Кіріспе

Арменияның Ереван қаласына жақын жердегі археологиялық орын Теишебани (сондай-ақ Тешебани, қазіргі Кармир Блур – қамал орналасқан төбеге сілтеме жасайды) ежелгі Урарту патшалығының Транскавказдық провинцияларының астанасы болды. Ол Арменияның қазіргі Ереван қаласының жанында орналасқан. Бұл орын бұрын қамал және үкіметтік орталық болып, мұнаралы және тіреулі қоршау қабырғалары, массивті қақпалар, қабырғалар ішіндегі парад алаңы және бірінші қабатты толығымен алып жатқан қоймаларға ие болған. Қала, сарай және цитадельдің жалпы ауданы 2 гектардан асады. Кармир Блур атауы дөңестің қызғылт түсіне байланысты "Қызыл төбе" деп аударылады. Бұл түс қала өртенгеннен кейін, туфтан жасалған жоғарғы қабырғалар ыстықтан құлап, қираған соң пайда болды. Оттың ыстығынан қызған туф күшті қызыл түс алғандықтан төбе де қызыл болды. Қабырғалардың төменгі бөліктері берік таспен салынғандықтан өрттен кейін тұрды. Теишебани теңіз деңгейінен шамамен 830 метр биіктікте орналасқан.

Тарих

Тейшебайн қаласы б.з.д. 7 ғасырының ортасында Руса II салдырған, ол Урартудың шығыс шекарасын қиыршықтар мен скифтер сияқты шапқыншылардан қорғау үшін салынған. Қала ішінде 120 бөлмелі губернатор сарайы және Урарт соғыс құдайы Теишебаның есімімен аталған қамал орналасқан, сарай 100 мың шаршы метрден астам аумаққа жайылған. Сарай тастан, ағаш бағаналары бар және ағаш төбелі болып салынған. Қаланың, сарайдың және қамалдың құрылысы Руса III билік еткен шақта, шамамен 50 жылдан кейін толыққанды аяқталды. Ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығы қала үшін маңызды болды. Урарттар су каналдарын жасады, олардың кейбіреулері бүгінге дейін қолданылуда. Археологиялық қазбалар көрсеткендей, аймақта бұршақ, зығыр, безгек, қарақұмық, бидай, арпа, жүзім және алма сияқты дәнді дақылдар өсірілген. Табылған жүзім дәндері зерттелді және сол кезде Тейшебайн маңында он екі түрлі жүзім өсірілгені анықталды. Осы ежелгі сорттардың көптеген түрлері бүгінгі Арменияда да өсіріледі. Қазба жұмыстары кезінде кішкентай керамикалық ыдыстар табылған, олар арпадан пиво жасау үшін қолданылған. Ал ірі ыдыстар азық-түлік пен шарап сақтауға пайдаланылған. Контейнерлердің жоғарғы жағындағы дөңгелек белгілер олардың ішіне қанша салмақтауға болатынын көрсеткен. Ыдыстар топыраққа жартылай көміліп, табиғи түрде азық-түлікті салқын сақтаған. Бұл орын 1939 жылы, екі жарым мың жылдан астам уақыт бойы көмілгеннен кейін табылды. Үш жыл бұрын табылған сына жазуы осы ежелгі қаланың табылуына себеп болды. Онда "Руса Аргишти хини" деп жазылған, яғни "Руса, Аргиштидің ұлы", ол Руса II ретінде де белгілі. Сонымен қатар, қоладан жасалған белдік пен бұрандада да сына жазулары табылды, олар "Руса Аргишти, Тейшебайн қаласының қамалы" деген сөздерді қамтиды. Бұл жазулар орынның қашан салынғанын және кім салғанын анықтауға көмектесті. 1941 жылы қамалдан Теишеба құдайының піл сүйегінен жасалған мүсіні табылды. Мұндағы қазба жұмыстары Таяу Шығыс, Жақын Шығыс және Кіші Азиядағы ең маңызды археологиялық жаңалықтардың бірі саналады. Табылған заттардың ішінде оюлы піл сүйегі, тас, керамика, металл мүсіндер, қыш ыдыстар, мифологиялық символдармен, бейнелермен және жануарлармен безендірілген қоладан жасалған тұрмыстық құралдар мен ыдыстар, сондай-ақ қару-жарақ, пышақтар, қылыштар, қалқандар, жебелер, садақтар, жетілген металлургия деңгейін көрсететін қалқандар, алтыннан жасалған вазалар, білезіктер, сырғалар мен медальондар және түрлі әшекей бұйымдары бар. Қазбадан табылған қыш ыдыстар қара түске боялған немесе су толқындары сияқты суреттермен әсемделген. Археологиялық мәліметтерге сәйкес, Тейшебайн қаласы б.з.д. 6 ғасырының басында өртке түскен. Қаланың өртенуінен мата, арқан және тұқым сияқты көптеген заттардың күйген қалдықтары табылды. Тейшебайнға түнгі уақытта шабуыл жасалғаны болжанып тұр, себебі көптеген адам сүйектері табылды және ғимараттардағы бөлмелердегі заттар қала тұрғындарының қашуға мүмкіндігі болмағандай жағдайда қалған. Қазба жұмыстары кезінде қолында алтын әшекейлер бар сүйектер табылды. Қала өртенген кезде, тұрғындар шабуыл кезінде өртенген ғимараттардан мүлкін тонауға немесе құтқаруға тырысқан деген болжам бар.