Кіріспе

Екінші реттік ипотекалық нарық – ипотекалық несиелердің құнымен қамтамасыз етілген бағалы қағаздар немесе облигациялар сату нарығы. Ипотекалық несие беруші, коммерциялық банк немесе мамандандырылған фирма көптеген несиелерді («бастапқы ипотекалық нарықтан») топтастырып, кепілдік берілген ипотекалық міндеттемелер (КИМ) немесе ипотекалық қамтамасыз етілген бағалы қағаздар (МҚБ) ретінде белгілі топтастырылған несиелерді зейнетақы қорлары, сақтандыру компаниялары және хедж-фондтар сияқты инвесторларға сатады. Ипотекалық кепілдікпен қамтамасыз етілген бағалы қағаздар көбінесе кепілдікпен қамтамасыз етілген борыштық міндеттемелерге (ҚБМ) біріктірілді, олар корпоративтік несиелер сияқты басқа да борыштық міндеттемелерді қамтуы мүмкін. Екінші реттік ипотекалық нарық нарыққа капиталдың жаңа көзін ұсыну мақсатында құрылды, себебі дәстүрлі көз – мысалы, АҚШ-тағы жинақ-несие қауымдастығы (S&L) немесе «сақтау» – мұндай мүмкіндікті қамтамасыз ете алмады. Бұл, сондай-ақ, аймақтық нарықтан гөрі тиімдірек болуы күтілді, себебі аймақтық нарықта қорлардың тапшылығы немесе артықшылығы болуы мүмкін еді. Теория бойынша, жеке несиелер бойынша төлемді өтемеу тәуекелі осы топтастыру процесі арқылы айтарлықтай төмендеді, сондықтан тіпті жоғары тәуекелді жеке несиелерді де ААА тәуекелінің (мүмкіндігінше қауіпсіз) инвестициясының бір бөлігі ретінде қарастыруға болады. Алайда, ипотекалық несиелерді секьюритизациялау «қарыз алушы мен несие беруші арасындағы байланысты» үзіп жіберді, нәтижесінде ипотекалық несие берушілер қарыз алушының несиені төлей алатынына көз жеткізуге тікелей мүдделі болмады. Тарихи деректер бойынша, АҚШ-та үй иелерінің 2%-дан азы ғана ипотекалық несиеден айырылды, бірақ субпримдік ипотекалық дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш едәуір жоғары болды. Төлемді өтемеу, несие бойынша міндеттемелерді орындамау және жылжымайтын мүліктің құнының төмендеуі ҚБМ-ді бағалауды қиындатады. Осыған ұқсас жағдай 2007 жылдың тамызында BNP Paribas банкісінде орын алды, нәтижесінде орталық банктер өтімділікке араласуға мәжбүр болды.