғни Суати, Оңтүстік Ндебеле тілінің кейбір нұсқалары және Шығыс Кап провинциясының қалдық тілдері – Бхака және Хлуби кіретін Нгуни тілінің ішкі тобы. Фути тілінің қазіргі лексикасы мен морфологиясы стандартты талапты растайды (мысалы, Годфри Мзамане 1949 жылғы зерттемесі) – Фути Сесото тілімен ұзақ бірге өмір сүргендігінен (бәлкім үш ғасырдан астам) байланыс пен теңдестірудің күшті әсерін көрсетеді. Мысалы, көптеген сөздер үшін, көптеген сөйлеушілер үшін «лексикалық жұптар» деңгейі өте жоғары, мысалы, *ciga* «ойлау» (Нгуниден алынған), және *nakana* «ойлау» (Сесотодан алынған). Футидегі есімдер класының префикстері көбінесе CV пішінінде болады (яғни, олар жалпы Нгуни VCV пішініне емес, Сесото тілінің дауысты-деңгелек пішініне сәйкес келеді). Сонымен қатар, аймақтық ерекшеліктер де бар: Мпапа Фути диалектісі (лабиалданған короналды дауыссызды сақтап қалған жалғыз диалект) Сесото тілінің лексикасы мен морфологиясына (сондай-ақ фонологиясына) көбірек жуық, ал Сигксодо диалектісі Ксоса тілінің лексикасы мен морфологиясына (сондай-ақ фонологиясына) көбірек жуық. Ethnologue Футиді Свазилендтің ұлттық тілі – Суатидің баламалы атауы ретінде көрсетеді.

Өлеңнің дауыстылар үйлесімі

Екі дауыстық үйлесім үлгісі қарама-қарсы бағытта таралады: сақталымыздық супержақын дауысты биіктік үйлесімі (солдан оңға); және күтілетін ATR/RTR ширықтық үйлесімі, орта дауыстыларды қамтиды (оңнан солға). Біріншісінде, "супержақындық" – сонымен қатар сесото тіліндегі дауыстық қасиет – түбірдің соңғы позициясында бірдей супержақындық деңгейіне ие жұрнақ дауыстыларын тудырады. Екіншісінде, фонологиялық сөздің оң жақ жиегіне тікелей іргелес жатқан барлық орта дауыстылар жұмсақ ([RTR]) болады; қалған барлық орта дауыстылар ширық ([ATR]) болады.

Өлеңдердің үйлесімділігі

Дауыстылардың үйлесімді қабаттасуы – көптеген банту тілдерінде кездесетін морфофонологиялық құбылыс. Екі буынды етістік түбірлеріндегі дауыстылардың қабаттасуы фути тілінде толыққанды өнімді, яғни CaC етістік сабақтары толықтырылған жағдайда (немесе "өткен шақ") CeC e түріне өтеді, мысалы, tfwatsha "басты алып жүру" → tfwetshe "басты алып жүріп", mabha "ұстау, шабу" → mebhe "ұстап тұру". (Төмендегі 9, 11 мысалдарды қараңыз).

Өлеңнің дауысты биіктігін морфологиялық қолдану

"Супержақындау" қасиеті бірінші дауыстық үйлесім түрінде (жоғарыда айтылғандай) белсенді болып табылады және Футти морфологиялық жүйесінің кем дегенде бір парадигмасында да қолданылады (копуланың аксиомалық теріс полярлығы: "Жоқ"). Дауыстық қасиеттің морфологиялық мақсатта қолданылуы (мұнда: [супержақындау]) банту тілдерінде басқа ешқайда тіркелмеген.

Қалқымалы дауыссыздар

Футидің барлық нгуни тілдеріне тән, үш ортақ артикуляциялық нүктеде – тіс, альвеоляр және бүйірлік – түйіспелі дауыссыздар жүйесі бар. Бірақ, оның әдептері мен дыбыстық түрлерінің, яғни "қосымша" дыбыстардың диапазоны салыстырмалы түрде шектеулі, тек төртеу ғана: тенюистік c q x, аспирациялық ch qh xh, дауысты gc gq gx және мұрындық nc nq nx. Салыстыра келгенде, суати тілінде түйіспелі дауыссыздар тек бір нүктеде (тіс) кездеседі, бірақ бес (немесе тіпті алты) әдеп пен дыбыстық түрге ие. Фути тіліндегі түйіспелі дауыссыздардың азаюы, фути тіліндегі преназализацияланған дауыссыздардың дерлік жоқтығымен байланысты болуы мүмкін, мысалы, *nkx, *ngx тіркестері преназализацияланған *ng, *nk тіркестерімен тең деп қарастырылады.

Түсі

Әрбір буын үшін екі беткі тонның бірін – H (жоғары) немесе L (төмен) – таңдауға болады (сондай-ақ, кейбір шектеулі жағдайларда LH (көтеріңкі) және HL (төмендегіш) тон да мүмкін). L тонының ішкі түрі бар: егер буын «төмендетілген» болса (яғни, буын басындағы төмендетуші дауыс немесе буын ядросындағы морфологиялық немесе лексикалық түрде белгіленген төмендету белгісінен туындаса), онда ол фонетикалық тұрғыдан төменгі биіктікте айтылады. Бұл тондық төмендету жүйесі фонологиялық тұрғыдан реттелген (яғни, бірнеше фонологиялық параметрлердің нәтижесі), бірақ өте күрделі, морфологиямен (және белгілі бір дәрежеде лексикамен) тығыз байланыста. Фонеологиялық тұрғыдан алғанда, Фути тілі үш түрлі – жоғары/төмен/тонсыз – айырмашылықты көрсетеді. Барлық Нгуни тілдеріндей, Футиде де фонетикалық түрде көтеріліп және төмендеп бара жатқан буындар кездеседі, олар әрқашан төмендетілген буын ядросының орнымен байланысты.

Депрессорлық ырғақтар

Оңтүстік банту тілдерінің (оның ішінде барлық нгуни, венда, тсонга және шона тілдері), сондай-ақ оңтүстік-батыс Африканың барлық хоисан тілдері сияқты, фути тіліндегі дауыссыздардың маңызды бір бөлігі "депрессорлар" (немесе "тынысты дауыстылар") болып табылады. Бұл дауыссыздар осылай аталуына себебі, олар тікелей келетін H (жоғары) тонның биіктігіне тұрақты түрде төмендету әсерін тигізеді. Бұдан өзге, бұл дауыссыздар күрделі, жергілікті емес фонологиялық тон төмендету эффектілерін тудырады. Суати және фути тілдері бұл жағынан ұқсас, алайда фути тіліндегі төмендету эффектілерінің параметрлері суати тіліндегілерге қарағанда әлдеқайда күрделі.

Дыхалы дауыстың морфологиялық қолданылуы/депрессия

Дыбыстық қасиет – үрлемелі дауыс/күйзеліс, оны әдетте тудыратын дауыссыз дыбыстар жиынтығынан бөлініп, грамматикалық тұрғыдан морфологиялық байланыс құралы ретінде қолданылады – суати тіліндегі байланыс сөзіне ұқсас, сондай-ақ грамматиканың басқа жерлерінде де (мысалы, "әлсіз" класты есімдіктердің префикстерінен жасалған ассоциативтік префикстерде 1, 3, 4, 6, 9).

[Тон белгісімен]

1. Мен сені жақсы көремін. 2. Мен соса тілінен аздап ғана түсінемін. 3. Маған жаңа үйің ұнады. 4. Маған жаңа үйлерің ұнайды. 5. Мен соса тілін түсінемін. 6. Маған жаңа үйің ұнады. 7. Маған жаңа үйлерің ұнайды. 8. Біз үнемі үлкен құмыраңды көтеріп жүреміз. 9. Біз қазір үлкен құмыраңды көтеріп жүрміз. 10. Біз үнемі үлкен құмыраларыңды көтеріп жүреміз. 11. Біз қазір үлкен құмыраларыңды көтеріп жүрміз. 12. Кел осы жерге. 13. Сыртта суық.