Ақсум патшасы Калеб: Өмірбаяны мен тарихи рөлі

Кіріспе

514-542 жылдар аралығында Аксум патшасы болған Калеб (латынша: Caleb), сонымен қатар қасиетті Элесбан (Ἅγιος Ἐλεσβαᾶς) деп те белгілі, қазіргі Эфиопия және Эритрея мемлекеттерінде орналасқан Аксум мемлекетін басқарды.

Атауы

Прокопий оны "Hellestheaeus" деп атайды, бұл оның патшалық атының бір түрі (Тарихтар, 1.20). Оның атының басқа түрлері: Хелестейус, Элестейус, Элешах, Элессбоас, Элессбан және Элессбоам. Ақсумдағы RIE 191 жазуында оның аты дауыссыз Gə‘əz тілінде KLB ’L ’ṢBḤ WLD TZN (Kaleb ʾElla ʾAṣbeḥa, Тазенаның ұлы) деп жазылған. Дауыстанып жазылған Gə‘əz тілінде бұл ካሌብ እለ አጽብሐ (Kaleb ʾƎllä ʾÄṣbəḥä) болып келеді. Калеб – оның туған кезде берілген есімі, бұл есім Киелі кітаптағы Калеб есімді кейіпкерден алынған. Ол Ақсумда қалдырған монеталарындағы және жазуларындағы, сондай-ақ эфиопиялық агиографиялық көздердегі және патшалар тізіміндегі өзінің атын Тазенаның ұлы деп көрсетеді.

Өмір

Прокопий, Иоанн Эфесский и другие современники рассказывают о нашествии Калеба на Йемен около 520 года против Юсуфа Ас’ара Ят’ара, известного как Зу Нувас, йеменского царя, принявшего иудаизм и преследовавшего христианскую общину Наджрана. После ожесточенных сражений войска Калеба окончательно разгромили силы Юсуфа и убили царя, что позволило Калебу назначить Сумьяфу Ашву, местного христианина (которого Прокопий называет Есимифаиосом), своим наместником в Химьяре. Благодаря защите христиан Калеб известен как Святой Элеббан после того, как кардинал Цезарь Барониус в шестнадцатом веке включил его в свое издание Римского мартиролога, несмотря на то, что он был миафизитом. Контроль Аксума над Аравией Феликс продолжался до ок. 525 года, когда Сумьяфа Ашва был свергнут Абрахой, который провозгласил себя царем. Прокопий утверждает, что Калеб предпринял несколько безуспешных попыток вернуть свои заморские территории; однако его преемник позже договорился о мире с Абрахой, где Абраха признал власть аксумского царя и выплачивал дань. Стюарт Мунро Хей полагает, что этой экспедицией Аксум перенапряг свои силы, и это последнее вмешательство за Красным морем «стало лебединой песней Аксума как великой державы в регионе». Также очевидно, что его правление ознаменовалось значительной интеграцией племен агау, населяющих современные районы Ваг и Ласта, в его собственное королевство. Косма Индикоплеуст предоставляет важное документальное подтверждение этому. Он упоминает «правителя агау», которому Калеб поручил защиту дальних караванных путей с юга. По словам Таддесе Тамрата, наместник Калеба в агау, вероятно, имел свою резиденцию в районе Ласта, который впоследствии стал центром династии Загве. Сохранилась историческая запись о встрече между византийским послом и историком Нонносом и Калебом в 530 году. Эфиопская традиция утверждает, что Калеб в конечном итоге отрекся от престола, передал свою корону Церкви Гроба Господня в Иерусалиме и удалился в монастырь. К числу историков, пересказывающих события правления царя Калеба, относятся ибн Хишам, ибн Исхак и аль-Табари. Таддесе Тамрат записал предание, услышанное им от старого священника в Лалибеле: Калеб был человеком из Ласты, и его дворец находился в Бугне, где позже Гебре Мескель Лалибела основал свой центр. Значение этого предания для нас заключается в простой ассоциации имени Калеба с распространением христианства в этой внутренней провинции Аксума. Помимо нескольких надписей, носящих его имя, Аксум также содержит пару разрушенных сооружений, одно из которых, по преданию, является его гробницей, а другое — гробницей его сына Габра Маскаля. (Традиция приписывает ему второго сына, Исраила, который, как предполагается, идентичен царю Исраилу Аксумскому.) Это сооружение впервые было исследовано как археологический объект Генри Сольтом в начале 19 века; почти столетие спустя оно было частично расчищено и картографировано Аксумской немецкой экспедицией в 1906 году. Последние раскопки этой гробницы были проведены в 1973 году Британским институтом восточной Африки.

Procopius, John of Ephesus, and other contemporary historians recount Kaleb's invasion of Yemen around 520, against the Himyarite king Yūsuf As'ar Yath'ar, known as Dhu Nuwas, a Jewish convert who was persecuting the Christian community of Najran. After much fighting, Kaleb's soldiers eventually routed Yusuf's forces and killed the king, allowing Kaleb to appoint Sumyafa Ashwa, a native Christian (named Esimiphaios by Procopius), as his viceroy of Himyar. As a result of his protection of the Christians, Kaleb is known as Saint Elesbaan after the sixteenth century Cardinal Caesar Baronius added him to his edition of the Roman Martyrology despite his being a Miaphysite. Aksumite control of Arabia Felix continued until c. 525 when Sumyafa Ashwa was deposed by Abraha, who made himself king. Procopius states that Kaleb made several unsuccessful attempts to recover his overseas territory; however, his successor later negotiated a peace with Abraha, where Abraha acknowledged the Axumite king's authority and paid tribute. Stuart Munro Hay opines that by this expedition Axum overextended itself, and this final intervention across the Red Sea, "was Aksum's swan song as a great power in the region." It is also apparent that his reign was marked by a major integration of the Agaw tribes of what are today the districts of Wag and Lasta into his own kingdom. Cosmas Indicopleustes provides an important documentary confirmation for this. He makes a reference to the "governor of Agau", who was entrusted by Kaleb with the protection of the long distance caravan routes from the south. According to Taddesse Tamrat, Kaleb's governor of Agau probably has his seat of government in the area of Lasta, which later serve as the center of the Zagwe dynasty. A historical record survives of a meeting between the Byzantine ambassador and historian Nonnosus and Kaleb in the year 530. Ethiopian tradition states that Kaleb eventually abdicated his throne, gave his crown to the Church of the Holy Sepulchre at Jerusalem, and retired to a monastery. Later historians who recount the events of King Kaleb's reign include ibn Hisham, ibn Ishaq, and al Tabari. Taddesse Tamrat records a tradition he heard from an aged priest in Lalibela:
Kaleb was a man of Lasta and his palace was at Bugna where it is known that Gebre Mesqel Lalibela had later established his centre. The relevance of this tradition for us is the mere association of the name of Kaleb with the evangelization of this interior province of Aksum. Besides several inscriptions bearing his name, Axum also contains a pair of ruined structures, one said to be his tomb and its partner said to be the tomb of his son, Gabra Masqal. (Tradition gives him a second son, Israel, who, it has been suggested, is identical with king Israel of Axum.) This structure was first examined as an archaeological subject by Henry Salt in the early 19th century; almost a century later, it was partially cleared and mapped out by the Deutsche Aksum Expedition in 1906. The most recent excavation of this tomb was in 1973 by the British Institute of Eastern Africa.

Шығарылу және мұрагерлері

Әдеби, нумизматикалық және эпиграфикалық дереккөздер Келебтің үш ұлы – Гебре Мескель, Израиль және Гебре Крестос туралы мәлімдейді, олардың барлығы одан кейін патша болып билік еткен. Израиль патшалық құрған кезде оның атынан монеталар шығарылған. Дерек кім жеңіске жеткенін көрсетпейді, бірақ қақтығыс ұзаққа созылғанын айтады. Тағы бір дереккөз Гебре Мескельдің Калебтің үлкен ұлы болғанын, бірақ әкесі тақтан бас тарқан кезде ол Шевада болғандықтан, таққа оның інісі Бета Израиль отырғанын мәлімдейді.