Кіріспе

15 ғасырдағы Византия тарихшысы Георгий Сфранцес, сондай-ақ Францес немесе Франца (Γεώργιος Σφραντζῆς немесе Φραντζῆς; 30 тамыз 1401 – 1478), кеш Византиялық грек тарихшысы және император сарайының қызметкері болған. Ол император Мануил II Палеологтың қызметінде болды, Иоанн VIII Палеологтың кезінде протовестиарий ("Императорлық гардеробтың бастығы") лауазымын атқарды және соңғы Византия императоры Константин XI Палеологтың жақын серігі еді. Сфранцес 1453 жылы Константинопольдің түсуіне куә болды, жеңіске жеткен Османдықтар оны құл ретінде ұстады, бірақ одан кейін көп ұзамай ол құтылды. Сфранцес 1472 жылы монахқа айналғанға дейін бірнеше жыл Палеолог әулетінің қалған мүшелеріне қызмет етті. Монах болғанда ол өзінің тарихын жазды, ол 1477 жылғы жазда султан Мехмед II-нің Наупакт қаласын жаулауға жасаған әрекеті туралы хабарламамен аяқталады. Сфранцес осы оқиғадан көп ұзамай қайтыс болған деп есептеледі.

Өмір

Георгий 1401 жылғы 30 тамызда Константинопольде дүниеге келді, қала екінші рет Осман блокадасының астында болған кезде. Оның крест анасы Томейс монах әйел болған. 1418 жылы император Мануилдің жеке хатшысы болып тағайындалды. Император Мануилге қызмет еткен кезінде Сфранцес Константинге көп көмек көрсетті, болашақ императормен жақын қарым-қатынас орнатты, өйткені ол былай деп жазады: "Менің ағайым оның ұстазы болды, мен және менің туыстарым оның серіктері, достары және жеке хатшылары болдық". Мануил қайтыс болғаннан кейін ол Константиннің жеке хатшысы болды және Константин Мореяның деспоты болып тағайындалған кезде, 1427 жылғы 26 желтоқсанда онымен бірге кетті. Мореяға жеткенде Константин оны Гларенцаның губернаторы етіп тағайындады, ал Сфранцес Константинге Мореяның қалған бөлігін басып алуға көмектесті, бірақ 1429 жылғы 26 наурызда Патрастан тыс жердегі шайқаста тұтқынға алынды және Константинмен байланысы танылғанға дейін тұтқын күйінде болды. Ол Византия тарапына цитадельдің тапсырылуы туралы келіссөздер жүргізу үшін босатылды. Епирге елші ретінде сапар шегіп, Карло II Токко мен оның інісінің заңсыз ұлдары арасындағы Епирге билік ету мәселесін реттеуге көмектесу үшін, оны каталондық қарақшылар серіктерімен бірге ұрлап, қарақшылар тобы Гларенцаға қайтып оралғанша Кефалонияда ұстады. Константинопольге оралғаннан кейін ол протовестиарлар дәрежесіне көтеріліп, императордың елшісі болып тағайындалды. Осыдан кейін Сфранцес Константиннің сенімді серігі болды. Ол 1435 жылы әміршісі үшін Афинаны қорғауға тырысты; 1440 жылы Константиннің Катерина Гаттилузиомен екінші некесін ұйымдастырды; 1446 жылы Мистрас префекті болып тағайындалды; ең бастысы, ол Грузияға және Трапезунд империясына император Константинге үшінші әйел іздеу үшін елшілікке жіберілді. Бұл міндеттерді орындаған кезде ол император хатшысы Алексиос Палеолог Цамплаконның қызы Еленаға үйленді, ал император Константин оның куәсі болды. Ол ұлы Иоаннды (және оның жылжымалы мүлігінің көп бөлігін) Мореяға, содан кейін Кипрге алып кетуге дайындалып, құрлықпен саяхаттап жүрді, "осылайша ұлым сол жерлерді аралап, өмірінде пайдалы болатын барлық нәрсені үйрене алады", – деп жазады, сол кезде Осман сұлтаны Мехмед II Константинопольді қоршауға алды. Георгий Сфранцес қаланы қорғауға қатысқанмен, 1453 жылғы Константинополь қоршауы мен басып алынуы туралы еске алуларында көп мәлімет жоқ. Император Константиннің өлімі туралы ол қарапайым түрде былай деп жазады: "Бұл тұтқындауда менің қайтыс болған әміршім және император Лорд Константин қаза тапты. Мен сол сәтте оның жанында болмадым, бірақ оның бұйрығымен қаланың басқа бөлігін тексеріп отырдым". Сфранцес тұтқындалып, құлға айналдырылды, бірақ 1 қыркүйекте 1453 жылы құн төлеп босатылып, Мистрасқа жол тартты. Сол жерде ол Мореяның деспоты Томас Палеологтың сарайында қорғаныш тапты. 1454 жылы ол Адрианопольге барып, әйелі үшін құн төлеп, Мореяға оралды, Мехмед сұлтаннан жасырынып. Ол 1455 жылы Томас Палеологтың атынан Венецияға елші болып барды. 1460 жылы Пелопоннес түскеннен кейін Сфранцес Корфудағы Тарханейотес монастырына шегінді.

Отбасы

Еленадан бес баласы болды, олардың екеуі нәресте кезінде қайтыс болды, үшінші ұлы Алексий 5 жасында қайтыс болды, ал Джон және оның жалғыз қызы Тамар ересек жасқа дейін өмір сүрді; Император Константин Джон мен Тамардың крест әкесі болды. Константинопольді басып алғаннан кейін екі бала да әйелі Еленамен бірге қарт түріктердің құлына айналып, кейін Сұлтанның Мир Ахорына, яғни Ат қожайынына сатылды. Бірақ Сфранц оларды Мир Ахордан құтқарып алуға үлкермей, Сұлтан олар туралы естіп, сатып алады. "Осылайша олардың қайғыға толы анасы жалғыз күтушімен ғана қалды", - деп жазады Сфранцес. Сфранцес ұлының 14 жаста, сегіз айға жетпеген күні, 1453 жылдың желтоқсан айында қайтыс болғанын білгенін айтады. Көп уақыттан кейін Сфранцес қызы Тамардың 14 жасқа толғанда, 1455 жылдың қыркүйегінде Осман империясының харемінде қайтыс болғанын білді.

Шығармалары

Монастырда ол өзінің Хроникасын (Χρονικόν) жазды, онда 1401 жылдан 1476 жылға дейінгі Палеологтар әулетінің тарихы баяндалады. Бұл оның замандастарының оқиғалары туралы өте құнды мәліметтер береді. Оның еңбегінің ерекше белгілері – Палеологтарға адалдығы, Сфранцтардың көбінесе олардың артықшылықтарын жоғары бағалап, кемшіліктерін жасырғаны, түріктерге деген жек көруі және Шығыс православиесіне деген берілгендігі. Стивен Рансиман оның еңбегін «шындыққа жақын, көрнекті және сенімді» деп сипаттап, Сфранцтардың «оңай және әдемі стильде жақсы грек тілінде жазғанын» айтты. Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae томының 39-шы бетінде I. Беккердің (1838) басылымы, сондай-ақ J. P. Migne, Patrologia Graeca томының 156-шы бетінде жарияланған. Сфранцтардың ең соңғы сындық басылымын Василе Греку (Бухарест, 1966) жасады, ол румын тіліне аудармамен бірге шықты. Сфранцтар 1954 жылы неміс тіліне, ал 1980 жылы Мариос Филиппидес (Амхерст) ағылшын тіліне аударды. Р. Мейсаноның итальян тіліндегі аудармасы бар басылымы Римде 1990 жылы (CFHB 29) жарық көрді. Ғасырлар бойы Сфранцтар екі еңбек жазған деп есептелді: «Кіші Хроника» және «Үлкен Хроника». «Үлкен Хроникада» Палеологтардың тегі де, әсіресе Константинополь қамалға алынуы туралы толық мәліметтер бар. Бірақ 1934 жылдан бастап Дж. Б. Фалиер Пападопулос, Франц Дөлгер және Реймонд Жозеф Лёнерц сияқты ғалымдардың зерттеулері «Үлкен Хрониканы» ондаған жылдардан кейін Макарий Мелиссенос («Жалған Сфранцтар»), Осман империясы басып алған грек-венециялық аралдан қашқан дін қызметкері жазғанын көрсетті. Мелиссенос Сфранцтарды неліктен таңдады және оның еңбегін неліктен кеңейтті, әлі анық емес.

Танымал мәдениетте

Сфранцес "Империялардың өрлеуі: Осман империясы" 1-ші маусымында, әсіресе маусым финалдық бөлімінде көрсетілген.