Кіріспе

Венгр ақыны Миклош Радноти (туған аты Миклош Глаттер, тегінің нұсқалары: Раднои, Радночи; 5 мамыр 1909 – 4 немесе 9 қараша 1944) – венгр ақыны, қазіргі венгр лирикасының көрнекті өкілі, сондай-ақ венгр және француз тілдерінен білімі бар орта мектеп мұғалімі. Ол жанрдың тазалығына ұмтылысымен және дәстүрлі, сынақтан өткен жанрларды жаңартумен ерекшеленеді.

Өмірбаян

Миклош Глаттер Раднот қаласында (қазіргі Словакия) тұратын венгр еврей ауыл саудагерлері, саудагерлер мен қонақүй иелерінің ұрпағы еді. Миклош Глаттер туған кезде оның әкесі Якаб Глаттер, ағасының – заңгердің иелігіндегі Брюк & Грос тоқыма компаниясында саяхатшы сатушы болып жұмыс істеді. Ол Венгрия Корольдігінің астанасы Будапешттің 13-ші ауданында (Уйлипотварьос ауданы) дүниеге келді. Туғанда оның егіз інісі өлі дүниеге келді, ал анасы Илона Грос бала туғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды. 1911 жылы әкесі Илона Молнармен (1885–1944) қайта үйленді. 1921 жылы әкесі инсульттан қайтыс болды, оның қамқоршысы әкесі қайтыс болғанға дейін жұмыс істеген тоқыма компаниясының иелерінің бірі болған әпкесі Дезсő Грос күйеуі болды. Радноти туған жерінде бастауыш және орта мектепті бітірді, ал 1927–1928 жылдары ағасының кеңесі бойынша Либеректегі тоқыма өнеркәсібі орта мектебінде білімін жалғастырды. Содан кейін ол 1930 жылға дейін таныс тоқыма бизнесінде коммерциялық хатшы болып жұмыс істеді. Ақырында, Радноти басқа білім алуға деген құштарлығын жеңіп, Сегед университетінде философия, венгр және француз тілдерін оқыды. 1934 жылы ол Маргит Каффканың көркемдік дамуы тақырыбында философиялық докторлық диссертациясын қорғап бітірді. Бітіргеннен кейін ол әкесінің ата-бабаларының туған ауылының атымен тегін Раднотиге венгрлендірді. 1935 жылдың тамыз айында ол ұзақ жылдар бойы сүйген Фани Гьярматиге (1912–2014), құрметті Гьярмати баспасының иесінің қызына үйленді. Өкінішке орай, оның депортациясына дейін бақытты некеде бала болмады. Ол 1935–1936 оқу жылында Будапешттегі Зигмонд Кемен гимназиясында орта мектеп мұғалімі ретінде алғашқы кәсіби тәжірибесін алды. 1940 жылдың қыркүйегінде ол сол жылдың желтоқсанына дейін Корольдік венгр армиясының еңбек батальонына (қарусыз әскери қызмет түрі, бастапқыда қарулы қызметке жарамсыз жандарға арналған, бірақ соғыс барысында солшылдар, диссиденттер, еврейлер сияқты сенімсіз азаматтарға жаза ретінде берілді) шақырылды. Содан кейін 1942 жылдың шілдесінен 1943 жылдың сәуіріне дейін екінші рет. 1943 жылдың 2 мамырында ол әйелімен бірге иудаизмнен католик дініне ауысты. 1944 жылдың мамыр айында Раднотидің үшінші әскери еңбек қызметі басталды және оның батальоны Сербиядағы Бордың мыс кеніне жіберілді. 1943 жылдан кейін Бордың мыс кенінен жұмыс істеген венгр еврейлері Германияның соғыс өнеркәсібіне жұмсалған мыстың 50 пайызын өндірді. Бордағы мәжбүрлі еңбекшілердің бақылаушылары қатыгездіктерімен ерекше көзге түсті. 1944 жылдың 17 қыркүйегінде батальонға екі топқа бөлініп, алға жылжып келе жатқан одақтас әскерлерінен қашу үшін лагерден жаяу кету бұйрығы берілді. Радноти бірінші топта болды (шамамен 3600 мәжбүрлі еңбекші), топтың жартысы қаза тапты. Екінші топтың бақылаушылары Югославиялық партизандармен жолға шығар алдында шабуылға ұшырады, ал барлық мәжбүрлі еңбекшілер аман қалды. Радноти Бордан Сент-Киралис-Сабаджаға дейін жаяу жүріп, адамдық емес жағдайларға төтеп берді, онда ол 31 қазанда соңғы өлеңін жазды.

Қылмыс және оның салдары

1944 жылдың қарашасында Радноти мен тағы жиырма тұтқын толықтай физикалық және психикалық шаршаудан кейін Абдадағы бөгеттің жанында, корольдік венгр армиясының командирі мен төрт сарбазынан тұратын күзет жасағымен өлтіріліп, жаппай қабірге қойылды. Бұл қастандықтың әр түрлі күні айтылған. Кейбір басылымдарда 6-10 қараша аралығындағы күн көрсетілген. 2009 жылы Венгрия ғылым академиясының егжей-тегжейлі және ғылыми көрмесінде 4 қараша - өлім күні деп мәлімделген. 1946 жылы 19 маусымда Абдадағы жаппай қабір қазылған, жеке құжаттар, хаттар мен фотосуреттер табылған. 1946 жылы 25 маусымда Радноти басқа жиырма бір құрбанмен бірге Гьёрдің еврей зиратына жерленді. 1946 жылы 12 тамызда оның жесірі Фанни Гярмати күйеуінің екінші рет эксгумацияланған денесін анықтау үшін Гюла Ортутай, Габор Толнай және Деззо Баротимен бірге Гюйорға барды. "Ecce homo" (Канадалық венгр газетінде, 2011) атты еңбегінде Тамас Сземенье Кисс Гьёрдегі екінші эксклюзив кезінде Фанни Гярмати күйеуін көрмегенін және Раднотиге ешқашан тиесілі болмаған бірнеше заттарды көрсеткенін айтады. Сондықтан үшінші рет жерленгенде, ол жабық сандықта күйеуінің сүйегі бар екеніне сенімді емес еді. Миклош Раднотидің Будапешттегі үшінші жерлеу рәсімі 1946 жылы 14 тамызда көпшілік алдында өтті. Тридденттік реквиемді Раднотидің бұрынғы рухани жетекшісі, фр. Сандор Сик. Гюла Ортутай достары атынан сөз сөйледі. Радноти Будапешттегі Фьюм-роуд қорымындағы 41-ші жер учаскесінде, 41-ші қабірде жерленді. Бұқаралық қастандыққа қатысы бар күзетшілердің командирі, сержант. Андраш Талас Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін бірден Венгрияның Коммунистік партиясына қосылды, бірақ 1945 жылы 7 тамызда сталиндік саяси тазалаудың бір бөлігі ретінде тұтқындалды. Ол соғыстан кейінгі халық соты тарапынан Бор концлагеріндегі құл жұмысшыларға қатыгездік жасағаны үшін сотталып, сотталды және 1947 жылы 27 ақпанда өлім жазасына кесілді. Алайда, Раднотидің есімі де, Абданың маңында яһуди тұтқындарын жаппай өлтіру де үлкен айыптау құжаттарында немесе сот барысында аталмаған. Ал қалған қылмыскерлердің есімдері 2006 жылға дейін мажар халқына белгісіз болды. Коммунистік дәуірде 1967-1977 жылдар аралығында ІІІ Ішкі істер министрлігі жүргізген қатаң құпия тергеу болды, онда Сяржант Ковченконың қол астында төрт Корольдік Венгрия армиясының сарбазы анықталды. Қылмысқа қатысы бар талалар: Сандор Бодор, Иштван Резеги (немесе Резег; екеуі де биліктегі Венгрия коммунистік партиясының ұзақ уақыт бойы жақсы мәртебелі мүшелері болды), сондай-ақ Сандор Кунос және Янош Малакуцци. Коммунистік бір партиялы мемлекет басқа ешкімге айып тақпады. Алайда партия мүшелері болмаған Сандор Кунос пен Янош Малакуцци Венгрияның құпия полициясы (АВО) тарапынан жасырын бақылауда болды.

Пікірлер

Findlay, Bill (1980), Forced March рецензиясы, Cencrastus No. 2, 1980 жылдың көктемі, с. 45 және 46-баптар,