Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мьянманың географиялық аймағы (Бірма)
Geographical region of Myanmar (Burma)
Жоғарғы Мьянма (немесе , сонымен қатар Жоғарғы Бірма деп аталады) – Мьянмадағы екі географиялық аймақтың бірі, екіншісі – Төменгі Мьянма. Елдің орталық және солтүстік бөлігінде орналасқан Жоғарғы Мьянма 6 ішкі штат пен аймақты қамтиды, оның ішінде Мандалай, Сагаинг, Магвей аймақтары және Чин, Качин, Шан штаттары бар. Ал Төменгі Мьянма Мьянманың оңтүстік және жағалауға қараған аймақтарын қамтиды. Жоғарғы Мьянмада бірнеше ерекше мәдени аймақтар орналасқан, соның ішінде төменгі орталық жазықтардағы бамар халқының отаны, ал таулы жерлерде чин, качин және шан халықтарының мекендері бар. 23 миллионнан астам халқы бар бұл аймақтың ауыл шаруашылығы секторы, табиғи ресурстары және Үндістан, Қытай және Таиландпен ортақ шекарасы Жоғарғы Мьянманы маңызды экономикалық орталыққа айналдырды. Мьянманың он ең ірі қаласының төртеуі – Мандалай, Таунги, Монья және Миткина осы аймақта орналасқан.
Upper Myanmar ( or , also called Upper Burma) is one of two geographic regions in Myanmar, the other being Lower Myanmar. Located in the country's centre and north stretches, Upper Myanmar encompasses 6 inland states and regions, including Mandalay, Sagaing, Magway Regions, and Chin, Kachin and Shan States. By contrast, Lower Myanmar encompasses the southern and coastal facing regions of Myanmar. Upper Myanmar is home to several distinct cultural regions, including the homeland of the Bamar in the low lying central plains, and those of the Chin, Kachin, and Shan peoples in the highlands. Home to over 23 million people, the region's agricultural sector, natural resources, and shared borders with India, China, and Thailand have made Upper Myanmar a major economic hub. Four of Myanmar's ten largest cities, Mandalay, Taunggyi, Monywa, and Myitkyina, are located in the region.
География
Жоғарғы Мьянма географиялық жағынан алуан түрлі, солтүстігінде Гималай және Тибет жотасымен, ал батысында Аракан тауларымен шектеледі, соңғысы бұл аймақты Төменгі Мьянмадағы Рахин штатынан бөліп тұрады. Мьянманың ең биік шыңы – Хкакабо Рази осы аймақта орналасқан. Аймақтың ортасынан елдің басты өзені – Иравади өзені өтеді, ол елдің бойымен ағып жатыр. Жоғарғы Мьянманың шығыс бөліктері Шан тауларымен және Мьянманың бір бөлігін Қытай мен Таиландтан бөліп тұратын Танлуин өзенімен шектеледі. Аракан таулары мен Шан таулары арасындағы төменгі жазықтар (сонымен қатар "Иравади алқабы" деп те аталады) көбінесе Бамар халқымен қоныстанған, ал Шан тауларында түрлі Шан тілінде сөйлейтін этностық топтар мен басқа да аз ұлт өкілдері тұрады.
Upper Myanmar is geographically diverse, bounded by the Himalayas and Tibetan Plateau to the north, and the Arakan Mountains to the west, the latter of which separates this region from Rakhine State in Lower Myanmar. Upper Myanmar is home to the country's highest peak, Hkakabo Razi. The region is bisected by the country's primary river, the Irrawaddy River, which runs throughout the length of the country. The eastern stretches of Upper Myanmar are surrounded by the Shan Hills, and the Thanlwin River, which separates parts of Myanmar from China and Thailand. The low lying central plains (also dubbed the 'Irrawaddy Basin') between the Arakan Mountains and Shan Hills are predominantly inhabited by the Bamar, while the Shan Hills are inhabited by various Shan speaking ethnic groups and other minorities.
Тарих
"Жоғарғы Бирма" терминін британдықтар алғаш рет қазіргі Мьянманың орталық және солтүстік аймақтарын атау үшін қолданды, бұл бөлініс 1852 және 1885 жылдар аралығында күшейді. 1852 жылғы екінші ағылшын-бұрма соғысынан кейін Төменгі Бирма Британ империясының құрамына қосылды, ал Жоғарғы Бирма 1885 жылғы үшінші ағылшын-бұрма соғысына дейін Конбаунг империясының билігінде тәуелсіздігін сақтап келді. Тарихи тұрғыдан алғанда, Жоғарғы Бирма басым түрінде бамар халқымен (ал Төменгі Мьянма 19-ғасырдың басына дейін моң тілінде сөйлейтін халықтармен) қоныстанған, ал отарлық әкімшілік белгілеген Шекаралық аймақтарға Шан мемлекеттері және қазіргі Качин штаты сияқты этникалық азшылықтардың қоныс аумақтары кірді. 2021 жылғы Мьянмадағы төңкерістен кейін Жоғарғы Мьянма, оның ішінде бамар халқының негізгі қоныс аумағы, халық қорғаныс күштері мен этникалық қарулы ұйымдардың қатысуына байланысты Мьянмадағы азаматтық соғыста (2021 жылдан бері) әскери қарсылықтың және қақтығыстардың маңызды орталығына айналды.
The term 'Upper Burma' was first used by the British to refer to the central and northern areas of what is now modern day Myanmar, a division that accentuated between 1852 and 1885. After the Second Anglo Burmese War of 1852, Lower Burma was annexed by the British Empire, while Upper Burma remained independent under the Konbaung empire until the Third Anglo Burmese War of 1885. Historically, Upper Burma was predominantly Bamar (whereas Lower Myanmar was historically Mon speaking until the early 19th century), while the Frontier Areas, as designated by the colonial administration, included areas inhabited by ethnic minorities, such as the Shan States and modern Kachin State. In the aftermath of the 2021 Myanmar coup d'état, Upper Myanmar, including the Bamar heartland, has become a major centre of anti military resistance and fighting in the ongoing Myanmar civil war (2021–present), due to the presence of People's Defence Forces and ethnic armed organisations.
Әкімшілік
Жоғарғы Мьянма мемлекеттік басқару және заңнама саласында географиялық атау ретінде қолданыла береді. Ұлттық үкіметтің Ішкі істер министрлігі Жоғарғы және Төменгі Мьянма үшін бөлек жер және табыс заңдарын қолданады. Мьянманың ұлттық метеорология және гидрология департаменті Жоғарғы Мьянмаға арналған жекелеген бөлімшеге ие. Сол сияқты, елдің мемлекеттік қызмет комиссиясы – Одақтық мемлекеттік қызмет кеңесі Жоғарғы және Төменгі Мьянма үшін бөлек мемлекеттік қызмет академияларын басқарады. 2015 жылға дейін Мьянманың Жоғары білім департаменті Жоғарғы және Төменгі Мьянмадағы жоғары білім беру мекемелерін қолдау үшін жекелеген департаменттерге бөлінген болатын. Качин және Шан штаттарының бір бөліктері әлі де даулы болып табылады; олар орталық үкіметпен қатар, этникалық қарулы ұйымдар сияқты көптеген мемлекеттік емес құрылымдар тарапынан да әртүрлі деңгейде басқарылады. Жоғарғы Мьянмада елдің барлық өзін-өзі басқару аймақтары орналасқан: Дану, Коканг, Нага, Па Лаунг, Па'О және Ва.
Upper Myanmar continues to be used as a geographic designation with respect to government administration and legislation. The national government's Ministry of Home Affairs invokes separate land and revenue laws for Upper and Lower Myanmar. Myanmar's national weather agency, the Department of Meteorology and Hydrology, has a dedicated sub department for Upper Myanmar. Likewise, the country's civil service commission, the Union Civil Service Board, operates separate civil service academies for Upper and Lower Myanmar. Until 2015, Myanmar's Department of Higher Education was divided into separate departments to support tertiary schools in Upper and Lower Myanmar. Parts of Kachin and Shan States remain contested; they are administered to varying degrees by the central government as well as numerous non state actors like ethnic armed organisations. Upper Myanmar is also home to all of the country's self administered zones: Danu, Kokang, Naga, Pa Laung, Pa'O, and Wa.
Бамардың орталығы
Аня (, , сондай-ақ Аньяр деп те жазылады), Бамар халқының орталық аймағы, қазіргі Сагаинг, Магвей және Мандалай облыстарын құрайтын Чиндуин және Иравади өзендерінің төменгі жазықтарында орналасқан. Бұл аймақ мың жылдан бері негізінен буддалық бамар халқының отаны болып табылады. Аня аймағы ағылшын тілінде жауын-шашынның аздығы мен суармалы суға тәуелділігіне байланысты "Орталық құрғақ аймақ" деп аталады.
Anya (, , also spelt Anyar), the Bamar heartland, is situated around the low lying central plains of the Chindwin and Irrawaddy Rivers that now comprise Sagaing, Magway, and Mandalay regions. The region has been the homeland of the predominantly Buddhist Bamar people for over a millennia. The Anya region is often called the 'Central Dry Zone' in English due to its paucity of rainfall and reliance on water irrigation.
Экономика
Жоғарғы Мьянманың негізгі тірегі – ауыл шаруашылығы. Аймақтың үлкен бөгеттелмеген өзендерге жақын орналасуы көптеген су электр стансаларының салынуына мүмкіндік берді. Экономикада табиғи ресурстар да маңызды рөл атқарады, оның ішінде ағаш (теак қоса), құнды тастар (жаде, рубин, сапфир және басқа да асыл тастар), металдар мен минералдар (күміс, қорғасын, мырыш, алтын, барит сияқты). Табиғи ресурстарды бөлісу Жоғарғы Мьянманың көптеген аймақтарындағы қарулы қақтығыстардың басты себебі болып табылады. Жоғарғы Мьянмада Myitsone су электр стансасы және Letpadaung мыс кені сияқты даулы экономикалық жобалар да бар. Жоғарғы Мьянманың даулы шекаралық аймақтары, әсіресе Алтын үшбұрыш және Ва штаты, метамфетамин мен опиумның ірі әлемдік өндірушілері болып табылады.
Agricultural cultivation is a mainstay in Upper Myanmar. The region's proximity to major undammed rivers has also made it the site of many hydropower dams. Natural resources also play a big role in the economy, including extraction of timber (including Teak), precious gems (including jade, rubies, sapphires and gems), metals and minerals (including silver, lead, zinc, and gold, barite). Sharing of natural resources remains primary factor driving armed conflict in many parts of Upper Myanmar. Upper Myanmar is also home to controversial economic projects, including the Myitsone Dam and Letpadaung Copper Mine. Upper Myanmar's contested border regions, particularly the Golden Triangle and Wa State, are also major global producers of methamphetamines and opium.
Ауыл шаруашылығы
Жоғарғы Мьянмадағы Орталық құрғақ аймақ елдің астық дақылдарының 35% -ын өндіреді және елдің егістік жерінің үштен екі бөлігін құрайды. Дегенмен, аймақ азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ете алмайды және елдегі ең аз жауын-шашын мөлшеріне, судың теңсіз таралуына және климаттың өзгеруіне байланысты ең су тапшылығына тап болған аймақ болып табылады, бұл аймақтағы құрғақшылықты күшейтті. Жердің 80% -ы бұршақтар (мысалы, нөхат, қара бұршақ, мунг бұршақ және т.б.), дәнділер, сусамы және күнбағыс өсіруге пайдаланылады. Мьянманың соясының көп бөлігін Шан штаты өндіреді.
The Central Dry Zone in Upper Myanmar cultivates 35% of the country's grain crops and occupies two thirds of arable land in the country. However, the region is remains food insecure, and is the most water stressed region of the country, due to lack of regular rainfall (the lowest in the country, at ), inequitable distribution of water, and climate change, which has intensified droughts in the region. 80% of the land there is used to grow pulses (e. g., chickpea, black gram, mung bean, etc. ), legumes, sesame, and sunflower. Shan State cultivates most of Myanmar's soybeans.