Кіріспе
Алхимияның грек және латын еңбектерінің бірнеше псевдо-аноним авторлары қолданған қалам аты – Остан (грекше Ὀστάνης), сонымен қатар Хостан және Остан деп те жазылады. Ол – аңызға айналған парсы маги және алхимигі. Бұл эллинистік кезеңнен бастап грек және латын еңбектерінің бірнеше псевдо-аноним авторлары қолданған қалам аты болды. Псевдо-Зороастр және Псевдо-Гистасппен бірге Остан псевдоэпиграфикалық "эллинистік магилер" тобына жатады, яғни атақты "магилер" есімімен жазған грек және басқа эллинистік жазушылардың ұзын тізіміне кіреді. Псевдо-Зороастр астрологияның "тұңғыш ойластырушысы" ретінде танылса, Псевдо-Гистасп апокалиптикалық пайғамбар бейнесімен стереотиптелді, ал Остан – шебер жыншы ретінде көзге көрінеді.
Ostanes (from Greek Ὀστάνης), also spelled Hostanes and Osthanes, is a legendary Persian magus and alchemist. It was the pen name used by several pseudo anonymous authors of Greek and Latin works from Hellenistic period onwards. Together with Pseudo Zoroaster and Pseudo Hystaspes, Ostanes belongs to the group of pseudepigraphical "Hellenistic Magians", that is, a long line of Greek and other Hellenistic writers who wrote under the name of famous "Magians". While Pseudo Zoroaster was identified as the "inventor" of astrology, and Pseudo Hystaspes was stereotyped as an apocalyptic prophet, Ostanes was imagined to be a master sorcerer.
Нағыз Остейндер ме?
"Зороастр" және "Гистасп" сияқты иран тілінде аналогтары бар "Остана" үшін, "ирандық дәстүрде осы атқа ұқсас есімді тұлғаның бар екенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ". Encyclopædia Iranica-дағы Остан туралы жазбада Мортон Смит Justi's Namensbuch-тен нақты тұлғаларға қатысты мысалдар келтіреді. Смит: "Останның қайсысы (болған жағдайда) сиқыршы туралы аңыздың тууына себеп болғаны белгісіз". Смит ежелгі ирандық атауды *(H)uštāna деп қайта құруға тырысады. Смит сілтеме жасайтын Justi жазбалары: Диодор 17.5.5 және Плутарх Артакс. 1.1.5 (Ктесиасқа сілтеме) Остана – Дарий Нотостың ұлдарының бірі ретінде, сондай-ақ Ариан (Ан. 4.22) Бактрияның солтүстік-шығысындағы Параэтакенидегі Аὐστάнис туралы айтады, ол Александрдың қолбасшысы Кратермен тұтқынға алынып, кейін Үндістанға жеткізілді. Арианның Аὐστάнисі Курций 8.5-тегі Хаустанес болып келеді. Ктесиас Дарий Нотустың ұлы ретінде 'Άρτόστης' деп атайды, ал Justi Плутархтың Артостты Останмен шатастырғанын ұсынады.
Псевдо-остандар
"Остана" фигурасының шығу тегі, немесе гректер оны кім деп ойлаған, гректердің (кейін римдіктердің) атақты шетелдіктерге тағайындаған "сыртқы даналық" аясында жатыр. Олардың көптегені гректерге құпия білімнің авторлары ретінде танылудан бұрын-ақ белгілі болған. Осы есімдердің бірі – (жалған) Зороастр, гректер оны сиқыршылардың және олардың сиқыр өнерінің негізін қалаушы деп есептеген. Тағы бір есім – Зороастрдың меценаты (псевдо) Гистасп. Геллендік сиқыршылардың үшіншісі – Остан, б.з.д. IV ғасырындағы Гермодор (Диоген Лаэртскийдің кітабына сүйенген) оны Зороастрдан тараған сиқыршылардың ұзын тізіміндегі сиқыршы деп сипаттаған. Сиқыршылар "магиямен" – грекше magikos – байланыстырылғаннан кейін, гректердің Зороастр образының да сиқыршыға айналуы заңды құбылыс болды. Біздің заманымыздың I ғасырында Плиний Аға Зороастрды сиқырдың ойлап табушысы деп атады (Табиғи тарих XXX.2.3), бірақ "еңбек бөлінісінің принципі Зороастрды грек және рим әлеміне қараңғы өнерді әкелу жауапкершілігінен босатқандай". Бұл күмәнді құрмет басқа бір керемет сиқыршы – Останға тиді, оған көптеген псевдоэпиграфиялық сиқыр әдебиеттері жатқызылған. Плиний Останның гректерге "қорқынышты өнерді" таныстырғанын, бұл оларға сиқырға деген "күшті құштарлықты" (aviditatem) ғана емес, тіпті "ессіздікті" (rabiem) де сыйлағанын айтады, ал Пифагор, Эмпедокл, Демокрит және Платон сияқты көптеген философтар оны оқу үшін шет елдерге сапар шегіп, содан кейін оны үйрету үшін оралды (xxx.2.8 10). Плиний Останның сиқыр туралы анықтамасын да жеткізеді: "Остан айтқандай, оның түрлері көп; ол судан, шарлардан, ауадан, жұлдыздардан, шамдардан, иінтәстіктерден және балталардан, сондай-ақ көптеген басқа тәсілдермен болжам жасайды (divina promittit), әрі арбақтармен және әлемнен тыс қоныстанушылармен сөйлейді" (xxx.2.8 10). Біздің заманымыздың I ғасырының соңында "Остан" алхимия, некромантия, болжам жасау және өсімдіктер мен тастардың мистикалық қасиеттері туралы авторитет ретінде айтылады. Оның аңыздары мен оған жатқызылған әдеби шығармалары уақыт өте келе көбейді, ал IV ғасырда ол "алхимиядағы маңызды тұлғалардың біріне" айналды, ал "оның атымен көптеген ортағасырлық алхимиялық материалдар тарады". Бұл "авторитет" араб және парсы алхимия әдебиеттерінде де жалғасты, мысалы, "Китаб әл-Фусул әл-итна ‘ашар фи ‘илм әл-хажар әл-мукаррам" (Құрметті тас туралы он екі тарау кітабы) атты араб трактатында.